User Tools


Differences

This shows you the differences between two versions of the page.

Link to this comparison view

Next revision
Previous revision
wiki:susrutapathasuddhi:susrutapathasuddhi-03 [2024/07/03 00:26] – created - external edit 127.0.0.1wiki:susrutapathasuddhi:susrutapathasuddhi-03 [2026/08/19 19:27] (current) – removed - external edit (Unknown date) 127.0.0.1
Line 1: Line 1:
-<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> 
-  <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> 
-    <fileDesc> 
-      <titleStmt> 
-        <title>Suśrutapāthaśuddhi of Candraṭa: Śārīrasthāna</title> 
-      </titleStmt> 
-      <publicationStmt> 
-        <p>Suśruta project, University of Alberta</p> 
-      </publicationStmt> 
-      <sourceDesc> 
-        <msDesc> 
-          <msIdentifier> 
-            <placeName> 
-              <settlement>London</settlement> 
-              <country>United Kingdom</country> 
-            </placeName> 
-            <institution>British Library</institution> 
-            <idno>IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646)</idno> 
-            <idno type="siglum">L</idno> 
-          </msIdentifier> 
-          <msContents> 
-            <summary>[description of manuscript]</summary> 
-            <msItem defective="true" n="1"> 
-              <!-- @defective: 'false' for complete, 'true' for incomplete --> 
-              <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author> 
-              <title xml:lang="sa">Suśrutapāṭhaśuddhi</title> 
-              <author>Candraṭa</author> 
-              <author>Dalhaṇa</author> 
-              <title type="commentary" xml:lang="sa">[title of commentary]</title> 
-              <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples --> 
-              <textLang mainLang="sa-Dev">[Sanskrit in Devanagari script.]</textLang> 
-              <!-- @mainLang can be "sa-Deva", "sa-Mlym", "sa-Telu", "sa-Newa", etc. See ISO 15924 for more details. --> 
-            </msItem> 
-          </msContents> 
-          <physDesc> 
-            <objectDesc form="folia"> 
-              <!-- @form can be "pothi", "book", scroll", etc. --> 
-              <supportDesc material="paper" 
-                ><!-- @material can be "paper", "industrial paper", "handmade paper", "palm-leaf", "palmyra palm-leaf", "talipot palm-leaf", "birch bark", "vellum", etc. --><!-- the following <foliation> tags are examples --></supportDesc> 
-            </objectDesc> 
-            <scriptDesc> 
-              <scriptNote>Devanagari</scriptNote> 
-              <!--       <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="sa" 
-                                    >ba</foreign> and <foreign xml:lang="sa">va</foreign> 
-                                not distinguished.</scriptNote>--> 
-            </scriptDesc> 
-          </physDesc> 
-          <history> 
-            <origin> 
-              <!-- calendar can be "Vikrama", "Śaka", etc. Dates can be approximate or exact. --> 
-              <origPlace xml:lang="en">unknown</origPlace> 
-            </origin> 
-            <provenance>[record of ownership]</provenance> 
-            <acquisition>[how it was acquired]</acquisition> 
-          </history> 
-        </msDesc> 
-      </sourceDesc> 
-    </fileDesc> 
-    <revisionDesc> 
- 
-      <change when="2024-02-04" who="Harshal Bhatt">Added 3.6</change> 
- 
- 
-    </revisionDesc> 
-  </teiHeader> 
- 
-  <text xml:lang="sa-Latn"> 
- 
-    <body> 
-      <div n="3" type="sthāna"> 
- 
-        <div n="6" type="adhyāya"> 
-          <!--          Marginal notes do not include the full commentary of Ḍalhaṇa. Those are loose sentences from Ḍalhaṇa's commentary. --> 
- 
-          <milestone unit="folio" n="IOL San 2646 (Eggeling) - 088"/> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.1">athātaḥ<lb n="6"/>pratyekamarma<metamark target="#SPS.3.6.1" 
-              place="above">=</metamark> nirddeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || <add place="margin"><hi 
-                rend="bold">śarīrasaṃkhyākaraṇe hi māṃsaśirādivyākaraṇamabhihitaḥ | marmāṇi ca 
-                māṃsaśirādisaṃśritānyataḥ tadanaṃtaraṃ marmāṇāṃ nirddeśo yujyata i|tyāha | 2 
-                pratyekaṃ śabdādagre māṃsā<del>dā</del>ddādiśabdo lupto dṛṣṭavyaḥ tena pratyekaṃ 
-                māṃsādi marmāṇāṃ nirdeśo vivaraṇaṃ yasmin tat tathā ||2</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.2">saptottaraṃ marmaśataṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ <lb n="7"/> || tāni 
-              marmāṇi<metamark target="#SPS.3.6.2" place="above">=</metamark> paṃcātma<metamark 
-              target="#SPS.3.6.2" place="above">=</metamark>kāni || <add place="margin"><hi 
-                rend="bold">paṃcaprakārāṇi</hi></add> tad yathā || māṃsamarmāṇi || śirāmarmāṇi | 
-              snāyumarmā<pb n="89r"/>ṇi || asthimarmāṇi | saṃdhimarmāṇi <metamark 
-              target="#SPS.3.6.2" place="above">=</metamark> | ceti || na khalu <metamark 
-              target="#SPS.3.6.2" place="above">=</metamark> māṃsa <metamark target="#SPS.3.6.2" 
-              place="above">=</metamark> śirāsnāyu asthisaṃdhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavaṃti || 
-            yasmānnopalabhyaṃte || <add place="margin"><hi rend="bold">nanu kathaṃ māṃsādīni 
-                paṃcaiva mamāṇi nādhikānīti darśayannāha ||1| nanu śrotaḥ prabhṛtīnām api 
-                māraṇātmakatvān marmatvam asty eva | tat kathaṃ māṃsādivyatirekeṇa anyāni marmāṇi 
-                nopalabhyaṃta ity uktaṃ | ucyate mārayaṃtīti mamāṇi ucyaṃte | śrotasi kṣatepi 
-                nāvaśyatayā maraṇaṃ | tato vakṣyati śroto viddhaṃ tu pratyākhyāyopacared iti | yady 
-                evaṃ tarhi | ruk karavaikalyakarāṇāmamāraṇātmakatvāt marmatvaṃ na syād iti | cet | 
-                tanna | rukkaravaikalyakareṣv api agnīṣomādi prāṇānāṃ madhye kasyacit prāṇasya hāniḥ 
-                | athavā śrotaḥ prabhṛtīni māṃsādīny avyatiricā varttaṃte | yato māṃsādiṣv eva 
-                śrotaḥ prabhṛtīni saṃti tasmān māṃsādīni paṃcaiva marmāṇi ||1|| <add 
-                  place="left-margin">mārayaṃtīti marmāṇi ucyaṃte 1 <lb n="3"/>11 māṃsamarma <lb 
-                    n="4"/>41 śirāmarma <lb n="5"/>27 snāyumarma <lb n="6"/>8 asthimarma <lb n="9" 
-                  />20 saṃdhimarma <lb n="10"/>107</add> 
-              </hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.3">tatraikādaśa<metamark target="#SPS.3.6.3" place="above">=</metamark> 
-            māṃsamarmāṇi || eka<lb n="3"/>catvāriṃśat<metamark target="#SPS.3.6.3" place="above" 
-              >=</metamark> śirāmarmāṇi | saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi | aṣṭā<metamark 
-              target="#SPS.3.6.3" place="above">=</metamark> vasthimarmāṇi || viṃ<lb n="4" 
-              />śatiḥ<metamark target="#SPS.3.6.3" place="above">=</metamark> saṃdhimarmāṇi || iti 
-            || tadetat saptottaraṃ marmaśataṃ |</l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.4">teṣāmekādaśaikasmin sa<lb n="5"/>kthni bhavaṃti || etenetara sakthi 
-            bāhū ca vyākhyātau || udarorasordvādaśa caturdaśa pṛṣṭhe<lb n="6"/> | grīvāyāṃ 
-            pratyūrddhva sapta | <unclear extent="1" unit="char"/>triṃśat ||</l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.5">tatra sakthimarmāṇi | kṣipra<metamark target="#SPS.3.6.5" 
-              place="above">=</metamark> talahṛdayakūrccaśi<lb n="7" 
-            />rogulpheṃdrabastijānvāṇyūrvīlohitākṣāṇi viṭapaṃ ceti || etenetarasakthi vyākhyātaṃ || 
-            || <add place="margin"><hi rend="bold">atra kṣiprādi ekaikaṃ gaṇayitavyaṃ | evam 
-                ekādaśakṣiprādīnāṃ lakṣaṇam ācāryaḥ svayam ekāgre kariṣyati || 2 atotremāni na 
-                vyākhyātāni ||2||</hi></add> 
-            <pb n="89v"/>|| udaro<metamark target="#SPS.3.6.5" place="above">=</metamark> rasos tu 
-              gudabastinābhihṛdayastana<metamark target="#SPS.3.6.5" place="above">=</metamark> 
-              mūlastanarohitānyapastaṃbhāvapalā<unclear>pau</unclear> ceti<lb n="2"/> || 
-            pṛṣṭhamarmāṇi tu || kaṭī<metamark target="#SPS.3.6.5" place="above">=</metamark> 
-            kataruṇakukuṃdarāṃ nitaṃbapārśvasaṃdhivṛhatyaṃśaphalakānyaṃ<lb n="3"/>śau ceti || 
-            bāhumarmāṇi tu || kṣipratalahṛdayakūrccakūrccaśiromaṇibaṃdhakūrparā<metamark 
-              target="#SPS.3.6.5" place="above">=</metamark> 
-            <lb n="4"/>ṇyūrvīlohitākṣāṇi kakṣadharaṃ ceti || etenetarobāhu vyākhyātaḥ || jatruṇa 
-            ūrddhvaṃ ca<lb n="5"/> tasro dhamanyaḥ | aṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | 
-            dve phale | dvāvapāṃgau | dvāva<lb n="6"/> varttau | dvāvukṣepau | dvau śaṃkhau | ekā 
-            sthāpaṇī | paṃca sīmaṃtā | catvāriśṛṃgāṭakānyekodhi<lb n="7"/>patiriti || <add 
-              place="top-margin"><hi rend="bold">udarādi hṛdayāṃtaṃ ekaikaṃ 
-                gaṇayi<del>tvā</del>tavyaṃ stanamūlāni dve deva | evaṃ dvādaśapṛṣṭhamarmāṇaï 1 
-                kaṭīkataruṇādīni dve dve | evaṃ caturdaśa || 2 <add place="left-margin">atrāpi 
-                  kṣiprādi ekaikaṃ gaṇayitavyaṃ 3</add></hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.6">tatra<metamark target="#SPS.3.6.6" place="above">=</metamark> 
-            talahṛdayeṃdrabastigudastanarohitāni || māṃsamarmāṇi || <del>nī</del>nī<lb n="8" 
-            />ladhamanīmātṛkāśṛṃgāṭakāpāṃgasthapaṇī phaṇastanamūlāpalāpāpastaṃbahṛdaya<lb n="9" 
-            />nābhipārśvasaṃdhivṛhatīlohitākṣorvyaḥ || śirāmarmāṇi || āṇīviṭapakakṣadha<pb n="90r" 
-            />dharakūrcakūrcaśirobasti kṣiprāṃśavidhurokṣepāḥ || snāyumarmāṇi | kaṭīkataruṇani<lb 
-              n="2"/>tāṃbāṃśaphalakaśaṃkhastvasthimarmāṇi || 
-              jānukurparaśīmaṃtādhipatigulphamaṇibaṃdha<lb n="3"/> kukuṃdarāvarttakṛkādikāśceti || 
-            saṃdhimarmāṇīti || <add place="top-margin"><hi rend="bold" 
-                >tatraikādaśamāṃsamarmāṇītyādivākye prāguddiṣṭānāṃ māṃsādimarmaṇāṃ nāmānyāha ||3 <pb 
-                  n="90r"/><add place="right-margin">eteṣāṃ māsādīmarmaṇāṃ saṃkhyā prāg atraiva 
-                  adhyāye vyākhyātā | tena atra na vyākhyāyate ||3</add></hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.7">tānye<metamark target="#SPS.3.6.7" place="above">=</metamark> tāni 
-              paṃcavikalpāni<metamark target="#SPS.3.6.7" place="above">=</metamark> ma<lb n="4" 
-            />rmāṇi bhavaṃti || tad yathā || sadyaḥ prāṇaharāṇi kālāṃtaraprāṇaharāṇi | viśalya<lb 
-              n="5"/> ghnāni | vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi || tatra sadyaḥ 
-            prā<del>ha</del>ṇaharāṇyekonaviṃśatiḥ ||<lb n="6"/><del>kā</del>kālāṃtaraprāṇaharāṇi 
-            trayastriṃśat || triṇi viśalyaghnāni || catuścatvāriṃśa<lb n="7"/>dvaikalyakarāṇi || 
-            aṣṭau rujākarāṇīti || </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.8">bhavaṃti cātra || || śṛṃgā<metamark target="#SPS.3.6.8" 
-              place="above">=</metamark> ṭakānyadhi<lb n="8"/>dhipatiḥ śaṃkhau kaṃṭhaśirāgudaṃ || 
-            <caesura/> 
-            hṛdayaṃ bastinābhyau ca ghnaṃti sadyo hatāni tu ||1|| <add place="right-margin"><hi 
-                rend="bold">catvāri śṛṃgāṭakāni | kaṃṭhaśirā aṣṭau mātṛkā | 
-                <unclear>ekava</unclear>m ekonaviṃśati sadyoghnāni ||3</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.9">va<lb n="9"/>kṣo<metamark target="#SPS.3.6.9" place="above" 
-              >=</metamark> marmāṇi sīmaṃta<metamark target="#SPS.3.6.9" place="above" 
-              >=</metamark><add place="inline">tala</add>kṣipreṃdraba <metamark target="#SPS.3.6.9" 
-              place="above">=</metamark>stayaḥ || 
-            <caesura/> 
-            kaṭī<metamark target="#SPS.3.6.9" place="above">=</metamark>kataruṇe <del>bastiṃ</del> 
-              saṃdhī<metamark target="#SPS.3.6.9" place="above">=</metamark> pārśvayor 
-              vṛhatī<metamark target="#SPS.3.6.9" place="above">=</metamark> 
-            <pb n="90v"/> ca yā ||2|| <add place="right-margin"><hi rend="bold">vakṣo marmāṇi | 
-                stanamūle dve | stanarohite dve | apālāpau dvau | apastaṃbhau dvau | evam aṣṭau 
-                vakṣo marmāṇi | sīmaṃtāḥ paṃcatalāni catvāri | kṣiprāṇi catvāri | iṃdrabastayaś 
-                catvāraḥ | dve kaṭīkataruṇe dve pārśvasaṃdhi dve vṛhatyau dvau nitaṃbau evaṃ 
-                trayastriṃśat kālāṃtaraprāṇaharāṇi ||1||</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.10">nitaṃvāviti caitāni kā<metamark target="#SPS.3.6.10" place="above" 
-              >=</metamark>lāṃtaraharāṇi tu || 
-            <caesura/> 
-            utkṣepausthapaṇī caiva viśa<metamark target="#SPS.3.6.10" place="above" 
-              >=</metamark>lya<lb n="2"/>ghnāni nirdiśet ||3|| <add place="right-margin"><hi 
-                rend="bold">trayastriṃśat kālāṃtaraprāṇaharāṇi 1 evaṃ trīṇi viśalyaghnāni 
-                vikalyaghnāni pāṭhaḥ 1</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.11">lo<metamark target="#SPS.3.6.11" place="above" 
-              >=</metamark>hitākṣāṇi<metamark target="#SPS.3.6.11" place="above">=</metamark> 
-              jānū<metamark target="#SPS.3.6.11" place="above">=</metamark>rvo<metamark 
-              target="#SPS.3.6.11" place="above">=</metamark> kūrcāviṭipakūrparā || 
-            <caesura/> 
-            kukuṃdare kakṣadhare<lb n="3"/>vidhure saṃkṛkāṭike ||4|| <add place="top-margin"><hi 
-                rend="bold">catvāri lohitākṣanāmadheyāni | āṇayaś catasraḥ | jānu dve | caturasra 
-                ūrvyaḥ | catvāra kurcāḥ | viṭapādināṃ āvarttānāṃ pratyekaṃ dvau dvau || iti 
-                catuścatvāriśat vaikalyakarāṇi ||2</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.12">aṃśāṃsaphalakāpāṃga nīlamanye phaṇe tathā || 
-            <caesura/> 
-            vaikalyakara<lb n="4"/>ṇānyāhur āvarttau dvau tathaiva ca ||</l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.13">gulphau dvau paṇibaṃdhau dvau dve dve kū<metamark 
-              target="#SPS.3.6.13" place="above">=</metamark>rcaśirāṃsi ca || 
-            <caesura/> 
-            rujākarā<lb n="5"/>ṇi jānīyād dṛṣṭāvetāni buddhimān ||6|| 
-            <caesura/> 
-            kṣiprāṇi viddhamā<del>ṇi</del>trāṇi ghnaṃti kālāṃ<lb n="6"/>tareṇa vā || <add 
-              place="right-margin"><hi rend="bold">dve dve kūcaśirāṃsi ceti | dve 
-                kūrcaśirasihastayoḥ evaṃ catvāri kūrcaśirāṃsi ||4</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.14">marmāṇi māṃsaśirāsnāyvasthisaṃnni<metamark target="#SPS.3.6.14" 
-              place="above">=</metamark>pātāsteṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa<lb n="7"/> prā<metamark 
-              target="#SPS.3.6.14" place="above">=</metamark>ṇāstiṣṭhaṃti | tasmāt marmastvabhihitās 
-              tāṃstā<metamark target="#SPS.3.6.14" place="above">=</metamark>n | bhāvān 
-            pratipadyaṃte | <add place="left-margin"><hi rend="bold">saṃnnipātāḥ saṃśleṣaḥ 
-                atyaṃtamiśrībhāvaḥ 3 saṃnipātaḥ saṃśleṣaḥ | atyaṃtamiśrībhāva iti yāvat sarveṣāṃ 
-                sarvatra marmāṇi saṃśleṣepi māṃsamarmaśarāmarmādivyavahāra ādhikyam āśrity a 
-                pārthivādi vyavahāravat svabhāva iti | hetvaṃtaranirapekṣatayā || prāṇāḥ agnyādayaḥ 
-                |2 tān tān iti iṃdriyārtheṣv asaṃprāptir manobuviparyayaḥ | ity ādikān | anye tu 
-                bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ ity ādikān || ola 2</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.15">tatra sadyaḥ<lb n="8"/> prāṇaharāṇyāgneyānya<metamark 
-              target="#SPS.3.6.15" place="above">=</metamark> gniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayaṃti | 
-            kālāṃtara prāṇaharāṇi <add place="right-margin"><hi rend="bold">āgneyānīti yadyapi <l 
-                  xml:id="SPS.3.6.15.1">somamārutatejāṃsi rajaḥ satvatamāṃsi ca || 
-                  <caesura/> 
-                  marmasu prāyasaḥ puṃsā bhūtātmā <unclear>cā</unclear></l>vatiṣṭhati 1</hi></add> 
-            <pb n="91r"/> saumyāgneyānyagniguṇeṣvāśukṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāṃtareṇa ca 
-              kṣapayaṃ<lb n="2"/>ti || viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni | 
-            śalyamu<del>mu</del>khāvaruddho yāvad aṃtarvāyus tiṣṭhaṃti<lb n="3"/> | 
-            tāvajjīvatyudhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito vāyu niṣkrāmati | tasmāt saśa<lb n="4" 
-            />lyo jīvati | uddhṛtaśalyo mriyate | pākātpatitaśalyo vā jīvati | vaikalyakarāṇi <lb 
-              n="5"/> saumyāni | somo hi sthiratvā chaityāc ca prāṇāvalaṃbanaṃ karoti | 
-              rujākarāṇyagnivāyu<lb n="6"/>guṇabhūyiṣṭhāni | viśeṣeṇa tau rujākarau | pāṃcabhautikīṃ 
-            ca rujāmāhur eke | <add place="right-margin"><hi rend="bold"><del extent="1" unit="line" 
-                />bhūyaṣṭhāni | tathā āgneyeṣu marmasvadhikaṃ tejaḥ saumyeṣu soma ity ādi jñeyaṃ | 
-                agniguṇeṣu āśukṣīṇeṣu iti | agnerāśukāritvād ity arthaḥ | tāviti agnivāyu viśeṣeṇa 
-                rujākarau | sāmānyaina punaḥ somo pi kaphavraṇe vedanā saṃbhavāt ||1</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.16">keci<lb n="7"/>d āhur māṃsādīnāṃ paṃcānām api samastānāṃ 
-            samṛddhānāṃ ca samavāyāt | sadyaḥ prāṇaha<lb n="8"/>rāṇi | ekahīnā<metamark 
-              target="#SPS.3.6.16" place="above">=</metamark>nāmalpānāṃ vā kālāṃtaraprāṇaharāṇi | 
-            dvihīnānāṃ viśalyaprāṇa<lb n="91v"/>harāṇi | trihīnāṃ vaikalyakarāṇi | ekasmin eva 
-            rujākarāṇīti || yataścaimato 'sthi<lb n="2"/> marmasvabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati | 
-              <add place="right-margin"><hi rend="bold">hīnaśabdotra abhāve varttate || 1</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.17">bhavataś cātra || catu<metamark target="#SPS.3.6.17" place="above" 
-              >=</metamark>rvidhāyās tu śirā śarīre<lb n="3"/> 
-            <caesura/> 
-            prāyeṇa tā marmasu saṃniviṣṭāḥ || 
-            <caesura/> 
-            snāyvasthimāṃsāni tathaiva saṃdhīn 
-            <caesura/> 
-            saṃtarpya dehaṃ prati<lb n="4"/>pāda<metamark target="#SPS.3.6.17" place="above" 
-              >=</metamark>yaṃti ||1|| <add place="top-margin"><hi rend="bold"><unclear extent="1" 
-                  unit="line" cert="high">caturvidha iti vātapittaśleṣmaraktavahāḥ marmasvity ādi 
-                  etena sirāṇāṃ snāyvasthimāṃsasaṃdhigatvaṃ bodhitaṃ</unclear> ata eva asthividdhepi 
-                śoṇitāgamanam ity arthaḥ ||2 <add place="left-margin">pāpayaṃti pāṭhaḥ || 
-                4</add></hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.18">tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhāḥ 
-            <caesura/> 
-            samaṃtato vāyurabhis tṛ<metamark target="#SPS.3.6.18" place="above">=</metamark>ṇoti || 
-              <add place="right-margin"><hi>saṃchādayati 4</hi></add> 
-            <caesura/> 
-            vivarddhamā<lb n="5"/>nas tu samātariśvā 
-            <caesura/> 
-            rujaḥ satīvrā pratanoti kāye ||2||</l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.19">rujābhibhūtaṃ tu punaḥ śarīraṃ 
-            <caesura/> 
-            pra<lb n="6"/>lī<metamark target="#SPS.3.6.19" place="above">=</metamark>yate <add 
-              place="left-margin"><hi rend="bold">pralayaṃ gachati || 3</hi></add>naśyati cāsya 
-              saṃjñā<metamark target="#SPS.3.6.19" place="above">=</metamark> 
-            <add place="left-margin"><hi rend="bold">tasmin pācabhautike śarīre pralīne saṃjñā 
-                ṣaṣṭheś cetanā dhāturapi nasyati ||3||</hi></add> || 
-            <caesura/> 
-            ato hi śalyaṃ vinihaṃtumichan 
-            <caesura/> 
-            marmāṇi yatnena parī<lb n="7"/>kṣya karṣet 3||</l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.20">ete<metamark target="#SPS.3.6.20" place="above">=</metamark>na 
-            śeṣaṃ vyākhyātaṃ || <add place="below-margin"><hi rend="bold">eteneti rugādirūpeṇa vāyor 
-                lākṣaṇanāśeṣam iti dāhādi śrotānirodhādi ca pittaśleṣmaṇor lakṣaṇaṃ vyākhyātaṃṃm 
-                evety arthaḥ ||2</hi></add></l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.21">ta<del>tṛ</del>tra sadyaḥ prāṇaharam aṃte<metamark 
-              target="#SPS.3.6.21" place="above">=</metamark> viddhaṃ kālāṃtareṇa māraya<lb n="8" 
-            />ti | kālāṃtaraprāṇaharam aṃte viddhaṃ | vaikalyaṃ cāpādayati || viśalyaprāṇaharaṃ ca 
-              vaikalya<pb n="92r"/>karaṃ | kālāṃtareṇa kleśayati | rujāṃ ca karoti | 
-            rujākaramaramatīvra pravedanaṃ bhavati || <add place="right-margin"><hi rend="bold">aṃte 
-                samīpe viddhaṃ madhye viddhaṃ tu sadya eva ity arthaḥ || 2 etena pūrvaṃ pūrvaṃ 
-                karmakāraṇavaikalyāt parasya rasya kāryaṃ karoti | evaṃ paraṃ param api mamāti 
-                viddhātikāraṇavaśāt pūrvasya pūrvasya karma karoti ||2</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.22">tatra sa<metamark target="#SPS.3.6.22" place="above" 
-              >=</metamark><lb n="2"/>dyaḥ prāṇaharāṇi || saptarātrābhyaṃtarān mārayaṃti || 
-            kālāṃtaraprāṇaharāṇi || pakṣān māsā<lb n="3"/>d vā || teṣv a<metamark 
-              target="#SPS.3.6.22" place="above">=</metamark>pi tu kṣiprāṇi kadācid āśu mārayaṃti | 
-            viśalya prāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi<lb n="4"/> ca kadācidabhiha<metamark 
-              target="#SPS.3.6.22" place="above">=</metamark>tāni mārayaṃitīti || <hi rend="bold" 
-                ><add place="right-margin">sadyaḥ śabdo saptāhābhyaṃtaraparo jñātavyaḥ || 1<add 
-                  place="top-margin">teṣv apīti kālāṃtara prāṇahareṣv apīty arthaḥ kadācid āśu 
-                  mārayaṃti || 3.. abhihatānīti śeṣaḥ | anatihatāni kālāṃtareṇaiva mārayaṃti etac 
-                  copalakṣaṇaṃ tena ru<add place="below">vra</add>jākarāṇyevaṃ vaikalyaṃ jana<add 
-                    place="right-margin">yaṃti || evaṃ vaikalyādiṣv api svaniyatakarmavyabhicāraḥ 
-                    ||4</add> 
-                </add></add></hi> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.23">ata urdhvaṃ marmasthānāny ananuvyākhyāsyāmaḥ<lb n="5"/> || tatra 
-            pādasyāṃguṣṭhāṃgulyor madhye | kṣipram iti marmaḥ || tatra viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ || 
-              <lb n="6"/> madhyamāṃgu<metamark target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark> 
-            <add place="left-margin"><hi rend="bold">madhyamāṃgulīṃ anulakṣīkṛtya krameṇa madhye 
-                pādatalasya madhye talahṛdayaṃ nāma māṃsamarmedaṃ arddhāṃgulaṃ kālāṃtaraprāṇaharaṃ 
-                ca ||3 kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ ity atra dvyaṃgula iti śeṣaḥ | ubhayataḥ iti 
-                ūrdhvam adhaś ca snāyumarmedaṃ caturaṃgulaṃ vaikalyakaraṃ ca 2</hi></add> 
-            līmanupūrveṇa madhye pādatalasya tala<add place="inline">nāma</add> hṛdayaṃ || tatra 
-            rujābhir maraṇaṃ || kṣi<lb n="7"/> prasyopariṣṭhād ubhayataḥ kūrcca<add place="inline" 
-              >nāma</add>s tatra pādasya bhramaṇa vepane bhavataḥ || gulphasaṃdheradhaḥ u<lb n="8" 
-            />bhayataḥ kūrcaśiras tatra rujāśophau || pādajaṃghayoḥ saṃdhāne gulphas tatra 
-              rujastabdhapā<pb n="92v"/>datā ṣaṃjatā vā || pārṣṇi pratijaṃghāmadhye iṃdra<metamark 
-              target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark>bastis tatra śoṇita kṣayeṇa maraṇaṃ || 
-              jaṃ<lb n="2"/>ghorvoḥ saṃdhāne jānus tatra khaṃjatā || jānusaṃdher ūrddhvam ubhayataḥ 
-            || tryaṃgula<metamark target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark>ā<del>pha</del>ṇī | 
-              tatra<lb n="3"/> śophābhivṛddhista <del>dhva</del>bdhasakthitā ca || ūrumadhya ūrvī 
-              <metamark target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark>| tatra śoṇitakṣayāt 
-              sakthiśo<lb n="4"/>ṣaḥ | ūrvyā ūrdhvam adho vaṃkṣaṇasaṃdhirūrumūle lohitākṣaṃ<metamark 
-              target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark> tatra lohi<metamark 
-              target="#SPS.3.6.23" place="above">=</metamark>takṣayeṇa maraṇaṃ <lb n="5"/>pakṣāghāto 
-            vā | sakthiśoṣo vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor aṃtare viṭapaṃ<metamark target="#SPS.3.6.23" 
-              place="above">=</metamark> || tatra ṣāṃḍhyam alpaśu<lb n="6"/>kratā vā || evam 
-            etānyekādaśasakthimarmāṇi vyākhyātāni || e<metamark target="#SPS.3.6.23" place="above" 
-              >=</metamark>tenenetarasakthi <lb n="7"/>vāhū ca vyākhyātau || viśeṣatas tu yāni 
-            sakthni gulphajānuviṭapāni || tāni bā<lb n="8"/>hau maṇibaṃdhakūrparakakṣadharāṇi || 
-            yathā vṛṣaṇavaṃkṣaṇayor aṃtare viṭapa<del>e</del>m evaṃ vakṣaḥ <add place="top-margin" 
-                ><hi rend="bold"> 
-                <unclear extent="1" unit="line" cert="high">māṃsamarmedaṃ arddhāṃgulaṃ pārṣṇi 
-                  trayodaśoṃgulaschitakātaraprāṇahara | bhājayu dvyaṃgulamāha || jānuni</unclear> 
-                ūrdhvaṃ tryaṃgule ubhayataḥ ūrdhvam adhaś ca snāyumarmeda | 1 <add 
-                  place="right-margin">snāyumarmedam ekāṃgulaṃ vaikalyakaraṃ ca | gayī tu 
-                  tryaṃgulamānam etad āha | 2 śirāmarmedam ekāṃgulaṃ vaikalyakaraṃ ca || 3 
-                  śirāmarmedam akāṃgulaṃ vaikalyakaraṃ ca || 4 snāyumarmedam ekāṃgulaṃ vaikalyakaraṃ 
-                  ca ||4 ekādaśamarmanirdeśena | 3</add></hi></add> 
-            <pb n="93r"/>kakṣayor madhye kakṣadharaṃ || tasmi<metamark target="#SPS.3.6.23" 
-              place="above">=</metamark>n viddhe ta evo<del>u</del>padravāḥ | viśeṣatas tu 
-            maṇibaṃdhe kuṃṭhatā<lb n="2"/> | kurparākṣye | pakṣāghātaḥ | kuṇiḥ kakṣadhare | 
-            etenetarabāhur vyākhyātaḥ || evam etā<lb n="3"/>ni | catuścatvāriṃśat | śākhāsu marmāṇi 
-            vyākhyātāni || || <add place="top-margin"><hi rend="bold">tasmin iti maṇivaṃdhādau ta 
-                eveti gulphādi vyadhajātāḥ || 1| kuṃṭhatākarasyākarmaṇyetvaṃ | kuṇiḥ 
-                saṃkucitabāhumadhyaḥ ||3|</hi></add></l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.24">ata ūrddhvam udarorasau ma<lb n="4"/>rmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || || 
-            tatra vātavarco nira<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above">=</metamark>sanaṃ 
-            sthūlaṃ | tatra pratibaddhaṃ mahāgudaṃ nāma<lb n="5"/>marmaḥ | tatra sadyo ma<metamark 
-              target="#SPS.3.6.24" place="above">=</metamark>raṇaṃ || alpamāṃsaśoṇitobhyaṃtarataḥ 
-            kaṭyāṃ mūtrāśayor bastis tatrā<lb n="6"/>pi sadyo maraṇaṃ || aśmarīvraṇād ṛte 
-              tatrā<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above">=</metamark> py ubhayato 
-              bhi<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above">=</metamark>nne na jīvati || ekato 
-              bhinne<lb n="7"/>jīvati || ekato vā bhinne mūtraśrāvī vraṇo bhavati || sa tu 
-            yatnenopakrāṃto rohati ||<lb n="8"/>pakvāmāśayayor madhye śirāprabhavānābhis tatrāpi 
-            sadyo maraṇaṃ || stanayor madhyam adhi <add place="top-margin"><hi rend="bold">nirasanaṃ 
-                prerakaṃ | 4|<add place="left-margin">māṃsamarmedaṃ caturaṃgulaṃ sadyoghāti ca 
-                  ||4</add> 
-                <add place="right-margin">kaṭyām ity upalakṣaṇaṃ | 
-                  nābhipṛṣṭhamuṣkagudavaṃkṣaṇaśephaṃsi gṛhyaṃte | taduktaṃ | <l 
-                    xml:id="SPS.3.6.24.1">nābhipṛṣṭhakaraṭamuṣkagudavaṃkṣaṇaśephasāṃ | 
-                    <caesura/> 
-                    ekadvārastanutvakko madhye bastir adhomukhaḥ | 4||</l></add> 
-                <add place="bottom-margin">tatrāpīti aśmarīnimitta ity arthaḥ | 3 bastāviti śeṣaḥ || 
-                  3</add></hi></add> 
-            <pb n="93v"/>ṣṭhāyor asyāmāśayadvāraṃ satvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ | tatrāpi 
-            sadya eva ma<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above">=</metamark>raṇaṃ | <lb n="2" 
-            />stanayor adhastāt dvaṃgulam ubhayataḥ | stana<metamark target="#SPS.3.6.24" 
-              place="above">=</metamark>mūle | tatra kaphapūrṇamadhyatayā kāsaśvāsā<lb n="3"/>bhyāṃ 
-            atrāpi sadyo mriyate || stanacū<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above" 
-            >=</metamark>cakayor madhye stanarohitau | tatra lohitapūrṇa<lb n="4"/>koṣṭhatayā | 
-            kāsaśvāsābhyāṃ ca mriyate || aṃsakūṭayor adhastāt | pārśvo paribhāga <add 
-              place="top-margin"><hi rend="bold">śirāmarmedaṃ kamalamukulākāraṃ adhomukhaṃ 
-                caturaṃgulaṃ vā ||ola 1|| ubhayataḥ stana<del>mū</del> yor adhastā dvāṃgulapradeśaṃ 
-                stanamūle marma<del>i</del>ṇī || ubhayato grahaṇāt pṛthak stanasyādhaḥ stanamūlaṃ 
-                marmeti gamyatee | anyathā stanayor adhastād ity ukte militayor eva stanayor 
-                adhastāt itīdṛśe<add place="bottom-margin">rthe stanayugamadhyasyādhastāt 
-                  stanamūlākhyaṃ | marmadvayam iti aniṣṭaṃ syāt | ime śirāmarmaṇī dve aṃgule 
-                  kālāṃtaraprāṇahare ca ||ola 2|| || stanayoḥ cūcake stanacūcake | pūrvavākyā 
-                  dvaṃgula ity anuvarttate | stena stanacūcakayor ūrddhvaṃ dvyaṃgule stanarohite 
-                  mamaṇī | ta<del>na</del>d uktaṃ | stanacū<del>ka</del>cakayor ūrdhvaṃ dvyaṃgulā 
-                  stanarohite | arddhā<add place="left-margin">gulam iti māṃsamarmaṇī parikīrttate | 
-                    raktapūritakoṣṭhakālāt maraṇakāriṇī || ola 3 ||</add></add></hi></add> 
-            <pb n="94r"/> 
-            <add place="margin">yo</add>rapālāpau nāma | tatra raktena pūyabhāvagatena maraṇaṃ || 
-            <!-- A sign of add something but couldn't recognize  
-        what to add from margin-->bha ubha<metamark target="#SPS.3.6.24" place="above" 
-              >=</metamark>yatrorasau nāḍyau vātavahepastaṃ<lb n="2"/>bhau || tatra 
-            vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇaṃ || evam etānyurodarorasor dvā<lb n="3" 
-            />daśamarmāṇi vyākhyātāni || || <add place="top-margin"><hi rend="bold">śirāmarmaṇi 
-                arddhāṃgule kālāṃtaraprāṇahare + ubhayatrorasa iti uraso dvayoḥ pārśvayo | ity 
-                arthaḥ || ola 1 || ||</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.25">ata urdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi ca vyākhyāsyāmaḥ || || pṛṣṭhavaṃ<lb n="4" 
-            />śam ubhayataḥ || pratiśro<metamark target="#SPS.3.6.25" place="above" 
-            >=</metamark>ṇikāṃḍam asthinī kaṭīkataruṇe nāma marmaṇī || || <add place="top-margin" 
-                ><hi rend="bold">pratiśroṇīkāṃḍam ity atra pratiśroṇikarṇāviti kecit paṭhaṃti || 
-                  <add place="bottom-margin">tatra śroṇi<add place="above">ta</add>karṇau 
-                  lakṣyīkṛtya trikasaṃnidhāne śroṇyām upari asthimarmaṇī arddhāṃgule 
-                  kālāṃtaraprāṇahare ca || ola 1|| pratiśroṇi upara||</add></hi></add> 
-            <pb n="94v"/>|| tatra śoṇitakṣayāt pāṃḍur vivarṇo hīnadehaś ca mriyate || 
-              pārśvayo<metamark target="#SPS.3.6.25" place="above">=</metamark>r jaghanabahir bhā<lb 
-              n="2"/>ge pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ kukuṃdare | tatra sparśājñānam adhaḥ kāye 
-            ceṣṭhopaghātaś ca || śroṇi<lb n="3"/>kāṃḍayor uparyāśayācchādanau 
-            pārśvaṃtarapratibaddhau nitaṃbau tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyā<lb n="4"/>c ca maraṇaṃ || 
-              adhaḥ<metamark target="#SPS.3.6.25" place="above">=</metamark> pārśvāṃtarapratibaddhau 
-              jaghanapārśvamadhyayosti<metamark target="#SPS.3.6.25" place="above">=</metamark>ryag 
-            ūrdhvaṃ ca <add place="top-margin">gayi tu | pārśvajaghanabhāga iti paṭhitvā pārśvayor 
-              jaghanabhāge adho bhāge nitaṃbe nimnau kukuṃdare iti vyākhyāti | saṃdhimarmaṇī 
-              arddhāṃgule īṣannimnākāre vaikalyakare ca || ola 1 || || āmāśayapidhāyakau || ola 3 || 
-              asthimarmaṇī arddhāṃgule kālāṃtaraprāṇahare ca || ola 3 || ||<add 
-                place="bottom-margin">yat pārśvayor aṃtaraṃ madhyaṃ tatra pratibaddhau ola 1|| || 
-                  jaghanapārśvamadhyayo<del extent="2" unit="char"/>r iti paścād bhāgapārśvabhāgayor 
-                iti paścād bhāgapārśvabhāgayoḥ yau madhyau vāmadakṣiṇau tayoḥ kathaṃ sthitāvity āha 
-                || uparyupari paśukāmāṃ <del extent="1" unit="char"/>ma<del extent="1" unit="char" 
-                />vṛddhe saṃdhera<del extent="1" unit="char"/>pi<del extent="1" unit="char"/> 
-              </add>tiryag ūrdhvaṃtvaṃ ca | ola 1|| ||</add> 
-            <pb n="95r"/> jaghanāt pārśvasaṃdhī<metamark target="#SPS.3.6.25" place="above" 
-              >=</metamark> nāma | tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate || stanamūlāt ṛjūbha <lb 
-              n="2"/>yataḥ || pṛṣṭhavaṃśasya vṛhatī nāma | tatra śoṇitāni pravṛttinimittair_ŭ 
-            upadravair mṛya<metamark target="#SPS.3.6.25" place="above">=</metamark>te || pṛṣṭho<lb 
-              n="3"/>paripṛṣṭhavaṃśam ubhayatastrika<metamark target="#SPS.3.6.25" place="above" 
-              >=</metamark>saṃbaddhe dve aṃśa<unclear extent="1" unit="char"/>pha<metamark 
-              target="#SPS.3.6.25" place="above">=</metamark> lake || tatra bāhvoḥ svāpaśo<del 
-              extent="1" unit="char"/>ṣai || <add place="top-margin"><hi rend="bold">jaghanād iti 
-                yapi lapte paṃcamīyaṃ tena jaghanaṃ paścādbhāgam āśrity a sthitau ||1 arddhāṃgule 
-                kālāṃtaramṛtyude || śirāmarmaṇī || ola 1|| || śirāmarmaṇī arddhāṃgule 
-                kālāṃtaraprāṇahare ca ola 2|| || pṛṣṭhavaṃśasyāyanatvāt pradeśaniyamārthaṃ 
-                pṛṣṭhoparītyuktaṃ ||o|2|| || grīvāyā aṃsa<add place="bottom-margin">dvayasya ca 
-                  saṃyogastrikaḥ ||asthimarmaṇī arddhāṃgule vaikalyakāriṇī || o|3|| || 
-                  trikasaṃbaṃdhe iti grīvāyā aṃsadvayasya saṃyogas trikas tatra saṃbaddhe 
-                  aṃsaphalake ||o|3|| ||</add></hi></add> 
-            <pb n="95v"/>|| bāhumūrdhvagrīvamadhye <unclear>dvaṃsa</unclear>pīṭha<metamark 
-              target="#SPS.3.6.25" place="above">=</metamark>skaṃdhabaṃdhanāvaṃsau <add 
-              place="above">ne aṃse</add> nāmas tatra stabdhabāhutā || evam etā<lb n="2"/>ni 
-            caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni || <add place="top-margin"><hi rend="bold" 
-                >aṃsaphalakabhujaśikharayor baṃdhane aṃse | snāyumarmaṇī arddhāṃgule vaikalyakāriṇī 
-                ca || o|1|| ||</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.26">ata ūrdhvam ūrddhvajatugatāny anuvyākhyāsyā<lb n="3"/>maḥ || || 
-            tatra kaṃṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo dve nīle dve manye nāma vyatya<metamark 
-              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>yena tatra<lb n="4"/> mūkatā 
-            svaravaikṛtyamarasagrāhitā vā grīvāyām ubhaya<metamark target="#SPS.3.6.26" 
-              place="above">=</metamark>taś ca tasraś catasraḥ śirāmātṛ<metamark 
-              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>kā | <add place="top-margin"><hi 
-                rend="bold">ekā nīlā ekā manyā caikasmin pārśve anyā nīlā anyā manyā ca | aparasmin 
-                yā pārśve śirāmarmaṇī caturaṃgule vaikalyakāriṇī ca || ekasmin eva ekasmin pārśveś 
-                  cata<add place="bottom-margin">sraś catasra ity arthaḥ ||o|1|| atyāsena pāṭhaḥ | 
-                  vaiparītyena || vyatyayenoparīti || o|2|| || mātraketi | śirāmarmāṇi caturaṃgula 
-                  pramāṇamātṛkā ||1|| ||</add></hi></add> 
-            <pb n="96r"/> || tatra sadyo maraṇaṃ | śiro grīvāyāḥ saṃdhāne kṛkā<metamark 
-              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>ṭike | tatra calam ūrdhvatāḥ || 
-              karṇapṛṣṭha<lb n="2"/>to 'dhaḥ saṃsthite vidhu<metamark target="#SPS.3.6.26" 
-              place="above">=</metamark>re tatra vādhairyaṃ | ghrāṇamārgrem ubhayataḥ śrotomāgraṃ 
-            pratibaddhe a<lb n="3"/>bhyaṃtarataḥ | phaṇe<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above" 
-              >=</metamark> tatra gadhajñānavadhaḥ | bhrūpuchāṃtarayor adhokṣṇo bāhya|to 'pāṃgau | 
-              ta<lb n="4"/>trāṃdhyaṃ || dṛṣṭyupaghāto vā || bhruvorupari nimna<metamark 
-              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>yor āva<metamark target="#SPS.3.6.26" 
-              place="above">=</metamark>rttau | tatrāṃdhyaṃ | dṛṣṭyupaghāto vā || <add 
-              place="top-margin"><hi rend="bold">saṃdhimarmaṇī arddhāṃgule vaikalyakāriṇī ||1|| 
-                snāyumarmāṇī kiṃcinnāmnākāre | o|2|| || śirāmarmaṇī arddhāṃgule vaikalyakāriṇī ca || 
-                ghrāṇamārgrasya dvayoḥ pāśvayoḥ abhyaṃtarataḥ vivaradvārasaṃ<add 
-                  place="bottom-margin">baddhe phaṇe ||o|3|| śirāmarmaṇī arddhāṃgule vaika<del 
-                    extent="5" unit="syllables"/>mnayor iti pradeśakathanaṃ ||4|| saṃdhimarmaṇī 
-                  arddhāṃgule vaikalyakā|||o||4|| || || ||</add></hi></add> 
-            <pb n="96v"/> bhruvoraṃtoparikarṇalalāṭayor madhye śaṃkhyau<metamark 
-              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark> || tatra sadyomaraṇaṃ || śaṃkhayor 
-            upari ke<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>śā<lb n="2" 
-              />te<del>taṃ</del> upatkṣepau | tatra śalyo jīvet || pākāt patitaśalyo vā 
-            noddhṛtaśalyaḥ || bhruvo ma<lb n="3"/>dhye sthapaṇī tatrotkṣepa<metamark 
-              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>vat || paṃcasaṃdhayaḥ śirasivibhaktāḥ | 
-              sīmaṃ<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>tās tatonmādabhaya<lb 
-              n="4"/>cittanārśai maraṇaṃ || ghrāṇaśrotrākṣijihvāta<metamark target="#SPS.3.6.26" 
-              place="above">=</metamark>rpaṇīnāṃ śirāṇāṃ madhye śirāsaṃnni<metamark 
-              target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark>pātaḥ <add place="top-margin"><hi 
-                rend="bold">asthimarmaṇī arddhāṃgule || o|1|| kośaṃte | keśaparyaṃte snāyumarmaṇī 
-                arddhāṃgule viśilyaprāṇahare ca o|1|| || saśalyaḥ svayaṃ patitaśalyo vā jīvati 
-                uddhṛtaśilpo mṛyata ity arthaḥ || śirāmarma <add place="bottom-margin">dvāṃgulaṃ 
-                  viśalyaghnaṃ ca ||o|3|| || paṃcasaṃdhayo ye śirasi vibhaktāḥ śarīrasaṃkhyā 
-                  vyākaraṇe te samīṃtā ity arthaḥ || imāni saṃdhimarmāṇi caturaṃgulapramāṇāni 
-                  kālāṃtaraprāṇaharāṇi ||rū||3|| || ghrāṇādīṃdriyacatuṣkatarpaṇīnāṃ ||1|| saṃnipātaḥ 
-                  saṃyogaḥ ||1||</add> 
-              </hi></add> 
-            <pb n="97r"/> | śṛṃgā<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above" 
-            >=</metamark>ṭakasaṃjñaś ca || caturddhā tāni catvāri marmāṇi | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | 
-              mastakā<lb n="2"/>bhyaṃ<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above">=</metamark> tara 
-            upariṣṭāt śirāsaṃdhisaṃnipāto + romā<metamark target="#SPS.3.6.26" place="above" 
-              >=</metamark>varttau'dhipatis tatrāpi sadya e<lb n="3"/> va || evam etāni saptatriṃśad 
-            ūrddhvacatugatāni marmāṇi vyākhyātāni || <add place="top-margin"><hi rend="bold">imāni 
-                śirāmarmāṇi caturaṃgulapramāṇāni ||ru 1|| masta+|kābhyaṃtaro <del>tvā</del>arddham 
-                ity arthaḥ ||ru2|| etat saṃdhirmarma arddhāṃgulapramāṇaṃ ca ||2||</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.27">bhavaṃti cātra<lb n="4"/>ślo| || || ūrvyaḥ<add place="above" 
-              >marma</add> śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve 
-            <caesura/> 
-            ekaikamaṃgula<metamark target="#SPS.3.6.27" place="above">=</metamark>mitā 
-            stanapūrvamūlaṃ || 
-            <caesura/> 
-            <pb n="97v"/> || vidhyaṃguladvaya<metamark target="#SPS.3.6.27" place="above" 
-              >=</metamark>mitaṃ maṇibaṃdhagulphaṃ | 
-            <caesura/> 
-            trīṇyevajā<metamark target="#SPS.3.6.27" place="above">=</metamark>nuni paraṃ 
-            sahakūrparābhyāṃ ||1|| <add place="top-marign"><hi rend="bold">kūrcaśirāṃsi || ru1 
-                ekaikaṃ yathā bhavati urvyā<add place="bottom-margin"> dayo marmaviśeṣāḥ aṃgulamitā 
-                  jñeyāḥ || || kṛṣṇāya namaḥ || || || || <pb n="97v"/><add place="top-margin" 
-                    >stanapūrvamūlam ity ādi maṇibaṃdhagulphaṃ stanamūlaṃ ca aṃguladvayamitaṃ jīhi 
-                    || saparaṃ dvitīya jānusahitaṃ jānutrīṇi tryaṃgulāni viddhītyarthaḥ || jānu 
-                    saparaṃ pāṭhaḥ || [gayī tu | anyādṛśaṃ sūtraṃ paṭhitvā stanamūle dve gulphe ca | 
-                    iṃdrabastayaś catvāro dvau maṃibaṃdhāviti daśamarmāṇi dvyaṃgulāni 
-                      |<del>stana</del></add> 
-                  <add place="bottom-margin">bhojanadarśanād vyākhyātāni | tathā jānu saparam ity 
-                    atra saha pareṇa parapradeśāvasthite tāni marmaṇāvarttate yat tatsaparaṃ | tena 
-                    jānunī dve āṇyaś catasraḥ kūrpare dve ity aṣṭau | aṃgulāni vyākhyātāni | śeṣaṃ 
-                    samaṃ | mānakathanaprayojanam āhaḥ ||1|| yāni mūdhni catvāri marmāṇi 
-                    śṛṃgāṭakasaṃjñāni tathā tatraiva paṃca sīmaṃtasaṃjñāni | gale kaṃṭhe yāni dve ca 
-                    daśa kathitāni | tatrāṣṭau mātṛkā dve nīle dve manye etāni marmāṇi 
-                    svapāṇitalakuṃcitasamitāni caturaṃgulaprāmāṇānītyarthaḥ || śeṣāṇi ṣaṭpaṃcāśan 
-                    marmāṇi avaihi jānīhi || a<add place="right-margin">nye tu ṣṭapaṃcāśanmarmāṇaï 
-                      tilapramāṇāny āhuḥ ||2||</add></add> 
-                </add></hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.28">hṛ<lb n="2"/>dbastikūrcagudanābhivadaṃti mūddhni 
-            <caesura/> 
-            catvāriṃ paṃca ca gale daśayāni ca dve || 
-            <caesura/> 
-            tāni sva<lb n="3"/>pāṇitala<metamark target="#SPS.3.6.28" place="above" 
-            >=</metamark>kuṃcitasaṃmitāni 
-            <caesura/> 
-            śeṣāṇy avaihi parivistarato 'gulārddhaṃ ||2||<pb n="98r"/> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.29">|| etat pramāṇama'bhivī<add place="margin">kṣya</add> vadaṃti 
-            tajñāḥ 
-            <caesura/> 
-            śastreṇa ma<metamark target="#SPS.3.6.29" place="above">=</metamark>rmakaraṇaṃ parihṛtya 
-            kāryaṃ <add place="above">marmma</add> || 
-            <caesura/> 
-            pārśvā<lb n="2"/>bhighātitamapīha nihaṃti marma 
-            <caesura/> 
-            tasmād dhi marmasa<metamark target="#SPS.3.6.29" place="above">=</metamark>danaṃ 
-            parivarjanīyaṃ || <del>chinna</del> 3 || <add place="top-margin"><hi rend="bold" 
-                >marmakaraṇaṃ pāṭhaḥ karmakaraṇaṃ pāṭhaḥ || marmasadanaṃ marmasthānaṃ | 
-                karacaraṇachede jīvaṃti || tad avayavabhūtamarmachede tu na jīvaṃtīti viśeṣaṃ 
-                darśayannāha ||3||</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.30">chinne<lb n="3"/>ṣu pāṇicaraṇeṣu śirānarāṇāṃ 
-            <caesura/> 
-            saṃko<metamark target="#SPS.3.6.30" place="above">=</metamark>camīyurasṛgalpamato nireti 
-            || 
-            <caesura/> 
-            prāpyā'mitaṃ<lb n="4"/> vyasanamugramato manuṣyāḥ 
-            <caesura/> 
-            saṃchinnaśākhataruvat nidhanaṃ na yāṃti ||4|| <add place="top-margin"><hi rend="bold" 
-                >saṃkocaṃ jagmuḥ ato alpaṃ rudhiraṃ prava<add place="bottom-margin"> rttate ||4|| 
-                </add></hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.31">kṣipreṣu tatra<metamark target="#SPS.3.6.31" place="above" 
-              >=</metamark><lb n="5"/> sataleṣu hateṣu raktaṃ 
-            <caesura/> 
-            gacchatyatīva pavanaś ca rujaḥ karoti || 
-            <caesura/> 
-            evaṃ vināśam upayāṃti hi tatra viddhā 
-            <caesura/> 
-            vṛkṣā ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ 5 || <add place="bottom-margin"><hi rend="bold">tatra 
-                pāṇyoś caraṇayo dvorvo || <add place="below"> gayī tu vṛkṣā ivāyudhanipātetyādi 
-                  sthāne kiṃjalkapatramaprayanādipaṃkajānīti paṭhaṃti || talahṛdayeṣu 
-                ||5||</add></hi></add> 
-            <pb n="98v"/></l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.32">tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ 
-            <caesura/> 
-            chettavyam āśu maṇibaṃdhanagulphadeśe || 
-            <caesura/> 
-            marmā<metamark target="#SPS.3.6.32" place="above">=</metamark><lb n="2"/>ṇi 
-              śalyavi<del>śa</del>ṣayārddham udāharaṃti 
-            <caesura/> 
-            tasmāc ca marmasu hatā na bhavaṃti sadyaḥ ||6|| <add place="top-margin"><hi rend="bold" 
-                >marmamānakathanaprayojanaṃ pūrvataravākye pratipādya marmajñānaviṣayaṃ nidarśayan 
-                āha || || śalyasya manaḥ śarīrābādhakasya viṣayaḥ śalyaviṣayaḥ sa ca śastrādi 
-                praṇipradhānān maraṇāmaraṇa<add place="bottom-margin">kārakatvena dvividhaḥ tatra 
-                  maraṇakārakaḥ śalyaviṣayo marmākhyaḥ śarīradeśaḥ yasmāt tatra hatāḥ sadya eva na 
-                  bhavaṃti | saptāhābhyaṃtara eva mṛyata ity arthaḥ | tasmān maraṇakārakatvena 
-                  marmāṇi śilpaviṣasyārddham udāharaṃti pūrvācārya iti śeṣaḥ || 6|| nanu kecin 
-                    marmahatā<add place="left-margin">pi</add>jīvaṃto dṛśyaṃte | tat kathaṃ 
-                  maraṇakārakatvena marmāṇi śilpaviṣayasyārddham ity āśaṃ<add place="right-margin" 
-                    >ky āha || jīvaṃtītyādi ||</add></add></hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.33">jīvaṃti<lb n="3"/> tatra yadi vaidyaguṇena kecit 
-            <caesura/> 
-            te prāpnuvaṃti vikalatvam asaṃśayaṃ hi || 
-            <caesura/> 
-            saṃbhinnajarjjari<lb n="4"/>takoṣṭhaśiraḥ kapālā 
-            <caesura/> 
-            jīvaṃti śastravihitaiś ca śaśarīradeśaiḥ ||7||</l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.34">channaiś ca sakthi<lb n="5"/>bhūjapādakaraira<del>jai</del>śeṣair 
-            <caesura/> 
-            yeṣāṃ na marmasu kṛtā vividhāḥ prahārāḥ ||<pb n="99r"/> 
-            <caesura/> 
-            || somamārutatejāṃsi rajaḥ satvatamāṃsi ca || 
-            <caesura/> 
-            marmasu prāyasaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cā'viti<lb n="2"/>ṣṭha<del>i</del>te ||8||</l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.35">marmasvabhihatās tasmān na jīvaṃti śarīriṇaḥ || 
-            <caesura/> 
-            iṃdriyārtheṣv a'saṃprāptir mano<lb n="3"/>budhiviparyayaḥ ||9||</l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.36">rujaś ca vividhā tīvrābha<unclear extent="1" unit="char" 
-              reason="faded" cert="high">va</unclear>tyāśu + hare hate || 
-            <caesura/> 
-            hate kālāṃtaraghne tu<lb n="4"/> dhruvo dhātukṣayo mahān ||10||</l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.37">tathā dhātukṣyāj jaṃtur vedanābhiś ca nasyati || 
-            <caesura/> 
-            hate<lb n="5"/> vaikalyakāre tu kevalaṃ vaidyanipuṇāt ||11||</l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.38">śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatva'm avā<lb n="6"/>pnuyāt || 
-            <caesura/> 
-            viśalyaghne tu vijñeyaṃ pūrvo<metamark target="#SPS.3.6.38" place="above" 
-            >=</metamark>ktaṃ yat tu kāraṇaṃ ||12|| || || || <add place="top-margin"><hi rend="bold" 
-                >7 | 8 | 9 | janane iti pāṭhaḥ ||10|| 11|| pūrvoktam iti śalyamukhāvaruddho yāvad 
-                aṃtar vāyus tiṣṭhati tā <add place="bottom-margin">vaj jīvatītyādyuktam eva kāraṇaṃ 
-                  jñeyaṃ lakṣaṇātvenetyarthaḥ || vaidyasya naipuṇatvaṃ vijñeyaṃ || vaidyanaipuṇāt 
-                  viśalyaghno pi jīvati ||12|| ||</add></hi></add> 
-            <pb n="99v"/></l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.39">rujākarāṇi marmāṇi kṣitāni vividhā rujaḥ || 
-            <caesura/> 
-            kurvaṃ<del>te ca</del>tyaṃte ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśa<lb n="2"/>go yadi ||13||</l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.40">chedabhedābhighātebhyo dahanād dāruṇād api || 
-            <caesura/> 
-            upaghā<metamark target="#SPS.3.6.40" place="above">=</metamark>taṃ vijānīyāt marma<lb 
-              n="3"/>ṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||14|| <add place="top-margin"><hi rend="bold">13 idānīṃ 
-                marmaghātatulyaṃ marmasamīpasyāpi deśasya ghātaṃ mahān arthakaraṃ darśayan āha || 
-                upaghātaṃ samīpaghātaṃ ||14||</hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.41">ma<metamark target="#SPS.3.6.41" place="above" 
-            >=</metamark>rmābhighātas tu na kaścid asti 
-            <caesura/> 
-            yolpātyayo vāpi niratyayo<lb n="4"/> vā || 
-            <caesura/> 
-            prāyeṇa marmasvabhi<del>ghā i</del>tāḍitās tu 
-            <caesura/> 
-            vaikalyam ṛchaṃty athavā mriyaṃte ||15|| <add place="top-margin"><hi rend="bold" 
-                >marmābhighāte vaidyasya yatnaparatāṃ sūcayan āha || marmābhighātās tv ity ādi gayī 
-                  <add place="bottom-margin">tu tadvākyaṃ na paṭhati ||15||</add></hi></add> 
-          </l> 
- 
-          <l xml:id="SPS.3.6.42">marmāṇy a<lb n="5"/>dhiṣṭhāya hi ye vikārā 
-            <caesura/> 
-            mū<metamark target="#SPS.3.6.42" place="above">=</metamark>rchaṃti kāye vividhā narāṇāṃ 
-            || 
-            <caesura/> 
-            prāyeṇa te kṛ<del>tkra</del>chratamā bhavaṃti<lb n="6"/> 
-            <caesura/> 
-            narasya yatnair api sādhyamānā ||16|| || <add place="bottom-margin"><hi rend="bold" 
-                >mūrchaṃti samuchrāyaṃ gachaṃti yasamd e<del>yaṃ</del>vaṃvidho marmābhighātas tasmād 
-                vaidyena yatnaḥ kārya iti sūcitaṃ ||16|| || || ||</hi></add> 
-            <pb n="100r"/></l> 
- 
-          <p ana="3.6.42.trailer">iti pratyekamarma<metamark target="#trailer" place="above" 
-            >=</metamark>deśaṃ nāma ṣaṣṭhaṃ śārīraṃ ||6||</p> 
- 
- 
- 
- 
-        </div> 
- 
-      </div> 
- 
-    </body> 
-  </text> 
-</TEI>