| Next revision | Previous revision |
| wiki:susrutapathasuddhi:susrutapathasuddhi-01 [2024/07/03 00:26] – created - external edit 127.0.0.1 | wiki:susrutapathasuddhi:susrutapathasuddhi-01 [2026/08/18 17:08] (current) – removed - external edit (Unknown date) 127.0.0.1 |
|---|
| <TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> | |
| <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> | |
| <fileDesc> | |
| <titleStmt> | |
| <title>Suśrutapāthaśuddhi of Candraṭa: Sūtrasthāna</title> | |
| </titleStmt> | |
| <publicationStmt> | |
| <p>Suśruta project, University of Alberta</p> | |
| </publicationStmt> | |
| <sourceDesc> | |
| <msDesc> | |
| <msIdentifier> | |
| <placeName> | |
| <settlement>London</settlement> | |
| <country>United Kingdom</country> | |
| </placeName> | |
| <institution>British Library</institution> | |
| <idno>IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646)</idno> | |
| <idno type="siglum">L</idno> | |
| </msIdentifier> | |
| <msContents> | |
| <summary>[description of manuscript]</summary> | |
| <msItem defective="true" n="1"> | |
| <!-- @defective: 'false' for complete, 'true' for incomplete --> | |
| <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author> | |
| <title xml:lang="sa">Suśrutapāṭhaśuddhi</title> | |
| <author>Candraṭa</author> | |
| <title type="commentary" xml:lang="sa">[title of | |
| commentary]</title> | |
| <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples --> | |
| <textLang mainLang="sa-Dev">[Sanskrit in Devanagari | |
| script.]</textLang> | |
| <!-- @mainLang can be "sa-Deva", "sa-Mlym", "sa-Telu", "sa-Newa", etc. See ISO 15924 for more details. --> | |
| </msItem> | |
| </msContents> | |
| <physDesc> | |
| <objectDesc form="folia"> | |
| <!-- @form can be "pothi", "book", scroll", etc. --> | |
| <supportDesc material="paper" | |
| ><!-- @material can be "paper", "industrial paper", "handmade paper", "palm-leaf", "palmyra palm-leaf", "talipot palm-leaf", "birch bark", "vellum", etc. --><!-- the following <foliation> tags are examples --></supportDesc> | |
| </objectDesc> | |
| <scriptDesc><scriptNote>Devanagari</scriptNote> | |
| <!-- <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="sa" | |
| >ba</foreign> and <foreign xml:lang="sa">va</foreign> | |
| not distinguished.</scriptNote>--> | |
| </scriptDesc> | |
| </physDesc> | |
| <history> | |
| <origin> | |
| <!-- calendar can be "Vikrama", "Śaka", etc. Dates can be approximate or exact. --> | |
| <origPlace xml:lang="en">unknown</origPlace> | |
| </origin> | |
| <provenance>[record of ownership]</provenance> | |
| <acquisition>[how it was acquired]</acquisition> | |
| </history> | |
| </msDesc> | |
| </sourceDesc> | |
| </fileDesc> | |
| <revisionDesc> | |
| <change when="2023-04-19" who="Dominik Wujastyk"> Started the file.</change> | |
| <change when="2024-02-04" who="Harshal Bhatt">Added 1.12</change> | |
| |
| |
| </revisionDesc> | |
| </teiHeader> | |
| | |
| <text xml:lang="sa-Latn"> | |
| |
| <body> | |
| <div n="1" type="sthāna"> | |
| | |
| <div n="12" type="adhyāya"> | |
| | |
| |
| | |
| <milestone unit="folio" n="IOL San 2646 (Eggeling) - 139"/> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.1"><label>SPS on 1.12.1</label><hi rend="bold"> || athāto 'gnikarmavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.1" style="stream1"><label>NS on 1.12.1</label> || agninā kṛtvā yat karma agneḥ saṃvadhi vā yat ka<lb n="2"/>rma tad agnikarma || tasya vidhivividhānaṃ || || tad yasminnadhyāye vidyate | | |
| taṃ vyākhyāsyāmaḥ || agnikarmī<lb n="3"/>yam ity anye paṭhaṃti || agnikarmādhikṛtyakṛto 'gnikarmīya iti vyākhyānayaṃti ca ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.2"/> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.3"><label>SPS on 1.12.3</label><hi rend="bold">agnikarma<lb n="4"/>mahātmyam āha || kṣārād agnir garīyān kriyāsu vyākhyātaḥ ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.3" style="stream1"><label>NS on 1.12.3</label>kṣārād guroḥ sakāśād agnir garīyān<lb n="5"/> gurutaraḥ || kutaḥ | punaḥ kṣārād agnir garīyān ity āha || kriyāsu karmasu || na tu guṇeṣu |. | |
| <unclear extent="1" unit="syllable"/>guṇeṣu<lb n="6"/> punas tridoṣaghnachedyabhedyalekhyakaraṇādiṣu kṣāra eva pradhānaḥ || etena sve sve kṛtye | |
| dvayor api<lb n="7"/>prādhānyam uktaṃ || yathā dṛḍhaprahāritvenārjunāt karṇaḥ karṇād dūrāpātitvenārjunaḥ pradhānam iti ||<lb n="8"/> vyākhyāta iti | |
| kathita ity arthaḥ || pratijñātasya garīyas tv asya sādhakaṃ hetum āha || || tad dagdhānāṃ<lb n="9"/> rogāṇāṃm apunarbhavāt || tad dagdhām iti || agnidagdhānām | |
| apunarbhāvād iti || apunarbhāvas tu sā<pb n="139v"/>dhyānāṃ samyag dagdhānāṃ || etad viparyayetv agnidagdhasyāpi punar udbhavaḥ || anyetv anyā samādadhati |. | |
| a<lb n="2"/>rbudādayo 'gninā samūlam unmūlitā mithyāhārādibhiḥ || punardoṣaprakopāt tat sthāna evā<lb n="3"/>nye jāyamānās tadvad upālabhyaṃte |. | |
| hetvaṃtaraṃ samuccinvan āha || bheṣajaśastrakṣārair aśakyānāṃ tatsā<lb n="4"/>dhyatvāc ca || tat sādhyatvād agnisādhyatvād ity arthaḥ || anye svedaśastrakṣārair iti paṭhaṃti || tatrāyam <lb n="4"/> | |
| a<lb n="5"/>rthaḥ || bhagaṃdaryarśasādayaḥ pūrvaṃ svidyaṃte || paścāt teṣu śastram avacāryate || athavā svedagrahaṇaṃ bheṣa<lb n="6"/>jopalakṣaṇaṃ || bheṣajāśaktau <del>śaṃktau</del> śastrāvacāraṇaṃ |. | |
| śastrāśaktāvaśeṣavyādhiśamanāya kṣā<lb n="7"/>raḥ || kṣārāśakte 'vagāḍhamūle vyādhāv agnir iti || aganyavacāraṇopakaraṇāni nidarśayannāha || <lb n="8"/></p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.4"><label>SPS on 1.12.4</label><hi rend="bold"><unclear>athai</unclear>māni dahanopakaraṇāni || tad yathā || pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākā | |
| <unclear>jaṃ<del>ā</del>bavauṣṭve</unclear>ta<lb n="9"/>taralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca || </hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.4" style="stream1"><label>NS on 1.12.4</label>ajāśakṛchāgapurīṣaṃ || jāṃbavauṣṭhaṃ jaṃbūphalasadṛśamukhāgnā<pb n="140r"/>kṛṣṇapāṣāṇaracitāvarttiḥ |. | |
| itaralohāḥs tāmrarajatādayaḥ || teṣāṃ vikārā lauhāḥ || kṣaudraguḍasnehā<lb n="2"/>ś ceti || cakārāt sarjarasamadhūchiṭādayaḥ || agnyupakaraṇarāśitrayasya | |
| pratyekaṃ viṣayaṃ darśaya<lb n="3"/>nnāha || tatra pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākāstvaggatānāṃ || tvaggatānām iti || vātakapha<lb n="4"/>kṛtānāṃ suptyādi | |
| vikārāṇāṃ || jāṃ<add place="left-margin">ba</add>vauṣṭhetaralauhāmāṃsagatānāṃ || māṃsagatānāṃ vātakaphaja<lb n="5"/>vikārāṇāṃ |. | |
| kṣaudraguḍasnehāḥ śirāsnāyusaṃdhyasthigatānāṃ || atrāpi vātakaphasaṃbhūtānā<lb n="6"/>m iti bodhavyaṃ || nanu kāśyapena muninā sirādiṣv agnikarma pratiṣiddhaṃ |. | |
| tathā ca tad vacanaṃ || na<lb n="7"/>sirāsnāyusaṃdhyasthi<unclear extent="1" unit="syllable"/>marmasv api kathaṃcana || daṃśasyotkarttanaṃ kāryaṃ | |
| dāho vā bhiṣajāgninā i<lb n="8"/>ti || iha tu sirādiṣv api agnikarmoktaṃ || itthaṃ ca śāstrāṃtaravirodhaḥ || tanna || atrāpi sirā<lb n="9"/> | |
| snāyusaṃdhyasthichedād raktātipravṛttau vyāpatpratīkāyāgnikarmoktaṃ || na punaḥ sirādigataro<pb n="140v"/>gochedanāya || yato māṃsadāhād eva sirādirogo | |
| chedo jāyata eva || tathā bhadraśaunakaḥ || tvaṅmāṃsa<lb n="2"/>saṃśrito vāyus tvagdāhenaiva śāmyati || māṃsadagdhena śāmyaṃti sirāsnāyvasthisaṃdhijā iti |. | |
| ta<lb n="3"/>sya kālaṃ sāpavādaṃ nirddiśannāha ||</p> | |
| | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.5" style="stream1"><label>NS on 1.12.5</label> || tatrāgnikarma sarvarttuṣu kuryād iti utsargaḥ || anyatra śaradgrī<lb n="4"/>ṣmābhyām ity apavādaḥ |. | |
| śaradgrīṣmayor apyavasthāyāṃ pravṛttim āha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.5"><label>SPS on 1.12.5</label><hi rend="bold">tatrāpyātyayike 'gnikarmasā<lb n="5"/>dhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhikṛtveti ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.5a" style="stream1"><label>NS on 1.12.5a</label>ta<del>syāgnisamānasya</del>trāpīti || śaradgrīṣamyor apīti || ā<lb n="6"/> | |
| tyayike āśuprāṇavināśake || tatpratyanīkaṃ vi<del>ghiṃ</del>dhi kṛtveti || tasyāgnisamānasya śaradgrī<lb n="7"/>ṣmābhidhānasya kratoḥ pratyanīkavidhi | |
| viparitavidhānaṃ śītāchādanabhojanapradehādikaṃkṛ<lb n="8"/>tvā agnikarma kuryād ity anuvarttate || atra pāṭhe || kecid vidhiśabdaṃ | |
| na paṭhaṃti || sarvā'gnikarmāṃga<lb n="9"/>vidhim āha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.6"><label>SPS on 1.12.6</label><hi rend="bold">sarvavyādhiṣu ca pichalamannaṃ bhuktavataḥ ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.6" style="stream1"><label>NS on 1.12.6</label>tatrāpy agnikarma kuryād iti pratyekaṃ saṃba<pb n="141r"/>dhyate || pichalamantraṃ pichalavīryamantraṃ |. | |
| śītamṛdupichalānāṃ vīryāṇāṃ pittaghnatvāt || tatra pradeśeṣu bho<lb n="2"/>janasya pratiṣedham āha || mūḍhagarbhāśmarībhagaṃdarodarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ |. | |
| kecid atra mūḍha<lb n="3"/>garbhāśmarītyādi pāṭhaṃ na paṭhaṃti || agnikarmaṇyekīyakaṃ mataṃ darśayannāha || ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.7"><label>SPS on 1.12.7</label><hi rend="bold">tatra dvidham agni<lb n="4"/>karmāhureke tvagdagdhaṃ māṃsadagdhaṃ ca || iha tu sirāsnāyusaṃdhyasthiṣva<lb n="5"/>pi na | |
| pratiṣiddho 'gniḥ ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.7" style="stream1"><label>NS on 1.12.7</label>sirādiṣv apy agnikarma karttavyam ity arthaḥ | pūrvaṃ vyākhyātaḥ || sirādiṣv api a<lb n="6"/>gni | |
| karmavidhirātyayike vyādhāveva || nānyatretyeke vyākhyā vyākhyānayaṃti || tvag ādiṣu karmaṇi<lb n="7"/>kṛte prativiṣayaṃ bhedalakṣaṇaṃ darśayan āha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.8"><label>SPS on 1.12.8</label><hi rend="bold">tatra śabdaprādurbhāvā durgandhatā tvagsaṃkocaś ca tva<lb n="8"/>gdagdhe || kapotavarṇatā alpaśvayathuvedanatā śuṣkasaṃkucitavraṇatā | |
| māṃsadagdhe || kṛṣṇo<lb n="9"/>nnatavraṇatā snāvasaṃnirodhaś ca śirāsnāyudagdhe || rukṣāruṇatā karkkaśasthiravraṇatā ca saṃdhya<pb n="141v"/>sthidagdhe |. | |
| </hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.8" style="stream1"><label>NS on 1.12.8</label>sthiravraṇatā kaṭhiṇatā || rogabhedā<del>i</del>charī<del>ṃ</del>rāvayavaviśeṣeṣv agnyavacāraṇaṃ | |
| darśayannāha<lb n="2"/>||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.9"><label>SPS on 1.12.9</label><hi rend="bold">tatra śirorogādhi akṣimaṃthayo bhrūlalāṭaśaṃkhaprade<del>ṣe</del>śeṣu dahet ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.9" style="stream1"><label>NS on 1.12.9</label>adhiemaṃtho 'kṣirogobhi<lb n="3"/>syaṃdapūrvakaḥ || bhrūvau akṣikūṭopari romarājī || śaṃkhau | |
| bhrūkarṇayor madhyaṃ vatmadeśe yathā agnya<lb n="4"/>vacāraṇaṃ || tathā darśayannāha || vartmarogeṣv ārdranaktakapratichannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā varmaromakupān<lb n="5"/> | |
| dahed ity anuvarttate || vartmanetrāchādanaṃ || ārdranaktaka ārdrakapaṭaḥ || śeṣaviṣayam avasthābhe<lb n="6"/>dena darśayannāha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.10"><label>SPS on 1.12.10</label><hi rend="bold">tvagmāṃsaśirāsnāyusaṃdhyasthisthitetyugrarujivāyāvuchritakaṭhinasuptamāṃse vra<lb n="7"/><del>dra</del>ṇe graṃthyarśorbudabhagaṃdarā | |
| pacīślīpadacarmakīlatilakālakāṃtravṛddhisaṃdhisirāchedanādiṣu nāḍa<del>i</del>ī<lb n="8"/>śoṇitātipra<add place="left-margin">vṛ</add>ttiṣu | |
| cāgnikarma kuryāt ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.10" style="stream1"><label>NS on 1.12.10</label>aty ugrarujivāyāv ity ugraśūle vāyau || uchritakaṭhina<lb n="9"/>suptamāṃse vraṇa iti |. | |
| uchritamutsedhavat || suptasumacetanaṃ || nāḍīti vraṇaviśeṣaḥ || praṇidhānā<pb n="142r"/>kāraviśeṣam āha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.11"><label>SPS on 1.12.11</label><hi rend="bold">tatra valayabiṃduvilekhāpratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.11" style="stream1"><label>NS on 1.12.11</label>vyādhimūle valaya<lb n="2"/>m iva valayaṃ || śalākāgranirmito biṃdur iva biṃduḥ || | |
| tīryagṛjuvakrā vividhā lekhā vilekhā || ta<lb n="3"/>ptaśalākāprabhṛtibhir avagharṣaṇaṃ pratisāraṇaṃ || viśeṣā iti || āśrayavyādhivaśenākṛtibhedāḥ |. | |
| <lb n="4"/>tatra valayetyādi<del>nā</del>gadyasyādau kecid rogākṛtiṃm avekṣyeti paṭhaṃti || sa ca nibaṃdhakārair na paṭhitaḥ <lb n="5"/> || | |
| kutaḥ || tasyārthasyāgrimaślekenaivoktatvāt || valayādi dahanaviśeṣeṇāraṃbhahetuṃ parihāryā<lb n="6"/>ṇi ca darśayitum āha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.12"><label>SPS on 1.12.12</label><hi rend="bold">bhavati cātra ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.12ab"><label>SPS on 1.12.12ab</label><hi rend="bold">rogasya saṃsthānam avekṣya samyak narmasya marmāṇi valāva<lb n="7"/>laṃ ca |. | |
| <caesura/>vyādhiṃ tathārttuṃ ca samyak tatodhyavasyed bhiṣagnikarmaḥ ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.12" style="stream1"><label>NS on 1.12.12</label>rogasya graṃthyādeḥ saṃsthānam āyatādyā<lb n="8"/>kāraṃ || etena valayādyāraṃbhahetuḥ kathitaḥ |. | |
| parihāryāṇi ca kathayannāha || narasya marmāṇītyādi || va<lb n="9"/>lāvalam iti || āturasyeti śeṣaḥ || valavati āture karmādhikāraḥ || abalavati | |
| parihāraḥ || vyādhiṃ<pb n="142v"/> vātakaphātmakaṃ tatra agnikarmādhikāraḥ || parihāras tu raktapittādau || ṛtum iti || hemaṃtādi pravṛtti<lb n="2"/>viṣayaṃ |. | |
| apravṛttis tu śaradgrīṣmayoḥ || avekṣya samyag iti || atra ekasminn eva śloke ekārthaśabda<lb n="3"/>dvayakaraṇaṃ pravṛttinivṛttir ubhayor apy avekṣaṇe yatnaḥ | kārya | |
| iti pratipādanārthaṃ || adhyavasyet<lb n="4"/> kuryād ity arthaḥ || prathamasya avekṣyetyetasya sthāne<del>sya</del> viditveti kecit paṭhaṃti || viditvā jñātvā || | |
| i<lb n="5"/>dānīṃ samya<unclear>gdha</unclear>gdagdhaṃ cikitsannāha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.13"><label>SPS on 1.12.13</label><hi rend="bold">tatra samyag dagdhe madhyusarppibhyāṃm abhyaṃgaḥ ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.13" style="stream1"><label>NS on 1.12.13</label>agnikarmadūṣitara<lb n="6"/>ktapittayoḥ prāsādāya vedanopaśamāya ca || agninivṛttiviṣayaṃ darśayannāha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.14"><label>SPS on 1.12.14</label><hi rend="bold">athemān agninā pa<lb n="7"/>riharet || pittaprakṛtimaṃtaḥ śoṇitaṃ bhinnakoṣṭham anuddhṛtaśalyaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrum anekavraṇa<lb n="8"/> | |
| pīḍitam asvedyāṃś ceti ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.14" style="stream1"><label>NS on 1.12.14</label>aṃtaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭham iti || itthaṃbhūtasya puruṣasya śoṇitanirodhena<lb n="9"/>dāhapākādi saṃbhavāt |. | |
| anekavraṇapīḍitam ity asya sthāne kecit anekavyādhiparipīḍita<pb n="143r"/>m iti paṭhaṃti || asvedyāḥ pāṃḍurmehīraktapittatṛṣārtta ity ādayaḥ || valayādiprakārāt | |
| prakārāṃtareṇa<lb n="2"/> agnidagdhalakṣaṇaṃ vaktum āha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.15"><label>SPS on 1.12.15</label><hi rend="bold">ata ūrdhvam itarathādagdhaṃ vakṣyāmaḥ || || tatra snigdhaṃ rukṣaṃ vāśrity a dra<lb n="3"/>vyam agni dahaṃti || agnisaṃtapto hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāt | |
| tvagādīn anupraviśya āśu dahati ||<lb n="4"/>tasmāt snehadagdhedhikārujo bhavataṃti || </hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.15" style="stream1"><label>NS on 1.12.15</label>itathādagdham iti || prakārāṃtareṇa vaidyād ṛte pramād dagdhaṃ ||<lb n="5"/>tatra snigdhaṃ rūkṣyaṃ cāśrity a dravyam | |
| agni dahatīti || dravyaṃ dagdhaṃ sarppirādi || rukṣyaṃ dravyaṃ kāṣṭhapāṣā<lb n="6"/>ṇa<del>ādi</del>loṣṭhādi || tatra agnidagdhaṃ vaidyadoṣāt pramādād vā | |
| caturvidhaṃ darśayannāha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.16"><label>SPS on 1.12.16</label><hi rend="bold">tatra pluṣṭaṃ durddagdhaṃ<lb n="7"/> samyag dagaddham atidagdhaṃ ceti caturvidham agnidagdhaṃ ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.16" style="stream1"><label>NS on 1.12.16</label>pluṣṭadurddagdhayor hīnadagdhatvepi prathakkaraṇaṃ la<lb n="8"/>kṣaṇacikitsābhedāt || tatra pluṣṭam ity ādi | |
| gaṇanayaiva catuḥsaṃkhyā ladhbā || punaś caturvidham i<lb n="9"/>tikaraṇaṃ pluṣṭadurddagdhabhyāṃ bhedābhyāṃ hīnadagdhasya tripakāradāhaśaṃkānirāsārthaṃ || eṣāṃ lakṣa<pb n="143v"/> | |
| ṇam āha || tatra yad vivarṇaṃ pluṣyate 'timātraṃ <unclear>tadapluṣṭaṃ</unclear> tatra teṣu madhye vivarṇaṃ prākṛtavarṇād anyavarṇaṃ<lb n="2"/> pluṣyate atimātraṃ | |
| atyarthaṃ da<del>tpra</del>tyate || na sphoṭotpattiḥ syāt || anye tu || atra pluṣṭam atimātraṃ vi<lb n="3"/>varṇaṃ yat pluṣyāt iti paṭhaṃti vyākhyānayaṃti |. | |
| atimātraṃ vivarṇaṃ yat pluṣyata iti || agnitāpeno<lb n="4"/>cchinna iva bhavati || vivarṇam atra pāṃḍuvarṇaṃ || yatrottiṣṭhaṃti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākaveda<lb n="5"/> | |
| nāś cirāc copaśāmyaṃti || taddurddagdhaṃ || coṣa ākṛṣyata iva vedanāviśeṣaḥ || dāho bhasmasāt bhava<lb n="6"/>tīva || rāgo raktatā vedanā tuṣādayaḥ |. | |
| samyag dagdham anavagāḍhaṃ tālavarṇaṃ susaṃsthitaṃ || pūrvalakṣa<lb n="7"/>ṇayuktaṃ ca || anavagāḍham atidagdhaṃ lakṣaṇarahitaṃ | tālavarṇaṃ pakvatālaphalavarṇam ity arthaḥ ||<lb n="8"/> | |
| pakvatālavarṇam ity eke paṭhaṃti || apare tu tālapakvaphalavarṇaṃ || susaṃsthitaṃ atyunnatāvana<lb n="9"/>tādidoṣavarjitaṃ || pūrvalakṣaṇayuktaṃ ceti || | |
| tvaṅmāṃsasirāsnāyusaṃdhyasthidāhaliṃgayuktaṃ ||<pb n="144r"/> atidagdhe māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ sirāsnāyusaṃdhyasthivyāpādānam atimātraṃ jvaradāhapipā<lb n="2"/> | |
| sāmūrchāś copadravā bhavaṃti || vraṇaś ca asya cireṇa rohati || ruḍhaś ca vivarṇo bhavati || gātraviśleṣā<lb n="3"/> viṣaṭanaṃ || vyāpādanaṃ hiṃsanaṃ || atimātraśabdo | |
| jvarādibhiḥ saha pratyekaṃ saṃbadhyate || mūrchāś ceti<lb n="4"/> || cakārāt vakṣamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhaka<del>rma</del>m iti jñeyaṃ || idānīṃ | |
| sarvā<lb n="5"/>gnidagdheṣu cikitsārthaṃ viśiṣṭadūṣyadoṣayo dṛṣṭiṃ darśayannāha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.17"><label>SPS on 1.12.17</label><hi rend="bold">bhavati cātra ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.17a"><label>SPS on 1.12.17a</label><hi rend="bold">agninā kopi<lb n="6"/>taṃ raktaṃ bhṛśaṃ jaṃtoḥ prakupyati |. | |
| <caesura/>tatas tenaiva vegena pittam asyābhyudīryate ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.17a" style="stream1"><label>NS on 1.12.17a</label>tatas tadanaṃtaraṃ || tenai<lb n="7"/>vāgninā raktena cyetyarthaḥ || kutaḥ punaḥ prādhānyenāgni | |
| <del>nā</del>dagdhepi pittam evodīryate || ity āha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.18"><label>SPS on 1.12.18</label><hi rend="bold">tu<lb n="8"/>lyavīrye ubhe hyete rasato dravyatas tathā |. | |
| <caesura/>tenāsya vedanā tīvrā prakṛtyā ca vidahyate ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.19ab"><label>SPS on 1.12.19ab</label><hi rend="bold">sphoṭāḥ śīghraṃ<lb n="9"/> prajāyaṃte jvaras tṛṣā ca bādhate ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.17ab-19ab" style="stream1"><label>NS on 1.12.17ab-19ab</label>hi yasmāt kāraṇāt | ete dve 'pi agnipitte | tulyavīrye uṣṇavī<pb n="144v"/>vīrye | | |
| rasāt dve 'pi kaṭuke || dravyato dravyād api tulye || tathāhi | sadṛśa evādhāro vahneeḥ pittasyā<lb n="2"/>pi || dravyaṃ cātra rasādyādhāra ucyate |. | |
| tataḥ kāraṇāt tenāt tenāgninā asya pittasya kopitasya vedanā<lb n="3"/>dāhādikā bhavaṃtīti vākyaśeṣaḥ || prakṛtyā ca vidahyata iti || | |
| prakṛtyā svabhāvena vidahyate vidāham upayāti || tābhyām eva raktapittābhyāṃ sphoṭā jvarādayaś ca || śīghraṃ prajāyaṃta iti || anye ubhe i<lb n="5"/> | |
| tyatra raktapitte iti vyākhyānayaṃti || uṣṇavīryatvaṃ ca | madhurarasasyāpi raktapittasya yāṃtrikekṣura<lb n="6"/>savidvidāhitvāt || dravyata iti || | |
| ete dve api raktapitte dravyād api tulye tulye || dravyaśabdenātra he<lb n="7"/>tvād hārau kathyete tad yathā || taktapittayor dvayor api tejo hetu |. | |
| ādhāraś ca dvayor api teja eveti ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.19cd"><label>SPS on 1.12.19cd</label><hi rend="bold">da<lb n="8"/>gdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃprakṣyate |. | |
| <caesura/>pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryam uṣṇa tathauṣadhaṃ ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.19cd" style="stream1"><label>NS on 1.12.19cd</label>agni<lb n="9"/>pratapanaṃ svedanaṃ || uṣṇam auṣadham iti || ālepanānnapānādikaṃ || kutaḥ | |
| kāraṇāt atra śarīram u<pb n="145r"/>pacaryate nāgnikopitaṃ raktapittam ity āha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.20cd"><label>SPS on 1.12.20cd</label><hi rend="bold">śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitaṃ |</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.20cd" style="stream1"><label>NS on 1.12.20cd</label>svinnabhūyi<lb n="2"/>ṣṭhe atyarthaṃ svinne || svalpam api raktaṃ yadi asvinnaṃ bhavati |. | |
| tadā raktapittopaśamanena śītopacāreṇa<lb n="3"/>duḥkham utpādayatīti darśayannāha || </p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.21"><label>SPS on 1.12.21</label><hi rend="bold">prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skaṃdayatyatiśoṇitaṃ |. | |
| <caesura/>tasmāt sukhaya<lb n="4"/>ti hyuṣṇaṃ ma tu śītaṃ kathaṃcana |.1||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.21" style="stream1"><label>NS on 1.12.21</label>skaṃdayatyatiśoṇitam iti | raktam atyarthaṃ styānatāṃ nayatītyarthaḥ ||<lb n="5"/> | |
| styānena raktena ca || ruddhamārgo vāyurūṣmāpyanirgachan pluṣṭe śūlaśopharāgādikāṃ vedanāṃ karoti ||<lb n="6"/> ataḥ śītā kriyā na sukhaṃ karoti |. | |
| uṣṇakriyā punā raktavilāyanakarī bhavati || ataḥ rūṣmaniḥ<lb n="7"/>saraṇavātānulomahetuḥ sā ati sukhayati || durddagdhakriyāṃ nirddiśannāha ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.22"><label>SPS on 1.12.22</label><hi rend="bold">śītām uṣṇāṃ ca durdda<lb n="8"/>gdhe kriyāṃ kuryāt bhiṣak punaḥ || ghṛtālepanasekāṃs tu śītām evāsya kārayet |. | |
| <caesura/>ghṛtālepana<cb/>sekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.22" style="stream1"><label>NS on 1.12.22</label>durddagdhe 'vagā<lb n="9"/>ḍhamūladagdhabhāgasya svinnaraktasya nirvāpaṇārthaṃ śitāṃ kriyāṃ kuryāt |. | |
| anavagāḍhamūladagdhabhā<pb n="145v"/>gasyāsvinnaraktasya vilāpanārtham uṣṇāṃ kriyāṃ kuryāt || anye tu śītāṃ dāhātiśaye || | |
| śītā<add place="right-margin">ti</add>śaye tūṣṇā<lb n="2"/>m iti || punaḥ kiṃ kuryād ity āha || ghṛtālepanā<del>i</del>dīn | |
| śītān eva kārayed iti || evaṃ sukhī bhavati || vraṇa<lb n="3"/>rohaṇaṃ ca || samyag dagdhe cikitsām āha || || </p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.23"><label>SPS on 1.12.23</label><hi rend="bold">samyak dagdhe tugākṣīrīplakṣacaṃdanagairikaiḥ |. | |
| <caesura/>sāmṛtaiḥ<lb n="4"/> sarpiṣā snigdhair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.24"><label>SPS on 1.12.24</label><hi rend="bold">grāmyānūpaudakaiś cainaṃ piṣṭair māsaiḥ pralepa<del>la</del>yet |. | |
| <caesura/>pittavidra<lb n="5"/>dhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.23-24" style="stream1"><label>NS on 1.12.23-24</label>tugākṣīrī vaṃśarocanā | anye tu vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ<lb n="6"/> dravyaṃ |. | |
| plakṣaḥ parppaṭī || caṃdanaṃ raktacaṃdanaṃ || sāmṛtair iti || guḍūcīsahitaiḥ || etais tugākṣīryādidravyai<lb n="7"/>ghratasni<del>i</del>gdhīkṛtaiḥ | |
| pittapratyanīkam aviśoṣiṇaṃ lepaṃ samyak dagdhe kārayed ity arthaḥ || vātaśāṃtyarthaṃ prale<lb n="8"/>pam āha || grāmyetyādi || gramyā aśvādayaḥ |. | |
| ānūpā varāhamahiṣādayaḥ || audakāāḥ kūrmādayaḥ || pittavi<lb n="9"/>dradhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret iti || enaṃ samyag dagdhaṃ || saṃtatoṣmāṇaṃ | |
| balavattaroṣmāṇaṃ || ati<pb n="146r"/>dagdhe cikitsām āha || ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.25"><label>SPS on 1.12.25</label><hi rend="bold">atidagdhe viśīrṇāni māṃsānudhṛtya śītalāṃ |. | |
| <caesura/>kriyāṃ kuryād bhiṣak paś cā<lb n="2"/>śāli<unclear>da</unclear>tuṃdulakaṃḍanaiḥ ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.26"><label>SPS on 1.12.26</label><hi rend="bold">tiṃdukītvakkapālair vā ghṛtamiśraiḥ pralepayet |. | |
| <caesura/>vraṇaṃ gaḍūcīpatrair vā chādayed atha<lb n="3"/>vaidakaiḥ ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.27ab"><label>SPS on 1.12.27ab</label><hi rend="bold">kriyāṃ ca kuryād akhilāṃ bhiṣak pittavisarppavat ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.25-27ab" style="stream1"><label>NS on 1.12.25-27ab</label>viśīṇāni avalaṃbitāni | paś cā<lb n="4"/> | |
| chālitaṃdulakaṃḍanair iti || śālitaṃdulakaṃḍanodbhavaiḥ guṃḍanaiḥ || ka<unclear>rṇair</unclear> ity arthaḥ |. | |
| karṇaiś ca cūrṇaprayoga<lb n="5"/>kāle avacūrṇayed ity adhyāhāraḥ || tiṃdukītvakkapālair ceti tiṃdukī valkalakarpparaiḥ |. | |
| tiṃdukītva<lb n="6"/>cātiṃdukīvalkalena | kapālai mṛtkarparair ity anye || tiṃdukītvakkaṣāyair veti kecit paṭhaṃti |. | |
| tiṃdukyā<lb n="7"/> yā tvak | tayā pralepayet || kaṣāyāḥ kaṣāyavṛkṣāś ca ye tair apītyarthaḥ || anye tu kaṣāyaśabdena | |
| cū<lb n="8"/>ṇam āhuḥ || tatra tiṃdukīvalkalacūṇair ity arthaḥ || audakaiḥ padmotpalādipatraiḥ || pittaraktopadrutaṃ<lb n="9"/> | |
| vraṇaṃ || gaḍūcyādi patrachādanenoṣmāṇaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃrohati || sarveṣv agnidagdheṣu ropaṇārthaṃ ciki<pb n="146v"/> | |
| tsāṃ darśaryannāha || ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.27cd"><label>SPS on 1.12.27cd</label><hi rend="bold">madhuchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.28"><label>SPS on 1.12.28</label>maṃjiṣṭhāṃ caṃdanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir vi<lb n="2"/>pācayet |. | |
| <caesura/>sarveṣām agnidagdhānām etad ropaṇam uttamaṃ || ||</l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.27cd-28ab" style="stream1"><label>NS on 1.12.27cd-28ab</label>idaṃ ca samānyaṃ ropaṇaṃ ghṛtaṃ kecit paṭhaṃti<lb n="3"/> | |
| nanu nivaṃdhakārā iti || sopayogitvān mayāpi likhitaṃ || snehadagdhe cikitsām āha || ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.29ab"><label>SPS on 1.12.29ab</label><hi rend="bold">snehada<lb n="4"/>gdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.29ab" style="stream1"><label>NS on 1.12.29ab</label>rūkṣadagdhe punar uktām api snigdhāṃ kriyām | |
| avacāraye<lb n="5"/>t || idānīṃ kaṃṭhanāsādiṣu karmaṇi kṛte dhumopaghātalakṣaṇaṃ cikitsāṃ darśayannāha || ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.29cd"><label>SPS on 1.12.29cd</label><hi>ata<lb n="6"/> urddhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇaṃ ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.30"><label>SPS on 1.12.30</label><hi rend="bold">śvasiti kṣauti cātyarthaṃ mapyādhamatikāśata |. | |
| <caesura/>cakṣuṣoḥ<lb n="7"/> paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.31"><label>SPS on 1.12.31</label><hi rend="bold">sadhūmakaṃ niḥśvasati ghreyam anyanna vetti ca |. | |
| <caesura/>tathaiva ca rasān<lb n="8"/>sarvān śrutiś cāsyopahanyate ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.32"><label>SPS on 1.12.32</label><hi rend="bold">tṛṣṇā dāhajvarayutaḥ sīdaty atha ca mūrchati || |. | |
| <caesura/>dhūmopahata i<lb n="9"/>ty eṣa ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.29cd-32" style="stream1"><label>NS on 1.12.29cd-32</label>śvasiti śvāsaṃ karoti || kṣauti cātyartham iti |. | |
| atiśayena chikkati || ādhamati<pb n="147ab"/> ādhmānayukto bhavati || rāgaḥ pītalohitatā akṣṇoḥ | | |
| ghreyam anyanna vetti veti || nāsāgatado<lb n="2"/>ṣeṇa dhūmād anyat ghreyaṃ na vetti || ghreyaṃ tāvanna vetti |. | |
| anyat spṛśyaṃ dṛśyaṃ ca na vetti ity anye || rasā<lb n="3"/>n sarvān ity atra na vettīti saṃbadhyate || śrutiś ca | |
| asyopahanyata iti || na śṛṇotītyarthaḥ || śro<lb n="4"/>tragatadoṣeṇa || tṛṣṇādāhajvarayuta iti || sparśadoṣeṇa |. | |
| sīdati kriyāsvasamartho bhavatītya<lb n="5"/>rthaḥ || ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.32d"><label>SPS on 1.12.32d</label><hi rend="bold">śṛṇu tasya cikitsitaṃ |</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.33"><label>SPS on 1.12.33</label><hi rend="bold">sarpir ikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkkarāṃbu vā |. | |
| <caesura/>madhurāmlau rasau<lb n="6"/> vāpi vamanāya<del>ā</del> pradāpayet ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.34"><label>SPS on 1.12.34</label><hi rend="bold">vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāt dhūmagaṃdhiś ca na śyati |. | |
| <caesura/>vidhinānena<lb n="7"/> śāmyaṃti sadanakṣavathujvarāḥ ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.35"><label>SPS on 1.12.35</label><hi rend="bold">dāhamūrchātṛḍādhmānasvāsākāsāś ca dāruṇāḥ |. | |
| <caesura/>madhurair lava<lb n="8"/>ṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kvalagrahaiḥ ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.36"><label>SPS on 1.12.36</label><hi rend="bold">samyag gṛhṇātīṃdriyārthān manaś cāsya prasīdati |. | |
| <caesura/>śirau<lb n="9"/>virecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit ||</hi></l> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.37"><label>SPS on 1.12.37</label><hi rend="bold">dṛṣṭi viśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ a<pb n="147v"/> | |
| vidāhalaghusnigdham āhāraṃ cāsya kalpayet ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.33-37" style="stream1"><label>NS on 1.12.33-37</label>sarppir ikṣurasam ity eko yogaḥ || drākṣāṃ payo veti dvi<lb n="2"/> | |
| tīyaḥ || śarkkarāṃbu veti tṛtīyaḥ || madhurāmlau rasau vāpīti caturthaḥ || sadanam aṃgaglāniḥ || yogena<lb n="3"/> mātrayā |. | |
| idānīṃ dagdhacikitsāprasaṃge na dagdhasadṛśasya cikitsāṃ darśayannāha || ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.38ab"><label>SPS on 1.12.38ab</label><hi rend="bold">uṣṇa vā<lb n="4"/>tātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.38ab" style="stream1"><label>NS on 1.12.38ab</label>uṣṇavāto graiṣmikaḥ śārado vā || uṣṇavātenātapena<lb n="5"/> | |
| ca dagdha i<del>i</del>va dagdhaḥ || uṣṇavātātapābhyām iti dvicane prāpte bahuvacanam anuktoṣṇaprāpaṇā<lb n="6"/> | |
| rthaṃ || sadā sthāne kecit vraṇe iti || paṭhaṃti vyākhyānayaṃti casusrutapathasuddhi-01 || vraṇe iti tvag ādi vraṇavastu<lb n="7"/> || ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.38cd"><label>SPS on 1.12.38cd</label><hi rend="bold">śītavarṣānilairdagdhe snigdham uṣṇaś ca śasyate ||</hi></l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.38cd" style="stream1"><label>NS on 1.12.38cd</label>śītaṃ himaṃ himadagdhas tuṣāradagdha iti<lb n="8"/>lokoktyā | | |
| himadagdhepi dāhasādṛśyam asti || varṣānila iti || vṛṣṭisaṃyukto vāyuḥ || tatrāpi ba<lb n="9"/>huvacanam anuktaśīta | |
| prāpaṇārthaṃ || dagdhasthāne kecit hata iti paṭhaṃti || || </p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.39ab"><label>SPS on 1.12.39ab</label>tathāpi tejasā da<pb n="148r"/>gdhe sidhir nāsti kathaṃcaneti ||</l> | |
| | |
| <p xml:id="NS.1.12.39ab" style="stream1"><label>NS on 1.12.39ab</label>atitejasā vajrāgninā || tathātitejasā dagdho na | |
| dhyati kathaṃcane<lb n="2"/>ti yat kṛtaṃ || tat kiṃcid dagdhepi jīvati pratikārayet || snehābhyaṃgaparīṣekaiḥ | |
| pradehaiś ca tathā <lb n="3"/>bhiṣag iti paṭhaṃti | taṃ ca nibaṃdhakārā na paṭhaṃti || ||</p> | |
| | |
| <l xml:id="SPS.1.12.39cd"/> | |
| | |
| <p ana="trailer"><hi rend="bold">iti sūtrasthānanibaṃdhasaṃgrahe dvādaśo '<lb n="4"/>dhyāyaḥ || |.12||</hi></p> | |
| | |
| </div> | |
| </div> | |
| | |
| </body> | |
| </text> | |
| </TEI> | |
| |