User Tools


Differences

This shows you the differences between two versions of the page.

Link to this comparison view

Next revision
Previous revision
wiki:susrutaproject:03-su.sa:03-za-vulgate-1938 [2026/07/22 19:44] – created - external edit 127.0.0.1wiki:susrutaproject:03-su.sa:03-za-vulgate-1938 [2026/09/11 21:56] (current) – external edit 127.0.0.1
Line 1: Line 1:
-<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?> 
 <TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> <TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
     <teiHeader>     <teiHeader>
Line 14: Line 13:
                     <p>Copyright (C) The Suśruta Project</p>                     <p>Copyright (C) The Suśruta Project</p>
                     <p>                     <p>
-                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" type="licence">Distributed by <ref target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>+                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" 
 +                            type="licence">Distributed by <ref 
 +                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                             under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported                             under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                             License. </ref>                             License. </ref>
Line 112: Line 113:
                     <pb facs="422" n="327a"/>                     <pb facs="422" n="327a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.1"><l> athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || +                    <lg xml:id="SS.3.1.1"> 
-                        1</l></lg>+                        <l> athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1</l> 
 +                    </lg>
  
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.2"><l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 || +                    <lg xml:id="SS.3.1.2"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 || 
-                    </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.3"><l> sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.1.3"> 
-                            sattvarajastamo<pc> </pc>lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasya jagataḥ +                        <l> sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ sattvarajastamo<pc 
-                        saṃbhavahetur avyaktaṃ nāma | tad ekaṃ bahūnāṃ kṣetrajñānām +                            > </pc>lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasya jagataḥ saṃbhavahetur 
-                        adhiṣṭhānaṃ samudra ivaudakānāṃ bhāvānām ||3|| </l></lg>+                            avyaktaṃ nāma | tad ekaṃ bahūnāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ 
 +                            samudra ivaudakānāṃ bhāvānām ||3|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="422" n="328b"/>                     <pb facs="422" n="328b"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.4"><l> tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | +                    <lg xml:id="SS.3.1.4"> 
-                        talliṅgāc ca mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate; sa trividho +                        <l> tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca 
-                        vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṅkārāt +                            mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate; sa trividho 
-                        taijasasahāyāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante, +                            vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṅkārāt 
-                        <caesura/> +                            taijasasahāyāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante, 
-                         tad yathā -- +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             tad yathā -- 
-                         śrotra<pc> </pc>tvakcakṣurjihvā<pc> </pc>ghrāṇa<pc> </pc>vāgghastopastha<pc> </pc>pāyu<pc> </pc>pāda<pc> </pc>manāṃsīti; +                            <caesura/> 
-                        tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmendriyāṇi, +                             śrotra<pc> </pc>tvakcakṣurjihvā<pc> </pc>ghrāṇa<pc> </pc>vāgghastopastha<pc> </pc>pāyu<pc> </pc>pāda<pc> </pc>manāṃsīti; 
-                        ubhayātmakaṃ manaḥ; bhūtāder api taijasasahāyāt tallakṣaṇāny eva +                            tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca 
-                        pañcatanmātrāṇy utpadyante --- śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, +                            karmendriyāṇi, ubhayātmakaṃ manaḥ; bhūtāder api taijasasahāyāt 
-                        rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ, gandhatanmātram iti; teṣāṃ viśeṣāḥ +                            tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante --- 
-                        -- śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni -- +                            śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ, 
-                        vyomānilānalajalorvyaḥ; evam eṣā tattvacaturviṃśatir vyākhyātā +                            gandhatanmātram iti; teṣāṃ viśeṣāḥ -- 
-                        ||4|| </l></lg>+                            śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni -- 
 +                            vyomānilānalajalorvyaḥ; evam eṣā tattvacaturviṃśatir vyākhyātā 
 +                            ||4|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="423" n="339a"/>                     <pb facs="423" n="339a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.5"><l> tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ; +                    <lg xml:id="SS.3.1.5"> 
-                        karmendriyāṇāṃ yathāsaṅkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni +                        <l> tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṃ 
-                        ||5|| </l></lg>+                            yathāsaṅkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||5|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.6"><l> avyaktaṃ mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety +                    <lg xml:id="SS.3.1.6"> 
-                        aṣṭau prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ ||6|| </l></lg> +                        <l> avyaktaṃ mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau 
-                    <lg xml:id="SS.3.1.7"><l> svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtaṃ; svayam +                            prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ ||6|| </l> 
-                        adhyātmam; adhidaivatam --- atha buddher brahmā, +                    </lg> 
-                        ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaś candramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco +                    <lg xml:id="SS.3.1.7"> 
-                        vāyuḥ, sūryaś cakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, vāco +                        <l> svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtaṃ; svayam adhyātmam; 
-                        'gniḥ, hastayor indraḥ, pādayor viṣṇuḥ, pāyor mitraḥ, prajāpatir +                            adhidaivatam --- atha buddher brahmā, ahaṅkārasyeśvaraḥ, 
-                        upasthasyeti ||7|| </l></lg>+                            manasaś candramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco vāyuḥ, sūryaś 
 +                            cakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, vāco 'gniḥ, 
 +                            hastayor indraḥ, pādayor viṣṇuḥ, pāyor mitraḥ, prajāpatir 
 +                            upasthasyeti ||7|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="424" n="340a"/>                     <pb facs="424" n="340a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.1.8"><l> tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.1.8"> 
-                        pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyuktaś cetayitā bhavati | saty apy +                        <l> tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ 
-                        acaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ pravṛttim upadiśanti, +                            kāryakāraṇasaṃyuktaś cetayitā bhavati | saty apy acaitanye 
-                        kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti ||8|| </l></lg>+                            pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ pravṛttim upadiśanti, 
 +                            kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti ||8|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.9"><l> ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye +                    <lg xml:id="SS.3.1.9"> 
-                        vyākhyāsyāmaḥ | tad yathā --- ubhāv apy anādī, ubhāv apy anantau, +                        <l> ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ 
-                        ubhāv apy aliṅgau, ubhāv api nityau, ubhāv apy anaparau, ubhau ca +                            | tad yathā --- ubhāv apy anādī, ubhāv apy anantau, ubhāv apy 
-                        sarvagatāv iti; ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā bījadharmiṇī +                            aliṅgau, ubhāv api nityau, ubhāv apy anaparau, ubhau ca 
-                        prasavadharmiṇy amadhyasthadharmiṇī ceti, bahavas tu puruṣāś +                            sarvagatāv iti; ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā bījadharmiṇī 
-                        cetanāvanto 'guṇā abījadharmāṇo 'prasavadharmāṇo +                            prasavadharmiṇy amadhyasthadharmiṇī ceti, bahavas tu puruṣāś 
-                        madhyasthadharmāṇaś ceti ||9|| </l></lg>+                            cetanāvanto 'guṇā abījadharmāṇo 'prasavadharmāṇo 
 +                            madhyasthadharmāṇaś ceti ||9|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="424" n="340b"/>                     <pb facs="424" n="340b"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.1.10"><l> tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarva +                    <lg xml:id="SS.3.1.10"> 
-                        evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāt +                        <l> tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ 
-                        tanmayatvāc ca tadguṇā eva puruṣā bhavantīty eke bhāṣante ||10|| </l></lg>+                            sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāt tanmayatvāc ca 
 +                            tadguṇā eva puruṣā bhavantīty eke bhāṣante ||10|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.11"><l> vaidyake tu -- +                    <lg xml:id="SS.3.1.11"> 
-                        <caesura/> +                        <l> vaidyake tu -- 
-                         svabhāvam īśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             svabhāvam īśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā | 
-                         pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||11|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||11|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.12"><l> tanmayāny eva bhūtāni tadguṇāny eva cādiśet | +                    <lg xml:id="SS.3.1.12"> 
-                        <caesura/> +                        <l> tanmayāny eva bhūtāni tadguṇāny eva cādiśet | 
-                         taiś ca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata ||12|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             taiś ca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata ||12|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.13"><l> tasyopayogo 'bhihitaś cikitsāṃ prati sarvadā | +                    <lg xml:id="SS.3.1.13"> 
-                        <caesura/> +                        <l> tasyopayogo 'bhihitaś cikitsāṃ prati sarvadā | 
-                         bhūtebhyo hi paraṃ yasmān nāsti cintā cikitsite ||13||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             bhūtebhyo hi paraṃ yasmān nāsti cintā cikitsite ||13||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.14"><l> yato 'bhihitaṃ --- “tatsaṃbhavadravyasamūho +                    <lg xml:id="SS.3.1.14"> 
-                        bhūtādir uktaḥ” (sū.1); bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante, +                        <l> yato 'bhihitaṃ --- “tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ” 
-                        tathendriyārthāḥ ||14|| </l></lg>+                            (sū.1); bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante, 
 +                            tathendriyārthāḥ ||14|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="426" n="342a"/>                     <pb facs="426" n="342a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.1.15"><l> bhavati cātra --- indriyeṇendiyārthaṃ tu svaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.1.15"> 
-                        svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ || niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti +                        <l> bhavati cātra --- indriyeṇendiyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti 
-                        sthitiḥ || </l></lg>+                            mānavaḥ || niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ || 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.16"><l> na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ +                    <lg xml:id="SS.3.1.16"> 
-                        kṣetrajñā nityāś ca; asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu +                        <l> na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca; 
-                        nityapuruṣakhyāpakān hetūn udāharanti; āyurvedaśāstreṣv +                            asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūn 
-                        asarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca, tiryagyonimānuṣadeveṣu saṃcaranti +                            udāharanti; āyurvedaśāstreṣv asarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca, 
-                        dharmādharmanimittaṃ; ta ete 'numānagrāhyāḥ +                            tiryagyonimānuṣadeveṣu saṃcaranti dharmādharmanimittaṃ; ta ete 
-                        paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ sanni<pb facs="426" n="342b"/>pāteṣv abhivyajyante, yato 'bhihitaṃ --- +                            'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ 
-                        ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ’ (sū.a.1) iti; sa eṣa +                                sanni<pb facs="426" n="342b"/>pāteṣv abhivyajyante, yato 
-                        karmapuruṣaś cikitsādhikṛtaḥ ||16|| </l></lg>+                            'bhihitaṃ --- ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ’ (sū.a.1) 
 +                            iti; sa eṣa karmapuruṣaś cikitsādhikṛtaḥ ||16|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.17"><l> tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.1.17"> 
-                        prāṇāpānāv unmeṣanimeṣau buddhir manaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtir +                        <l> tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāv 
-                        vijñānam adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ ||17|| </l></lg>+                            unmeṣanimeṣau buddhir manaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtir vijñānam 
 +                            adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ ||17|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="427" n="343a"/>                     <pb facs="427" n="343a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.1.18"><l> sāttvikās tu --- ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā +                    <lg xml:id="SS.3.1.18"> 
-                        titikṣā satyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā smṛtir dhṛtir +                        <l> sāttvikās tu --- ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ 
-                        anabhiṣaṅgaś ca; rājasās tu --- duḥkha<pc> </pc>bahulatāṭanaśīlatādhṛtir ahaṅkāra ānṛtikatvam akāruṇyaṃ +                            dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā smṛtir dhṛtir 
-                        dambho māno harṣaḥ kāmaḥ krodhaś ca; tāmasās tu -- viṣāditvaṃ +                            anabhiṣaṅgaś ca; rājasās tu --- duḥkha<pc 
-                        nāstikyam adharmaśīlatā buddher nirodho 'jñānaṃ durmedhastvam +                            > </pc>bahulatāṭanaśīlatādhṛtir ahaṅkāra ānṛtikatvam akāruṇyaṃ 
-                        akarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti ||18|| </l></lg>+                            dambho māno harṣaḥ kāmaḥ krodhaś ca; tāmasās tu -- viṣāditvaṃ 
 +                            nāstikyam adharmaśīlatā buddher nirodho 'jñānaṃ durmedhastvam 
 +                            akarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti ||18|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.19"><l> āntarikṣāḥ --- śabdaḥ śabdendriyaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.1.19"> 
-                        sarvacchidrasamūho viviktatā ca; vāyavyās tu --- sparśaḥ +                        <l> āntarikṣāḥ --- śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho 
-                        sparśendriyaṃ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca; +                            viviktatā ca; vāyavyās tu --- sparśaḥ sparśendriyaṃ 
-                        taijasās tu --- rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā +                            sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca; taijasās tu 
-                        paktir amarṣas taikṣṇyaṃ śauryaṃ ca; āpyās tu --- raso +                            --- rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktir 
-                        rasanendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca; +                            amarṣas taikṣṇyaṃ śauryaṃ ca; āpyās tu --- raso rasanendriyaṃ 
-                        pārthivās tu --- gandho gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti +                            sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca; pārthivās tu 
-                        ||19|| </l></lg>+                            --- gandho gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti ||19|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.20"><l> tatra sattvabahulam ākāśaṃ, rajobahulo vāyuḥ, +                    <lg xml:id="SS.3.1.20"> 
-                        sattvarajobahulo 'gniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā +                        <l> tatra sattvabahulam ākāśaṃ, rajobahulo vāyuḥ, sattvarajobahulo 
-                        pṛthivīti ||20|| </l></lg>+                            'gniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthivīti ||20|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.21"><l> ślokau cātra bhavataḥ -- +                    <lg xml:id="SS.3.1.21"> 
-                        <caesura/> +                        <l> ślokau cātra bhavataḥ -- 
-                         anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇy etāni nirdiśet +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇy etāni nirdiśet 
-                         sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate ||21|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate ||21|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="428" n="344a"/>                     <pb facs="428" n="344a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.1.22"><l> aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu | +                    <lg xml:id="SS.3.1.22"> 
-                        <caesura/> +                        <l> aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu | 
-                         kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrayoḥ ||22|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrayoḥ ||22|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.1.trailer"><l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne +                    <lg xml:id="SS.3.1.trailer"> 
-                        sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1|| </l></lg>+                        <l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma 
 +                            prathamo 'dhyāyaḥ ||1|| </l> 
 +                    </lg>
                 </div>                 </div>
  
Line 252: Line 299:
                 <div n="2" type="adhyāya">                 <div n="2" type="adhyāya">
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.1"><l> athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.2.1"> 
-                        ||1||</l></lg>+                        <l> athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.2"><l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 || +                    <lg xml:id="SS.3.2.2"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 || 
-                    </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.3"><l> vāta<pc> </pc>pitta<pc> </pc>śleṣma<pc> </pc>kuṇapa <pc> </pc>granthi<pc> </pc>pūtipūya<pc> </pc>kṣīṇa<pc> </pc>mūtrapurīṣa<pc> </pc>retasaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.2.3"> 
-                        prajotpādane na samarthā bhavanti ||3|| </l></lg>+                        <l> vāta<pc> </pc>pitta<pc> </pc>śleṣma<pc> </pc>kuṇapa <pc 
 +                                > </pc>granthi<pc> </pc>pūtipūya<pc> </pc>kṣīṇa<pc 
 +                                > </pc>mūtrapurīṣa<pc> </pc>retasaḥ prajotpādane na 
 +                            samarthā bhavanti ||3|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.4"><l> teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena, pittavarṇavedanaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.2.4"> 
-                        pittena, śleṣmavarṇavedanaṃ śleṣmaṇā, kuṇapagandhyanalpaṃ ca +                        <l> teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena, pittavarṇavedanaṃ pittena, 
-                        raktena, granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ, pūtipūyanibhaṃ +                            śleṣmavarṇavedanaṃ śleṣmaṇā, kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena, 
-                        pittaśleṣmabhyāṃ, kṣīṇaṃ prāg uktaṃ pittamārutābhyāṃ, +                            granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ, pūtipūyanibhaṃ 
-                        mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti | teṣu kuṇapa<pc> </pc>granthi<pc> </pc>pūti<pc> </pc>pūya<pc> </pc>kṣīṇa<pc> </pc>retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ, +                            pittaśleṣmabhyāṃ, kṣīṇaṃ prāg uktaṃ pittamārutābhyāṃ, 
-                        mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti ||4|| </l></lg>+                            mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti | teṣu kuṇapa<pc 
 +                                > </pc>granthi<pc> </pc>pūti<pc> </pc>pūya<pc 
 +                                > </pc>kṣīṇa<pc> </pc>retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ, 
 +                            mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti ||4|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.5"><l> ārtavam api tribhir doṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ +                    <lg xml:id="SS.3.2.5"> 
-                        pṛthagdvandvaiḥ samastaiś copasṛṣṭam abījaṃ bhavati; tad api +                        <l> ārtavam api tribhir doṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ 
-                        doṣavarṇavedanādibhir vijñeyam | teṣu kuṇapagranthi<pc> </pc>pūtipūya<pc> </pc>kṣīṇamūtrapurīṣa<pc> </pc>prakāśam +                            samastaiś copasṛṣṭam abījaṃ bhavati; tad api 
-                        asādhyaṃ , sādhyam anyac ceti ||5|| </l></lg>+                            doṣavarṇavedanādibhir vijñeyam | teṣu kuṇapagranthi<pc 
 +                                > </pc>pūtipūya<pc> </pc>kṣīṇamūtrapurīṣa<pc 
 +                            > </pc>prakāśam asādhyaṃ , sādhyam anyac ceti ||5|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="429" n="345a"/>                     <pb facs="429" n="345a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.2.6"><l> bhavanti cātra -- +                    <lg xml:id="SS.3.2.6"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra -- 
-                         teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jayet | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jayet | 
-                         kriyāviśeṣair matimāṃs tathā cottarabastibhiḥ ||6|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             kriyāviśeṣair matimāṃs tathā cottarabastibhiḥ ||6|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.7"><l> pāyayeta naraṃ sarpir bhiṣak kuṇapa<pc> </pc>retasi | dhātakīpuṣpakhadira<pc> </pc>dāḍimārjuna<pc> </pc>sādhitam ||7||</l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.2.7"> 
 +                        <l> pāyayeta naraṃ sarpir bhiṣak kuṇapa<pc> </pc>retasi | 
 +                                dhātakīpuṣpakhadira<pc> </pc>dāḍimārjuna<pc> </pc>sādhitam 
 +                            ||7||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.8"><l> pāyayed athavā sarpiḥ śālasārādisādhitam | +                    <lg xml:id="SS.3.2.8"> 
-                        <caesura/> +                        <l> pāyayed athavā sarpiḥ śālasārādisādhitam | 
-                         granthibhūte śaṭīsiddhaṃ pālāśe vāpi bhasmani ||8|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             granthibhūte śaṭīsiddhaṃ pālāśe vāpi bhasmani ||8|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.9"><l> parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam | +                    <lg xml:id="SS.3.2.9"> 
-                        <caesura/> +                        <l> parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam | 
-                         prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||9||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||9||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.10ab"><l> viṭprabhe pāyayet siddhaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.2.10ab"> 
-                        citrakośīrahiṅgubhiḥ | </l></lg>+                        <l> viṭprabhe pāyayet siddhaṃ citrakośīrahiṅgubhiḥ | </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.10cd"><l> snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍham +                    <lg xml:id="SS.3.2.10cd"> 
-                        anuvāsitam ||10||</l></lg>+                        <l> snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍham anuvāsitam ||10||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.11ab"><l> yojayec chukradoṣārtaṃ samyag uttarabastinā +                    <lg xml:id="SS.3.2.11ab"> 
-                        ||</l></lg>+                        <l> yojayec chukradoṣārtaṃ samyag uttarabastinā ||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.11cd"><l> sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ +                    <lg xml:id="SS.3.2.11cd"> 
-                        madhugandhi ca ||11||</l></lg>+                        <l> sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi ca 
 +                            ||11||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.12ab"><l> śukram icchanti, kecit tu tailakṣaudranibhaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.2.12ab"> 
-                        tathā ||</l></lg>+                        <l> śukram icchanti, kecit tu tailakṣaudranibhaṃ tathā ||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.12cd"><l> vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye +                    <lg xml:id="SS.3.2.12cd"> 
-                        || </l></lg>+                        <l> vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.13ab"><l> strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣv ārtavārtiṣu +                    <lg xml:id="SS.3.2.13ab"> 
-                        | </l></lg>+                        <l> strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣv ārtavārtiṣu | </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.13cd"><l> kuryāt kalkān picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni +                    <lg xml:id="SS.3.2.13cd"> 
-                        ca ||13||</l></lg>+                        <l> kuryāt kalkān picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||13||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.14ab"><l> granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi +                    <lg xml:id="SS.3.2.14ab"> 
-                        ca ||</l></lg>+                        <l> granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca ||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.14cd"><l> durgandhipūyasaṅkāśe majjatulye tathārtave +                    <lg xml:id="SS.3.2.14cd"> 
-                        ||14|| </l></lg>+                        <l> durgandhipūyasaṅkāśe majjatulye tathārtave ||14|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.15ab"><l> pibed bhadraśriyaḥ kvāthaṃ candanakvātham eva +                    <lg xml:id="SS.3.2.15ab"> 
-                        ca | </l></lg>+                        <l> pibed bhadraśriyaḥ kvāthaṃ candanakvātham eva ca | </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.15cd"><l> śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvam avacāraṇam +                    <lg xml:id="SS.3.2.15cd"> 
-                        ||15||</l></lg>+                        <l> śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvam avacāraṇam ||15||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.16"><l> yogānāṃ śuddhikaraṇaṃ śeṣāsv apy ārtavārtiṣu | +                    <lg xml:id="SS.3.2.16"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yogānāṃ śuddhikaraṇaṃ śeṣāsv apy ārtavārtiṣu | 
-                         annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam ||16||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam ||16||</l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="430" n="346a"/>                     <pb facs="430" n="346a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.2.17"><l> śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamam | +                    <lg xml:id="SS.3.2.17"> 
-                        <caesura/> +                        <l> śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamam | 
-                         tad ārtavaṃ praśaṃsanti yad vāso na virañjayet ||17|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tad ārtavaṃ praśaṃsanti yad vāso na virañjayet ||17|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.18"><l> tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api | +                    <lg xml:id="SS.3.2.18"> 
-                        <caesura/> +                        <l> tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api | 
-                         asṛgdaraṃ vijānīyād ato 'nyad raktalakṣaṇāt ||18|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             asṛgdaraṃ vijānīyād ato 'nyad raktalakṣaṇāt ||18|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.19"><l> asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.2.19"> 
-                        <caesura/> +                        <l> asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ | 
-                         tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrcchā tamas tṛṣā ||19|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrcchā tamas tṛṣā ||19|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.20"><l> dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāś ca +                    <lg xml:id="SS.3.2.20"> 
-                        vātajāḥ | +                        <l> dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāś ca vātajāḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         taruṇyā hitasevinyās tam alpopadravaṃ bhiṣak ||20||</l></lg>+                             taruṇyā hitasevinyās tam alpopadravaṃ bhiṣak ||20||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.21ab"><l> raktapittavidhānena yathāvat samupācaret </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.2.21ab"> 
 +                        <l> raktapittavidhānena yathāvat samupācaret </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.21cd"><l> doṣair āvṛtamārgatvād ārtavaṃ naśyati striyāḥ +                    <lg xml:id="SS.3.2.21cd"> 
-                        ||21|| </l></lg>+                        <l> doṣair āvṛtamārgatvād ārtavaṃ naśyati striyāḥ ||21|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.22"><l> tatra matsya<pc> </pc>kulatthāmla<pc> </pc>tilamāṣasurā hitāḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.2.22"> 
-                        <caesura/> +                        <l> tatra matsya<pc> </pc>kulatthāmla<pc> </pc>tilamāṣasurā hitāḥ 
-                         pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktaṃ ca bhojane ||22||</l></lg>+                            
 +                            <caesura/> 
 +                             pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktaṃ ca bhojane ||22||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.23"><l> kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam | +                    <lg xml:id="SS.3.2.23"> 
-                        <caesura/> +                        <l> kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam | 
-                         tathāpy atra vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat ||23|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tathāpy atra vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat ||23|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.24"><l> evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca ||24|| </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.2.24"> 
 +                        <l> evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca ||24|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.25"><l> ṛtau prathama<pc> </pc>divasāt prabhṛti +                    <lg xml:id="SS.3.2.25"> 
-                        brahmacāriṇī divāsvapnāñjanāśru<pc> </pc>pāta<pc> </pc>snānānulepanābhyaṅga<pc> </pc>nakha<pc> </pc>cchedana<pc> </pc>pradhāvana<pc> </pc>hasana<pc> </pc>kathanātiśabda<pc> </pc>śravaṇāvalekhanānilāyāsān +                        <l> ṛtau prathama<pc> </pc>divasāt prabhṛti brahmacāriṇī 
-                        pariharet | kiṃ kāraṇaṃ? divā svapantyāḥ svāpaśīlaḥ, añjanād +                                divāsvapnāñjanāśru<pc> </pc>pāta<pc 
-                        andhaḥ, rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ, snānānulepanād duḥkhaśīlaḥ , +                                > </pc>snānānulepanābhyaṅga<pc> </pc>nakha<pc 
-                        tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, nakhāpakartanāt kunakhī, pradhāvanāc +                                > </pc>cchedana<pc> </pc>pradhāvana<pc 
-                        cañcalaḥ, hasanāc chyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ, pralāpī cātikathanāt +                                > </pc>hasana<pc> </pc>kathanātiśabda<pc 
-                        , atiśabdaśravaṇād badhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ, +                            > </pc>śravaṇāvalekhanānilāyāsān pariharet | kiṃ kāraṇaṃ? divā 
-                        mārutāyāsasevanād unmatto garbho bhavatīty evam etān pariharet | +                            svapantyāḥ svāpaśīlaḥ, añjanād andhaḥ, rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ, 
-                            darbha<pc> </pc>saṃstara<pc> </pc>śāyinīṃ karatala<pc> </pc>śarāva<pc> </pc>parṇānyatama<pc> </pc>bhojinīṃ +                            snānānulepanād duḥkhaśīlaḥ , tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, 
-                        haviṣyaṃ, tryahaṃ ca bhartuḥ saṃrakṣet | tataḥ śuddhasnātāṃ +                            nakhāpakartanāt kunakhī, pradhāvanāc cañcalaḥ, hasanāc 
-                        caturthe 'hany ahata<pc> </pc>vāsaḥ<pc> </pc>samalaṅkṛtāṃ +                            chyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ, pralāpī cātikathanāt , 
-                            kṛtamaṅgalasvasti<pc> </pc>vācanāṃ bhartāraṃ darśayet | tat +                            atiśabdaśravaṇād badhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ, 
-                        kasya hetoḥ? ||25||</l></lg>+                            mārutāyāsasevanād unmatto garbho bhavatīty evam etān pariharet 
 +                            darbha<pc> </pc>saṃstara<pc> </pc>śāyinīṃ karatala<pc 
 +                                > </pc>śarāva<pc> </pc>parṇānyatama<pc> </pc>bhojinīṃ 
 +                            haviṣyaṃ, tryahaṃ ca bhartuḥ saṃrakṣet | tataḥ śuddhasnātāṃ 
 +                            caturthe 'hany ahata<pc> </pc>vāsaḥ<pc> </pc>samalaṅkṛtāṃ 
 +                                kṛtamaṅgalasvasti<pc> </pc>vācanāṃ bhartāraṃ darśayet | 
 +                            tat kasya hetoḥ? ||25||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.26"><l> pūrvaṃ paśyed ṛtusnātā yādṛśaṃ naram aṅganā | +                    <lg xml:id="SS.3.2.26"> 
-                        <caesura/> +                        <l> pūrvaṃ paśyed ṛtusnātā yādṛśaṃ naram aṅganā | 
-                         tādṛśaṃ janayet putraṃ bhartāraṃ darśayed ataḥ ||26|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tādṛśaṃ janayet putraṃ bhartāraṃ darśayed ataḥ ||26|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.27"><l> tato vidhānaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret | +                    <lg xml:id="SS.3.2.27"> 
-                        <caesura/> +                        <l> tato vidhānaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret | 
-                         karmānte ca kramaṃ hy enam ārabheta vicakṣaṇaḥ ||27||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             karmānte ca kramaṃ hy enam ārabheta vicakṣaṇaḥ ||27||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.28"><l> tato 'parāhṇe pumān māsaṃ brahmacārī +                    <lg xml:id="SS.3.2.28"> 
-                        sarpiḥsnigdhaḥ sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanaṃ bhuktvā māsaṃ +                        <l> tato 'parāhṇe pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ 
-                        brahmacāriṇīṃ tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ nārīm upeyād +                            sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanaṃ bhuktvā māsaṃ brahmacāriṇīṃ 
-                        rātrau sāmādibhir abhiviśvāsya ; vikalpyaivaṃ caturthyāṃ ṣaṣṭhyām +                            tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ nārīm upeyād rātrau 
-                        aṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ copeyād iti putrakāmaḥ ||28||</l></lg>+                            sāmādibhir abhiviśvāsya ; vikalpyaivaṃ caturthyāṃ ṣaṣṭhyām 
 +                            aṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ copeyād iti putrakāmaḥ ||28||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.29"><l> eṣūttarottaraṃ vidyād āyur ārogyam eva ca | +                    <lg xml:id="SS.3.2.29"> 
-                        <caesura/> +                        <l> eṣūttarottaraṃ vidyād āyur ārogyam eva ca | 
-                         prajāsaubhāgyam aiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai ||29||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             prajāsaubhāgyam aiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai ||29||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.30"><l> ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyām +                    <lg xml:id="SS.3.2.30"> 
-                        ekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ ||30|| </l></lg>+                        <l> ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyām ekādaśyāṃ ca 
 +                            strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ ||30|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.31a"><l> +                    <lg xml:id="SS.3.2.31a"> 
-                        <pb facs="431" n="347b"/> tatra prathame divase ṛtumatyāṃ +                        <l> 
-                        maithunagamanam anāyuṣyaṃ puṃsāṃ bhavati, yaś ca tatrādhīyate +                            <pb facs="431" n="347b"/> tatra prathame divase ṛtumatyāṃ 
-                        garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate ; dvitīye 'py evaṃ sūtikāgṛhe vā; +                            maithunagamanam anāyuṣyaṃ puṃsāṃ bhavati, yaś ca tatrādhīyate 
-                        tṛtīye 'py evam asampūrṇāṅgo 'lpāyur vā bhavati; caturthe tu +                            garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate ; dvitīye 'py evaṃ sūtikāgṛhe 
-                        sampūrṇāṅgo dīrghāyuś ca bhavati | na ca pravartamāne rakte bījaṃ +                            vā; tṛtīye 'py evam asampūrṇāṅgo 'lpāyur vā bhavati; caturthe 
-                        praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati, yathā nadyāṃ pratisrotaḥ plāvidravyaṃ +                            tu sampūrṇāṅgo dīrghāyuś ca bhavati | na ca pravartamāne rakte 
-                        prakṣiptaṃ pratinivartate nordhvaṃ gacchati tadvad etad draṣṭavyam +                            bījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati, yathā nadyāṃ pratisrotaḥ 
-                        | tasmān niyamavatīṃ trirātraṃ pariharet | </l></lg>+                            plāvidravyaṃ prakṣiptaṃ pratinivartate nordhvaṃ gacchati 
 +                            tadvad etad draṣṭavyam | tasmān niyamavatīṃ trirātraṃ 
 +                            pariharet | </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.31b"><l> ataḥ paraṃ māsād upeyāt ||31|| </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.2.31b"> 
 +                        <l> ataḥ paraṃ māsād upeyāt ||31|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.32"><l> labdha<pc> </pc>garbhā<pc> </pc>yāś caiteṣv +                    <lg xml:id="SS.3.2.32"> 
-                        ahaḥsu lakṣmaṇā<pc> </pc>vaṭa<pc> </pc>śuṅga<pc> </pc>sahadevā<pc> </pc>viśva<pc> </pc>devānām anyatamāṃ +                        <l> labdha<pc> </pc>garbhā<pc> </pc>yāś caiteṣv ahaḥsu 
-                        kṣīreṇābhiṣutya trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe +                                lakṣmaṇā<pc> </pc>vaṭa<pc> </pc>śuṅga<pc 
-                        putrakāmāyai , na ca tān niṣṭhīvet ||32|| </l></lg>+                                > </pc>sahadevā<pc> </pc>viśva<pc> </pc>devānām anyatamāṃ 
 +                            kṣīreṇābhiṣutya trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe 
 +                            putrakāmāyai , na ca tān niṣṭhīvet ||32|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="432" n="348a"/>                     <pb facs="432" n="348a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.2.33"><l> dhruvaṃ caturṇāṃ sānnidhyād garbhaḥ syād +                    <lg xml:id="SS.3.2.33"> 
-                        vidhipūrvakam | +                        <l> dhruvaṃ caturṇāṃ sānnidhyād garbhaḥ syād vidhipūrvakam | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||33|| </l></lg>+                             ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||33|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.34"><l> evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaś cirāyuṣaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.2.34"> 
-                        <caesura/> +                        <l> evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaś cirāyuṣaḥ | 
-                         bhavanty ṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe hitāḥ ||34|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             bhavanty ṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe hitāḥ ||34|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.35"><l> tatra tejodhātur varṇānāṃ prabhavaḥ, sa yadā +                    <lg xml:id="SS.3.2.35"> 
-                        garbhotpattāv abdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṃ gauraṃ karoti, +                        <l> tatra tejodhātur varṇānāṃ prabhavaḥ, sa yadā garbhotpattāv 
-                        pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṃ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṃ, +                            abdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṃ gauraṃ karoti, 
-                        toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam | ‘yādṛgvarṇam āhāram upasevate +                            pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṃ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ 
-                        garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavati’ ity eke bhāṣante | tatra +                            kṛṣṇaśyāmaṃ, toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam | ‘yādṛgvarṇam 
-                        dṛṣṭibhāgam apratipannaṃ tejo jātyandhaṃ karoti, tad eva +                            āhāram upasevate garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavati’ ity eke 
-                        raktānugataṃ raktākṣaṃ, pittānugataṃ piṅgākṣaṃ, śleṣmānugataṃ +                            bhāṣante | tatra dṛṣṭibhāgam apratipannaṃ tejo jātyandhaṃ 
-                        śuklākṣaṃ, vātānugataṃ vikṛtākṣam iti ||35|| </l></lg>+                            karoti, tad eva raktānugataṃ raktākṣaṃ, pittānugataṃ 
 +                            piṅgākṣaṃ, śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ, vātānugataṃ vikṛtākṣam iti 
 +                            ||35|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="432" n="348b"/>                     <pb facs="432" n="348b"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.2.36"><l> bhavanti cātra -- +                    <lg xml:id="SS.3.2.36"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra -- 
-                         ghṛtapiṇḍo yathaivāgnim āśritaḥ pravilīyate | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             ghṛtapiṇḍo yathaivāgnim āśritaḥ pravilīyate | 
-                         visarpaty ārtavaṃ nāryās tathā puṃsāṃ samāgame ||36|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             visarpaty ārtavaṃ nāryās tathā puṃsāṃ samāgame ||36|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.37"><l> bīje 'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim +                    <lg xml:id="SS.3.2.37"> 
-                        āgatau | +                        <l> bīje 'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         yamāv ity abhidhīyete dharmetarapuraḥsarau ||37|| </l></lg>+                             yamāv ity abhidhīyete dharmetarapuraḥsarau ||37|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.38"><l> pitror atyalpabījatvād āsekyaḥ puruṣo bhavet | +                    <lg xml:id="SS.3.2.38"> 
-                        <caesura/> +                        <l> pitror atyalpabījatvād āsekyaḥ puruṣo bhavet | 
-                         sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayam ||38|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayam ||38|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.39"><l> yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.2.39"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ | 
-                         sa yoniśephasor gandham āghrāya labhate balam ||39|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             sa yoniśephasor gandham āghrāya labhate balam ||39|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.40"><l> sve gude 'brahmacaryād yaḥ strīṣu puṃvat +                    <lg xml:id="SS.3.2.40"> 
-                        pravartate | +                        <l> sve gude 'brahmacaryād yaḥ strīṣu puṃvat pravartate | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         kumbhīkaḥ sa tu vijñeyaḥ +                             kumbhīkaḥ sa tu vijñeyaḥ 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                        <pb facs="433" n="349a"/> īrṣyakaṃ śṛṇu cāparam ||40||</l></lg>+                            <pb facs="433" n="349a"/> īrṣyakaṃ śṛṇu cāparam ||40||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.41"><l> dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate +                    <lg xml:id="SS.3.2.41"> 
-                        +                        <l> dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         īrṣyakaḥ sa ca vijñeyaḥ, +                             īrṣyakaḥ sa ca vijñeyaḥ, 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         ṣaṇḍakaṃ śṛṇu pañcamam ||41||</l></lg>+                             ṣaṇḍakaṃ śṛṇu pañcamam ||41||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.42"><l> yo bhāryāyām ṛtau mohād aṅganeva pravartate || +                    <lg xml:id="SS.3.2.42"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yo bhāryāyām ṛtau mohād aṅganeva pravartate || 
-                         tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ ||42|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ ||42|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.43"><l> ṛtau puruṣavad vāpi pravartetāṅganā yadi | +                    <lg xml:id="SS.3.2.43"> 
-                        <caesura/> +                        <l> ṛtau puruṣavad vāpi pravartetāṅganā yadi | 
-                         tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||43|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||43|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.44"><l> āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas +                    <lg xml:id="SS.3.2.44"> 
-                        tathā | +                        <l> āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         saretasas tv amī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ ||44|| </l></lg>+                             saretasas tv amī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ ||44|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.45"><l> anayā viprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahāḥ sirāḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.2.45"> 
-                        <caesura/> +                        <l> anayā viprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahāḥ sirāḥ | 
-                         harṣāt sphuṭatvam āyānti dhvajocchrāyas tato bhavet ||45|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             harṣāt sphuṭatvam āyānti dhvajocchrāyas tato bhavet ||45|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.46"><l> āhārācāraceṣṭābhir yādṛśībhiḥ samanvitau | +                    <lg xml:id="SS.3.2.46"> 
-                        <caesura/> +                        <l> āhārācāraceṣṭābhir yādṛśībhiḥ samanvitau | 
-                         strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro 'pi tādṛśaḥ ||46|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro 'pi tādṛśaḥ ||46|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.47"><l> yadā nāryāv upeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana | +                    <lg xml:id="SS.3.2.47"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yadā nāryāv upeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana | 
-                         muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||47|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||47|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.48"><l> ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunam āvahet | +                    <lg xml:id="SS.3.2.48"> 
-                        <caesura/> +                        <l> ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunam āvahet | 
-                         ārtavaṃ vāyur ādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi ||48|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             ārtavaṃ vāyur ādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi ||48|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.49"><l> māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam | +                    <lg xml:id="SS.3.2.49"> 
-                        <caesura/> +                        <l> māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam | 
-                         kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkair guṇaiḥ ||49|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkair guṇaiḥ ||49|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.50"><l> sarpa<pc> </pc>vṛścika<pc> </pc>kūṣmāṇḍa<pc> </pc>vikṛtākṛtayaś ca ye | +                    <lg xml:id="SS.3.2.50"> 
-                        <caesura/> +                        <l> sarpa<pc> </pc>vṛścika<pc> </pc>kūṣmāṇḍa<pc 
-                         garbhās tv ete striyāś caiva jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam ||50|| </l></lg>+                            > </pc>vikṛtākṛtayaś ca ye | 
 +                            <caesura/> 
 +                             garbhās tv ete striyāś caiva jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam ||50|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.51"><l> garbho vātaprakopeṇa dauhṛde vāvamānite | +                    <lg xml:id="SS.3.2.51"> 
-                        <caesura/> +                        <l> garbho vātaprakopeṇa dauhṛde vāvamānite | 
-                         bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgur mūko minmiṇa eva vā ||51|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgur mūko minmiṇa eva vā ||51|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.52"><l> mātāpitros tu nāstikyād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ +                    <lg xml:id="SS.3.2.52"> 
-                        +                        <l> mātāpitros tu nāstikyād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         vātādīnāṃ prakopeṇa garbho vaikṛtam āpnuyāt ||52|| </l></lg>+                             vātādīnāṃ prakopeṇa garbho vaikṛtam āpnuyāt ||52|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="434" n="350a"/>                     <pb facs="434" n="350a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.53"><l> malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca | +                    <lg xml:id="SS.3.2.53"> 
-                        <caesura/> +                        <l> malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca | 
-                         vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi ||53|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi ||53|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.54"><l> jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite | +                    <lg xml:id="SS.3.2.54"> 
-                        <caesura/> +                        <l> jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite | 
-                         vāyor mārganirodhāc ca na garbhasthaḥ praroditi ||54|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             vāyor mārganirodhāc ca na garbhasthaḥ praroditi ||54|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.55"><l> niḥśvāsocchvāsa<pc> </pc>saṅkṣobha<pc> </pc>svapnān garbho 'dhigacchati | +                    <lg xml:id="SS.3.2.55"> 
-                        <caesura/> +                        <l> niḥśvāsocchvāsa<pc> </pc>saṅkṣobha<pc> </pc>svapnān garbho 
-                         mātur niśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṃbhavān ||55|| </l></lg>+                            'dhigacchati | 
 +                            <caesura/> 
 +                             mātur niśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṃbhavān ||55|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.56"><l> sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | +                    <lg xml:id="SS.3.2.56"> 
-                        <caesura/> +                        <l> sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | 
-                         taleṣv asaṃbhavo yaś ca romṇām etat svabhāvataḥ ||56|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             taleṣv asaṃbhavo yaś ca romṇām etat svabhāvataḥ ||56|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.57"><l> bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.2.57"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ | 
-                         bhavanti sattva<pc> </pc>bhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ ||57|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             bhavanti sattva<pc> </pc>bhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ 
 +                            ||57|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.58"><l> karmaṇā codito yena tad āpnoti punarbhave | +                    <lg xml:id="SS.3.2.58"> 
-                        <caesura/> +                        <l> karmaṇā codito yena tad āpnoti punarbhave | 
-                         abhyastāḥ pūrvadehe ye tān eva bhajate guṇān ||58|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             abhyastāḥ pūrvadehe ye tān eva bhajate guṇān ||58|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.2.trailer"><l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne +                    <lg xml:id="SS.3.2.trailer"> 
-                        śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2|| </l></lg>+                        <l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ 
 +                            nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2|| </l> 
 +                    </lg>
                 </div>                 </div>
  
Line 548: Line 731:
                     <head>tṛtīyo 'dhyāyaḥ |</head>                     <head>tṛtīyo 'dhyāyaḥ |</head>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.1"><l> athātaḥ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.3.1"> 
-                        ||1||</l></lg>+                        <l> athātaḥ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.2"><l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 || +                    <lg xml:id="SS.3.3.2"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 || 
-                    </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.3"><l> saumyaṃ śukram ārtavam āgneyam itareṣām apy atra +                    <lg xml:id="SS.3.3.3"> 
-                        bhūtānāṃ sānnidhyam asty aṇunā viśeṣeṇa, parasparopakārāt +                        <l> saumyaṃ śukram ārtavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ 
-                        (parasparānugrahāt,) parasparānupraveśāc ca ||3|| </l></lg>+                            sānnidhyam asty aṇunā viśeṣeṇa, parasparopakārāt 
 +                            (parasparānugrahāt,) parasparānupraveśāc ca ||3|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.4"><l> tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrād vāyur +                    <lg xml:id="SS.3.3.4"> 
-                        udīrayati, tatas tejonila<pc> </pc>sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim +                        <l> tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrād vāyur udīrayati, 
-                        abhipratipadyate saṃsṛjyate cārtavena, tato 'gnīṣomasaṃyogāt +                            tatas tejonila<pc> </pc>sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim 
-                        saṃsṛjyamāno garbhāśayam anupratipadyate kṣetrajño vedayitā +                            abhipratipadyate saṃsṛjyate cārtavena, tato 'gnīṣomasaṃyogāt 
-                        spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā sākṣī +                            saṃsṛjyamāno garbhāśayam anupratipadyate kṣetrajño vedayitā 
-                        dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nāmabhir +                            spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā 
-                        abhidhīyate daivasaṃyogād akṣayo 'vyayo 'cintyo bhūtātmanā +                            sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair 
-                        sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhir daivāsurair aparaiś ca bhāvair +                            nāmabhir abhidhīyate daivasaṃyogād akṣayo 'vyayo 'cintyo 
-                        vāyunābhipreryamāṇo garbhāśayam anupraviśyāvatiṣṭhate ||4|| </l></lg>+                            bhūtātmanā sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhir daivāsurair aparaiś 
 +                            ca bhāvair vāyunābhipreryamāṇo garbhāśayam 
 +                            anupraviśyāvatiṣṭhate ||4|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="435" n="351a"/>                     <pb facs="435" n="351a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.3.5"><l> tatra śukrabāhulyāt pumān, ārtavabāhulyāt strī, +                    <lg xml:id="SS.3.3.5"> 
-                        sāmyād ubhayor napuṃsakam iti ||5|| </l></lg>+                        <l> tatra śukrabāhulyāt pumān, ārtavabāhulyāt strī, sāmyād ubhayor 
 +                            napuṃsakam iti ||5|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.6ab"><l> ṛtus tu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ; </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.3.6ab"> 
 +                        <l> ṛtus tu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ; </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.6cd"><l> adṛṣṭārtavāpy astīty eke bhāṣante ||6|| </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.3.6cd"> 
 +                        <l> adṛṣṭārtavāpy astīty eke bhāṣante ||6|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.7"><l> bhavanti cātra +                    <lg xml:id="SS.3.3.7"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra 
-                         pīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             pīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām | 
-                         narakāmāṃ priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām ||7|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             narakāmāṃ priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām ||7|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.8"><l> sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru<pc> </pc>jaghana<pc> </pc>sphicām | +                    <lg xml:id="SS.3.3.8"> 
-                        <caesura/> +                        <l> sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru<pc> </pc>jaghana<pc 
-                         harṣautsukyaparāṃ cāpi vidyād ṛtumatīm iti ||8||</l></lg>+                            > </pc>sphicām | 
 +                            <caesura/> 
 +                             harṣautsukyaparāṃ cāpi vidyād ṛtumatīm iti ||8||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.9"><l> niyataṃ divase 'tīte saṅkucaty ambujaṃ yathā | +                    <lg xml:id="SS.3.3.9"> 
-                        <caesura/> +                        <l> niyataṃ divase 'tīte saṅkucaty ambujaṃ yathā | 
-                         ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃvriyate tathā ||9|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃvriyate tathā ||9|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.10"><l> māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ tad ārtavam | +                    <lg xml:id="SS.3.3.10"> 
-                        <caesura/> +                        <l> māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ tad ārtavam | 
-                         īṣatkṛṣṇaṃ vivarṇaṃ ca vāyur yonimukhaṃ nayet ||10|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             īṣatkṛṣṇaṃ vivarṇaṃ ca vāyur yonimukhaṃ nayet ||10|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.11"><l> tad varṣād dvādaśāt kāle vartamānam asṛk punaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.3.11"> 
-                        +                        <l> tad varṣād dvādaśāt kāle vartamānam asṛk punaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         jarāpakvaśarīrāṇāṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||11|| </l></lg>+                             jarāpakvaśarīrāṇāṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||11|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="436" n="352a"/>                     <pb facs="436" n="352a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.12"><l> yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā | +                    <lg xml:id="SS.3.3.12"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā | 
-                         puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||12|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||12|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.13"><l> tatra sadyo<pc> </pc>gṛhītagarbhāyā liṅgāni --- +                    <lg xml:id="SS.3.3.13"> 
-                        śramo glāniḥ pipāsā sakthi<pc> </pc>sadanaṃ śukraśoṇitayor +                        <l> tatra sadyo<pc> </pc>gṛhītagarbhāyā liṅgāni --- śramo glāniḥ 
-                        avabandhaḥ sphuraṇaṃ ca yoneḥ ||13|| </l></lg>+                            pipāsā sakthi<pc> </pc>sadanaṃ śukraśoṇitayor avabandhaḥ 
 +                            sphuraṇaṃ ca yoneḥ ||13|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.14ab"><l> stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā | </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.3.14ab"> 
 +                        <l> stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā | </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.14cd"><l> akṣipakṣmāṇi cāpy asyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ +                    <lg xml:id="SS.3.3.14cd"> 
-                        ||14||</l></lg>+                        <l> akṣipakṣmāṇi cāpy asyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ ||14||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.15ab"><l> akāmataś chardayati gandhād udvijate śubhāt | </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.3.15ab"> 
 +                        <l> akāmataś chardayati gandhād udvijate śubhāt | </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.15cd"><l> prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgam ucyate +                    <lg xml:id="SS.3.3.15cd"> 
-                        ||15||</l></lg>+                        <l> prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgam ucyate ||15||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.16"><l> tadā prabhṛti vyavāyaṃ vyāyāmam atitarpaṇam +                    <lg xml:id="SS.3.3.16"> 
-                        atikarśanaṃ divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇaṃ bhayam +                        <l> tadā prabhṛti vyavāyaṃ vyāyāmam atitarpaṇam atikarśanaṃ 
-                        utkuṭukāsanaṃ caikāntataḥ snehādikriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle +                            divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇaṃ bhayam 
-                        vegavidhāraṇaṃ ca na seveta ||16|| </l></lg>+                            utkuṭukāsanaṃ caikāntataḥ snehādikriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle 
 +                            vegavidhāraṇaṃ ca na seveta ||16|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.17"><l> doṣābhighātair garbhiṇyā yo yo bhāgaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.3.17"> 
-                        prapīḍyate | +                        <l> doṣābhighātair garbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         sa sa bhāgaḥ śiśos tasya garbhasthasya prapīḍyate ||17|| </l></lg>+                             sa sa bhāgaḥ śiśos tasya garbhasthasya prapīḍyate ||17|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.18"><l> tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate; dvitīye +                    <lg xml:id="SS.3.3.18"> 
-                        śītoṣmānilair abhiprapacyamānānāṃ mahābhūtānāṃ saṃghāto ghanaḥ +                        <l> tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate; dvitīye śītoṣmānilair 
-                        sañjāyate, yadi piṇḍaḥ pumān, strī cet peśī, napuṃsakaṃ ced +                            abhiprapacyamānānāṃ mahābhūtānāṃ saṃghāto ghanaḥ sañjāyate, 
-                        arbudam iti; tṛtīye hastapādaśirasāṃ pañca piṇḍakā nirvartante +                            yadi piṇḍaḥ pumān, strī cet peśī, napuṃsakaṃ ced arbudam iti; 
-                        'ṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati; caturthe +                            tṛtīye hastapādaśirasāṃ pañca piṇḍakā nirvartante 
-                        sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto bhavati, +                            'ṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati; caturthe 
-                        garbhahṛdayapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto bhavati, +                            sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto bhavati, 
-                        kasmāt? tatsthānatvāt | tasmād garbhaś caturthe māsy abhiprāyam +                            garbhahṛdayapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto bhavati, 
-                        indriyārtheṣu karoti, dvihṛdayāṃ ca nārīṃ dauhṛdinīm ācakṣate | +                            kasmāt? tatsthānatvāt | tasmād garbhaś caturthe māsy 
-                        dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ jaḍaṃ vāmanaṃ +                            abhiprāyam indriyārtheṣu karoti, dvihṛdayāṃ ca nārīṃ 
-                        vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati, tasmāt sā yad yad icchet +                            dauhṛdinīm ācakṣate | dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ 
-                        tat tasyai dāpayet, labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca +                            jaḍaṃ vāmanaṃ vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati, tasmāt 
-                        putraṃ janayati ||18|| </l></lg>+                            sā yad yad icchet tat tasyai dāpayet, labdhadauhṛdā hi 
 +                            vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca putraṃ janayati ||18|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.19"><l> bhavanti cātra +                    <lg xml:id="SS.3.3.19"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra 
-                         indriyārthāṃs tu yān yān sā bhoktum icchati garbhiṇī +                            <caesura/> 
-                        garbhābādhabhayāt tāṃs tān bhiṣag āhṛtya dāpayet ||19|| </l></lg>+                             indriyārthāṃs tu yān yān sā bhoktum icchati garbhiṇī 
 +                            garbhābādhabhayāt tāṃs tān bhiṣag āhṛtya dāpayet ||19|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.20"><l> sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta guṇānvitam | +                    <lg xml:id="SS.3.3.20"> 
-                        <caesura/> +                        <l> sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta guṇānvitam | 
-                         alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam ||20|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam ||20|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.21"><l> yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde vai vimānanā | +                    <lg xml:id="SS.3.3.21"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde vai vimānanā | 
-                         prajāyeta sutasyārtis tasmiṃs tasmiṃs tathendriye ||21||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             prajāyeta sutasyārtis tasmiṃs tasmiṃs tathendriye ||21||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.22"><l> rājasandarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.3.22"> 
-                        <caesura/> +                        <l> rājasandarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ | 
-                         arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||22||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||22||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.23"><l> +                    <lg xml:id="SS.3.3.23"> 
-                        <pb facs="437" n="353a"/> dukūlapaṭṭa<pc> </pc>kauśeya<pc> </pc>bhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt | +                        <l> 
-                        <caesura/> +                            <pb facs="437" n="353a"/> dukūlapaṭṭa<pc 
-                         alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||23|| </l></lg>+                                > </pc>kauśeya<pc> </pc>bhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt | 
 +                            <caesura/> 
 +                             alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||23|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.24"><l> āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate | +                    <lg xml:id="SS.3.3.24"> 
-                        <caesura/> +                        <l> āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate | 
-                         devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam | 
-                         darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate ||24|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate ||24|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.25"><l> godhāmāṃsāśane putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam | +                    <lg xml:id="SS.3.3.25"> 
-                        <caesura/> +                        <l> godhāmāṃsāśane putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam | 
-                         gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā ||25||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā ||25||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.26ab"><l> māhiṣe daurhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ lomasaṃyutam +                    <lg xml:id="SS.3.3.26ab"> 
-                        | </l></lg>+                        <l> māhiṣe daurhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ lomasaṃyutam | </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.26cd"><l> varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ sañjanayet sutam +                    <lg xml:id="SS.3.3.26cd"> 
-                        ||26|| </l></lg>+                        <l> varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ sañjanayet sutam ||26|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.27"><l> mārgād vikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam | +                    <lg xml:id="SS.3.3.27"> 
-                        <caesura/> +                        <l> mārgād vikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam | 
-                         sṛmarād vignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt ||27||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             sṛmarād vignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt ||27||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.28"><l> ato 'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam | +                    <lg xml:id="SS.3.3.28"> 
-                        <caesura/> +                        <l> ato 'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam | 
-                         śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati ||28||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati ||28||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.29"><l> karmaṇā coditaṃ jantor bhavitavyaṃ punar bhavet +                    <lg xml:id="SS.3.3.29"> 
-                        +                        <l> karmaṇā coditaṃ jantor bhavitavyaṃ punar bhavet | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         yathā tathā daivayogād daurhṛdaṃ janayed dhṛdi ||29|| </l></lg>+                             yathā tathā daivayogād daurhṛdaṃ janayed dhṛdi ||29|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.30"><l> pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati, ṣaṣṭhe +                    <lg xml:id="SS.3.3.30"> 
-                        buddhiḥ, saptame sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ; aṣṭame +                        <l> pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati, ṣaṣṭhe buddhiḥ, 
-                        'sthirībhavaty ojaḥ , tatra jātaś cen na jīven nirojastvān +                            saptame sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ; aṣṭame 
-                        nairṛtabhāgatvāc ca , tato baliṃ māṃsaudanam asmai dāpayet; +                            'sthirībhavaty ojaḥ , tatra jātaś cen na jīven nirojastvān 
-                        navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate, ato 'nyathā +                            nairṛtabhāgatvāc ca , tato baliṃ māṃsaudanam asmai dāpayet; 
-                        vikārī bhavati ||30|| </l></lg>+                            navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate, ato 'nyathā 
 +                            vikārī bhavati ||30|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.31"><l> mātus tu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.3.31"> 
-                        garbhanābhināḍī pratibaddhā, sāsya mātur āhārarasavīryam +                        <l> mātus tu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍī pratibaddhā, 
-                        abhivahati | tenopasnehenāsyābhivṛddhir bhavati | +                            sāsya mātur āhārarasavīryam abhivahati | 
-                        asañjātāṅgapratyaṅgapravibhāgam ā niṣekāt prabhṛti +                            tenopasnehenāsyābhivṛddhir bhavati | 
-                        sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ dhamanīnām +                            asañjātāṅgapratyaṅgapravibhāgam ā niṣekāt prabhṛti 
-                        upasneho jīvayati ||31|| </l></lg>+                            sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ 
 +                            dhamanīnām upasneho jīvayati ||31|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.32"><l> garbhasya khalu saṃbhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ +                    <lg xml:id="SS.3.3.32"> 
-                        saṃbhavatīty āha śaunakaḥ, śiromūlatvāt pradhānendriyāṇāṃ ; +                        <l> garbhasya khalu saṃbhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ saṃbhavatīty āha 
-                        hṛdayam iti kṛtavīryo, buddher manasaś ca sthānatvāt ; nābhir iti +                            śaunakaḥ, śiromūlatvāt pradhānendriyāṇāṃ ; hṛdayam iti 
-                        pārāśaryaḥ, tato hi vardhate deho dehinaḥ; pāṇipādam iti +                            kṛtavīryo, buddher manasaś ca sthānatvāt ; nābhir iti 
-                        mārkaṇḍeyaḥ, tanmūlatvāc ceṣṭāyā garbhasya; madhyaśarīram iti +                            pārāśaryaḥ, tato hi vardhate deho dehinaḥ; pāṇipādam iti 
-                        subhūtir gautamaḥ, tannibaddhatvāt sarvagātrasaṃbhavasya | tat tu +                            mārkaṇḍeyaḥ, tanmūlatvāc ceṣṭāyā garbhasya; madhyaśarīram iti 
-                        na samyak, sarvāṇy aṅgapratyaṅgāni yugapat saṃbhavantīty āha +                            subhūtir gautamaḥ, tannibaddhatvāt sarvagātrasaṃbhavasya | tat 
-                        dhanvantariḥ, garbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante vaṃśāṅkuravac +                            tu na samyak, sarvāṇy aṅgapratyaṅgāni yugapat saṃbhavantīty 
-                        cūtaphalavac ca; tad yathā --- cūtaphale paripakve +                            āha dhanvantariḥ, garbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante 
-                            keśara<pc> </pc>māṃsāsthi<pc> </pc>majjānaḥ pṛthak pṛthag +                            vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca; tad yathā --- cūtaphale 
-                        dṛśyante kālaprakarṣāt, tāny eva taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt ; +                            paripakve keśara<pc> </pc>māṃsāsthi<pc> </pc>majjānaḥ pṛthak 
-                        teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ karoti; etenaiva +                            pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt, tāny eva taruṇe nopalabhyante 
-                        vaṃśāṅkuro 'pi vyākhyātaḥ | evaṃ garbhasya tāruṇye sarveṣv +                            sūkṣmatvāt ; teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ 
-                        aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhiḥ, tāny eva +                            karoti; etenaiva vaṃśāṅkuro 'pi vyākhyātaḥ | evaṃ garbhasya 
-                        kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti ||32|| </l></lg>+                            tāruṇye sarveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād 
 +                            anupalabdhiḥ, tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti 
 +                            ||32|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="438" n="354a"/>                     <pb facs="438" n="354a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.3.33"><l> tatra garbhasya pitṛjamātṛja<pc> </pc>rasajātmaja<pc> </pc>sattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni +                    <lg xml:id="SS.3.3.33"> 
-                        vyākhyāsyāmaḥ | garbhasya keśaśmaśru<pc> </pc>lomāsthi<pc> </pc>nakha<pc> </pc>danta<pc> </pc>sirāsnāyudhamanī<pc> </pc>retaḥ<pc> </pc>prabhṛtīni +                        <l> tatra garbhasya pitṛjamātṛja<pc> </pc>rasajātmaja<pc 
-                        sthirāṇi pitṛjāni, māṃsaśoṇitamedomajja<pc> </pc>hṛnnābhi<pc> </pc>yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni +                            > </pc>sattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | 
-                        mātṛjāni, śarīropacayo balaṃ varṇaḥ sthitir hāniś ca rasajāni, +                            garbhasya keśaśmaśru<pc> </pc>lomāsthi<pc 
-                        indriyāṇi jñānaṃ vijñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmajāni, +                                > </pc>nakha<pc> </pc>danta<pc 
-                        sattvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ, vīryam ārogyaṃ balavarṇau medhā ca +                                > </pc>sirāsnāyudhamanī<pc> </pc>retaḥ<pc> </pc>prabhṛtīni 
-                        sātmyajāni ||33|| </l></lg>+                            sthirāṇi pitṛjāni, māṃsaśoṇitamedomajja<pc 
 +                                > </pc>hṛnnābhi<pc> </pc>yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni 
 +                            mṛdūni mātṛjāni, śarīropacayo balaṃ varṇaḥ sthitir hāniś ca 
 +                            rasajāni, indriyāṇi jñānaṃ vijñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ 
 +                            cātmajāni, sattvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ, vīryam ārogyaṃ 
 +                            balavarṇau medhā ca sātmyajāni ||33|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.34"><l> tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.3.34"> 
-                        bhavati dakṣiṇākṣimahattvaṃ ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthy utkarṣati +                        <l> tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ bhavati 
-                        bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdam abhidhyāyati +                            dakṣiṇākṣimahattvaṃ ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthy utkarṣati 
-                        svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni punnāmāny eva +                            bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdam abhidhyāyati 
-                        prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt putram iyaṃ +                            svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni punnāmāny eva 
-                        janayiṣyatīti, tadviparyaye kanyāṃ, yasyāḥ pārśvadvayam unnataṃ +                            prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt putram iyaṃ 
-                        purastān nirgatam udaraṃ prāg abhihitaṃ ca lakṣaṇaṃ ca tasyā +                            janayiṣyatīti, tadviparyaye kanyāṃ, yasyāḥ pārśvadvayam 
-                        napuṃsakam iti vidyāt, yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtam udaraṃ sā +                            unnataṃ purastān nirgatam udaraṃ prāg abhihitaṃ ca lakṣaṇaṃ ca 
-                        yugmaṃ prasūyata iti ||34|| </l></lg>+                            tasyā napuṃsakam iti vidyāt, yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtam 
 +                            udaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti ||34|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.35"><l> bhavanti cātra +                    <lg xml:id="SS.3.3.35"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra 
-                         devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ | 
-                         mahāguṇān prasūyante viparītās tu nirguṇān ||35|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             mahāguṇān prasūyante viparītās tu nirguṇān ||35|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.36"><l> aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate | +                    <lg xml:id="SS.3.3.36"> 
-                        <caesura/> +                        <l> aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate | 
-                         aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ | 
-                         te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ ||36|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ ||36|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.3.trailer"><l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne +                    <lg xml:id="SS.3.3.trailer"> 
-                        garbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3|| </l></lg>+                        <l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhāvakrāntiśārīraṃ nāma 
 +                            tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3|| </l> 
 +                    </lg>
                 </div>                 </div>
  
Line 764: Line 1029:
                     <head>caturtho 'dhyāyaḥ |</head>                     <head>caturtho 'dhyāyaḥ |</head>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.1"><l> athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.1"> 
-                        ||1||</l></lg>+                        <l> athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.2"><l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 || +                    <lg xml:id="SS.3.4.2"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 || 
-                    </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.3"><l> agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajas tamaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.3"> 
-                        pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ ||3|| </l></lg>+                        <l> agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajas tamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti 
 +                            prāṇāḥ ||3|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="439" n="355a"/>                     <pb facs="439" n="355a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.4.4"><l> tasya khalv evaṃpravṛttasya +                    <lg xml:id="SS.3.4.4"> 
-                        śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasy eva santānikāḥ sapta tvaco +                        <l> tasya khalv evaṃpravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya 
-                        bhavanti | tāsāṃ prathamāvabhāsinī nāma, yā sarvān varṇān +                            kṣīrasy eva santānikāḥ sapta tvaco bhavanti | tāsāṃ 
-                        avabhāsayati pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati, sā vrīher +                            prathamāvabhāsinī nāma, yā sarvān varṇān avabhāsayati 
-                        aṣṭādaśabhāgapramāṇā, sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā lohitā +                            pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati, sā vrīher 
-                        nāma, ṣoḍaśabhāgapramāṇā, tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā +                            aṣṭādaśabhāgapramāṇā, sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā 
-                        śvetā nāma, dvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā; +                            lohitā nāma, ṣoḍaśabhāgapramāṇā, 
-                        caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; +                            tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā śvetā nāma, 
-                        pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; +                            dvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā; caturthī 
-                        ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā, +                            tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; 
-                        granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṃsadharā +                            pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; 
-                        nāma vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo 'dhiṣṭhānā | yad +                            ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā, 
-                        etat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tan māṃsaleṣv avakāśeṣu, na lalāṭe +                            granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī 
-                        sūkṣmāṅgulyādiṣu ca; yato vakṣyaty udareṣu --- +                            māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo 
-                        ‘vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ vidhyet’ (ci.14) iti +                            'dhiṣṭhānā | yad etat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tan māṃsaleṣv 
-                        ||4|| </l></lg>+                            avakāśeṣu, na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu ca; yato vakṣyaty 
 +                            udareṣu --- ‘vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ 
 +                            vidhyet’ (ci.14) iti ||4|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.5"><l> kalāḥ khalv api sapta bhavanti +                    <lg xml:id="SS.3.4.5"> 
-                        dhātvāśayāntaramaryādāḥ ||5|| </l></lg>+                        <l> kalāḥ khalv api sapta bhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ ||5|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.6"><l> bhavataś cātra -- +                    <lg xml:id="SS.3.4.6"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavataś cātra -- 
-                         yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate | 
-                         tathā hi dhātur māṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate ||6||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tathā hi dhātur māṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate ||6||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.7"><l> snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā +                    <lg xml:id="SS.3.4.7"> 
-                        +                        <l> snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgāṃs tu tān viduḥ ||7||</l></lg>+                             śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgāṃs tu tān viduḥ ||7||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.8"><l> tāsāṃ prathamā māṃsadharā, yasyāṃ māṃse +                    <lg xml:id="SS.3.4.8"> 
-                        sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti ||8|| </l></lg>+                        <l> tāsāṃ prathamā māṃsadharā, yasyāṃ māṃse 
 +                            sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti ||8|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="440" n="356a"/>                     <pb facs="440" n="356a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.4.9"><l> yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.4.9"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ | 
-                         bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||9|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||9|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.10"><l> dvitīyā raktadharā māṃsasyābhyantarataḥ, tasyāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.4.10"> 
-                        śoṇitaṃ viśeṣataś ca sirāsu yakṛtplīhnoś ca bhavati ||10|| </l></lg>+                        <l> dvitīyā raktadharā māṃsasyābhyantarataḥ, tasyāṃ śoṇitaṃ 
 +                            viśeṣataś ca sirāsu yakṛtplīhnoś ca bhavati ||10|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.11"><l> vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīrim āvahet | +                    <lg xml:id="SS.3.4.11"> 
-                        <caesura/> +                        <l> vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīrim āvahet | 
-                         māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ saṃprasicyate ||11|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ saṃprasicyate ||11|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.12"><l> tṛtīyā medodharā; medo hi sarvabhūtānām +                    <lg xml:id="SS.3.4.12"> 
-                        udarastham aṇvasthiṣu ca, mahatsu ca majjā bhavati ||12|| </l></lg>+                        <l> tṛtīyā medodharā; medo hi sarvabhūtānām udarastham aṇvasthiṣu 
 +                            ca, mahatsu ca majjā bhavati ||12|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.13"><l> sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.13"> 
-                        +                        <l> sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate | +                             athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā ||13|| </l></lg>+                             śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā ||13|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.14"><l> caturthī śleṣmadharā sarva<pc> </pc>sandhiṣu +                    <lg xml:id="SS.3.4.14"> 
-                        prāṇabhṛtāṃ bhavati ||14|| </l></lg>+                        <l> caturthī śleṣmadharā sarva<pc> </pc>sandhiṣu prāṇabhṛtāṃ 
 +                            bhavati ||14|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.15"><l> snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu +                    <lg xml:id="SS.3.4.15"> 
-                        pravartate | +                        <l> snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravartate | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||15||</l></lg>+                             sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||15||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.16"><l> pañcamī purīṣadharā nāma; yāntaḥkoṣṭhe malam +                    <lg xml:id="SS.3.4.16"> 
-                        abhivibhajate pakvāśayasthā ||16|| </l></lg>+                        <l> pañcamī purīṣadharā nāma; yāntaḥkoṣṭhe malam abhivibhajate 
 +                            pakvāśayasthā ||16|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.17"><l> yakṛtsamantāt koṣṭhaṃ ca tathāntrāṇi samāśritā +                    <lg xml:id="SS.3.4.17"> 
-                        +                        <l> yakṛtsamantāt koṣṭhaṃ ca tathāntrāṇi samāśritā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         uṇḍu(ndu)kasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||17|| </l></lg>+                             uṇḍu(ndu)kasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||17|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.18"><l> ṣaṣṭhī pittadharā ; yā caturvidham annapānam +                    <lg xml:id="SS.3.4.18"> 
-                        āmāśayāt pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati ||18|| </l></lg>+                        <l> ṣaṣṭhī pittadharā ; yā caturvidham annapānam āmāśayāt 
 +                            pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati ||18|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="441" n="357a"/>                     <pb facs="441" n="357a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.19"><l> aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām +                    <lg xml:id="SS.3.4.19"> 
-                        +                        <l> aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         taj jīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā ||19|| </l></lg>+                             taj jīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā ||19|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.20"><l> saptamī śukradharā, yā sarvaprāṇināṃ +                    <lg xml:id="SS.3.4.20"> 
-                        sarvaśarīravyāpinī ||20||</l></lg>+                        <l> saptamī śukradharā, yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī 
 +                            ||20||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.21"><l> yathā payasi sarpis tu gūḍhaś cekṣau raso yathā +                    <lg xml:id="SS.3.4.21"> 
-                        +                        <l> yathā payasi sarpis tu gūḍhaś cekṣau raso yathā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyād bhiṣagvaraḥ ||21|| </l></lg>+                             śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyād bhiṣagvaraḥ ||21|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.22"><l> dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy +                    <lg xml:id="SS.3.4.22"> 
-                        adhaḥ | +                        <l> dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy adhaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         mūtrasrotaḥpathāc chukraṃ puruṣasya pravartate ||22|| </l></lg>+                             mūtrasrotaḥpathāc chukraṃ puruṣasya pravartate ||22|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.23"><l> kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasas tathā | +                    <lg xml:id="SS.3.4.23"> 
-                        <caesura/> +                        <l> kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasas tathā | 
-                         strīṣu vyāyacchataś cāpi harṣāt tat saṃpravartate ||23|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             strīṣu vyāyacchataś cāpi harṣāt tat saṃpravartate ||23|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.24"><l> gṛhītagarbhāṇām ārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmāny +                    <lg xml:id="SS.3.4.24"> 
-                        avarudhyante garbheṇa, tasmād gṛhītagarbhāṇām ārtavaṃ na dṛśyate; +                        <l> gṛhītagarbhāṇām ārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmāny avarudhyante 
-                        tatas tad adhaḥ pratihatam ūrdhvam āgatam aparaṃ copacīyamānam +                            garbheṇa, tasmād gṛhītagarbhāṇām ārtavaṃ na dṛśyate; tatas tad 
-                        aparety abhidhīyate ; śeṣaṃ cordhvataram āgataṃ payodharāv +                            adhaḥ pratihatam ūrdhvam āgatam aparaṃ copacīyamānam aparety 
-                        abhipratipadyate, tasmād garbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti +                            abhidhīyate ; śeṣaṃ cordhvataram āgataṃ payodharāv 
-                        ||24|| </l></lg>+                            abhipratipadyate, tasmād garbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā 
 +                            bhavanti ||24|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.25"><l> garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau, +                    <lg xml:id="SS.3.4.25"> 
-                        śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ , śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ +                        <l> garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau, śoṇitaphenaprabhavaḥ 
-                        ||25|| </l></lg>+                            phupphusaḥ , śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ ||25|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.26"><l> asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.4.26"> 
-                        <caesura/> +                        <l> asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ | 
-                         taṃ pacyamānaṃ pittena vāyuś cāpy anudhāvati ||26|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             taṃ pacyamānaṃ pittena vāyuś cāpy anudhāvati ||26|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.27"><l> tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.27"> 
-                        +                        <l> tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         udare pacyamānānām ādhmānād rukmasāravat ||27||</l></lg>+                             udare pacyamānānām ādhmānād rukmasāravat ||27||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.28ab"><l> kaphaśoṇitamāṃsānāṃ sārāj jihvā prajāyate | </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.4.28ab"> 
 +                        <l> kaphaśoṇitamāṃsānāṃ sārāj jihvā prajāyate | </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.28cd"><l> yathārtham ūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi +                    <lg xml:id="SS.3.4.28cd"> 
-                        dārayet ||28||</l></lg>+                        <l> yathārtham ūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet ||28||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.29"><l> anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā | +                    <lg xml:id="SS.3.4.29"> 
-                        <caesura/> +                        <l> anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā | 
-                         medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvam āpnuyāt ||29|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvam āpnuyāt ||29|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.30"><l> sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.30"> 
-                        +                        <l> sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         āśayyābhyāsayogena karoty āśayasaṃbhavam ||30||</l></lg>+                             āśayyābhyāsayogena karoty āśayasaṃbhavam ||30||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.31.1"><l><pb facs="442" n="358a"/> raktamedaḥprasādād +                    <lg xml:id="SS.3.4.31.1"> 
-                        vṛkkau; māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇau; </l></lg>+                        <l><pb facs="442" n="358a"/> raktamedaḥprasādād vṛkkau; 
 +                            māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇau; </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.31.2"><l> śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ, yadāśrayā hi +                    <lg xml:id="SS.3.4.31.2"> 
-                        dhamanyaḥ prāṇavahāḥ; tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaś ca, +                        <l> śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ, yadāśrayā hi dhamanyaḥ 
-                        dakṣiṇato yakṛt kloma ca; +                            prāṇavahāḥ; tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaś ca, dakṣiṇato 
-                        <caesura/> +                            yakṛt kloma ca; 
-                         tadviśeṣeṇa cetanāsthānam, atas tasmiṃs tamasāvṛte sarvaprāṇinaḥ +                            <caesura/> 
-                        svapanti ||31|| </l></lg>+                             tadviśeṣeṇa cetanāsthānam, atas tasmiṃs tamasāvṛte 
 +                            sarvaprāṇinaḥ svapanti ||31|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.32"><l> bhavati cātra -- +                    <lg xml:id="SS.3.4.32"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavati cātra -- 
-                         puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syād adhomukham | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syād adhomukham | 
-                         jāgratas tad vikasati svapataś ca nimīlati ||32||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             jāgratas tad vikasati svapataś ca nimīlati ||32||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.33"><l> nidrāṃ tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti, +                    <lg xml:id="SS.3.4.33"> 
-                        svabhāvata eva sarvaprāṇino 'bhispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni +                        <l> nidrāṃ tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti, sā svabhāvata eva 
-                        srotāṃsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā +                            sarvaprāṇino 'bhispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotāṃsi 
-                        saṃbhavaty anavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu +                            tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā 
-                        niśāsu ca bhavati, rajobhūyiṣṭhānām animittaṃ, sattvabhūyiṣṭhānām +                            saṃbhavaty anavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānām 
-                        ardharātre; kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānāṃ manaḥśarīrābhitāpavatāṃ +                            ahaḥsu niśāsu ca bhavati, rajobhūyiṣṭhānām animittaṃ, 
-                        ca naiva, sā vaikārikī bhavati ||33|| </l></lg>+                            sattvabhūyiṣṭhānām ardharātre; kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānāṃ 
 +                            manaḥśarīrābhitāpavatāṃ ca naiva, sā vaikārikī bhavati ||33|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.34"><l> bhavataś cātra -- +                    <lg xml:id="SS.3.4.34"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavataś cātra -- 
-                         hṛdayaṃ cetanāsthānam uktaṃ suśruta ! dehinām | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             hṛdayaṃ cetanāsthānam uktaṃ suśruta ! dehinām | 
-                         tamo 'bhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinam ||34|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tamo 'bhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinam ||34|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.35"><l> nidrāhetus tamaḥ, sattvaṃ bodhane hetur ucyate +                    <lg xml:id="SS.3.4.35"> 
-                        +                        <l> nidrāhetus tamaḥ, sattvaṃ bodhane hetur ucyate | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         svabhāva eva vā hetur garīyān parikīrtyate ||35|| </l></lg>+                             svabhāva eva vā hetur garīyān parikīrtyate ||35|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.36"><l> pūrvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.36"> 
-                        +                        <l> pūrvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         rajoyuktena manasā gṛhṇāty arthāñ śubhāśubhān ||36|| </l></lg>+                             rajoyuktena manasā gṛhṇāty arthāñ śubhāśubhān ||36|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="443" n="359a"/>                     <pb facs="443" n="359a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.37"><l> karaṇānāṃ tu vaikalye tamasābhipravardhite | +                    <lg xml:id="SS.3.4.37"> 
-                        <caesura/> +                        <l> karaṇānāṃ tu vaikalye tamasābhipravardhite | 
-                         asvapann api bhūtātmā prasupta iva cocyate ||37|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             asvapann api bhūtātmā prasupta iva cocyate ||37|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.38"><l> sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho 'nyatra +                    <lg xml:id="SS.3.4.38"> 
-                        grīṣmāt, pratiṣiddheṣv api tu +                        <l> sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt, 
-                        bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānām +                            pratiṣiddheṣv api tu 
-                        abhuktavatāṃ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānām ajīrṇināṃ ca +                            bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānām 
-                        muhūrtaṃ divāsvapanam apratiṣiddham | rātrāv api jāgaritavatāṃ +                            abhuktavatāṃ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānām ajīrṇināṃ ca 
-                        jāgaritakālād ardham iṣyate divāsvapanam | vikṛtirhi divāsvapno +                            muhūrtaṃ divāsvapanam apratiṣiddham | rātrāv api jāgaritavatāṃ 
-                        nāma; tatra svapatām adharmaḥ sarvadoṣaprakopaś ca, tatprakopāc ca +                            jāgaritakālād ardham iṣyate divāsvapanam | vikṛtirhi 
-                        kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni +                            divāsvapno nāma; tatra svapatām adharmaḥ sarvadoṣaprakopaś ca, 
-                        bhavanti; rātrāv api jāgaritavatāṃ vātapittanimittāsta evopadravā +                            tatprakopāc ca 
-                        bhavanti ||38|| </l></lg>+                            kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni 
 +                            bhavanti; rātrāv api jāgaritavatāṃ vātapittanimittāsta 
 +                            evopadravā bhavanti ||38|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.39"><l> bhavanti cātra +                    <lg xml:id="SS.3.4.39"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra 
-                         tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnaṃ ca varjayet | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnaṃ ca varjayet | 
-                         jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṃ mitaṃ caret ||39|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṃ mitaṃ caret ||39|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.40"><l> arogaḥ sumanā hyevaṃ balavarṇānvito vṛṣaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.4.40"> 
-                        <caesura/> +                        <l> arogaḥ sumanā hyevaṃ balavarṇānvito vṛṣaḥ | 
-                         nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam ||40|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam ||40|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.41"><l> (nidrā sātmyīkṛtā yais tu rātrau ca yadi vā +                    <lg xml:id="SS.3.4.41"> 
-                        divā|) +                        <l> (nidrā sātmyīkṛtā yais tu rātrau ca yadi vā divā|) 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ | +                             divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vāpi jāyate ||41|| </l></lg>+                             na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vāpi jāyate ||41|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.42"><l> nidrānāśo 'nilāt pittān manastāpāt kṣayād api | +                    <lg xml:id="SS.3.4.42"> 
-                        <caesura/> +                        <l> nidrānāśo 'nilāt pittān manastāpāt kṣayād api | 
-                         saṃbhavaty abhighātāc ca pratyanīkaiḥ praśāmyati ||42|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             saṃbhavaty abhighātāc ca pratyanīkaiḥ praśāmyati ||42|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.43"><l> nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam | +                    <lg xml:id="SS.3.4.43"> 
-                        <caesura/> +                        <l> nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam | 
-                         gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca ||43||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca ||43||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.44"><l> śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.44"> 
-                        +                        <l> śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||44|| </l></lg>+                             bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||44|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.45"><l> rasair bileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca | +                    <lg xml:id="SS.3.4.45"> 
-                        <caesura/> +                        <l> rasair bileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca | 
-                         drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhaven niśi ||45||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhaven niśi ||45||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.46"><l> śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca | +                    <lg xml:id="SS.3.4.46"> 
-                        <caesura/> +                        <l> śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca | 
-                         nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān ||46||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān ||46||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.47"><l> nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca | +                    <lg xml:id="SS.3.4.47"> 
-                        <caesura/> +                        <l> nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca | 
-                         laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||47|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||47|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.48"><l> kaphamedoviṣārtānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |48| +                    <lg xml:id="SS.3.4.48"> 
-                        <caesura/> +                        <l> kaphamedoviṣārtānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |48| 
-                         divāsvapnaś ca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām ||48|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             divāsvapnaś ca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām ||48|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.49"><l> indriyārtheṣv asaṃprāptir gauravaṃ jṛmbhaṇaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.4.49"> 
-                        klamaḥ | +                        <l> indriyārtheṣv asaṃprāptir gauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet ||49|| </l></lg>+                             nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet ||49|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="444" n="360a"/>                     <pb facs="444" n="360a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.50"><l> pītvaikam anilocchvāsam udveṣṭan vivṛtānanaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.4.50"> 
-                        <caesura/> +                        <l> pītvaikam anilocchvāsam udveṣṭan vivṛtānanaḥ | 
-                         yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ ||50|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ ||50|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.51"><l> yo 'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.51"> 
-                        +                        <l> yo 'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ ||51|| </l></lg>+                             klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ ||51|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.52"><l> sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā | +                    <lg xml:id="SS.3.4.52"> 
-                        <caesura/> +                        <l> sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā | 
-                         śaktasya cāpy anutsāhaḥ karmasv ālasyam ucyate ||52|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             śaktasya cāpy anutsāhaḥ karmasv ālasyam ucyate ||52|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.53"><l> utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam +                    <lg xml:id="SS.3.4.53"> 
-                        +                        <l> utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tam utkleśaṃ vinirdiśet ||53|| </l></lg>+                             hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tam utkleśaṃ vinirdiśet ||53|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.54"><l> vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.54"> 
-                        +                        <l> vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         na cānnam abhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet ||54||</l></lg>+                             na cānnam abhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet ||54||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.55"><l> ārdracarmāvanaddhaṃ vā yo gātraṃ manyate naraḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.55"> 
-                        +                        <l> ārdracarmāvanaddhaṃ vā yo gātraṃ manyate naraḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         tathā guru śiro 'tyarthaṃ gauravaṃ tad vinirdiśet ||55|| </l></lg>+                             tathā guru śiro 'tyarthaṃ gauravaṃ tad vinirdiśet ||55|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.56"><l> mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilād +                    <lg xml:id="SS.3.4.56"> 
-                        bhramaḥ | +                        <l> mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilād bhramaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         tamovātakaphā ttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā ||56|| </l></lg>+                             tamovātakaphā ttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā ||56|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.57"><l> garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā +                    <lg xml:id="SS.3.4.57"> 
-                        ca parivṛddhir bhavati ||57|| </l></lg>+                        <l> garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhir 
 +                            bhavati ||57|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="444" n="360b"/>                     <pb facs="444" n="360b"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.4.58"><l> bhavanti cātra +                    <lg xml:id="SS.3.4.58"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra 
-                         tasyāntareṇa nābhes tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             tasyāntareṇa nābhes tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam | 
-                         tad ādhamati vātas tu dehas tenāsya vardhate ||58|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tad ādhamati vātas tu dehas tenāsya vardhate ||58|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.59"><l> ūṣmaṇā sahitaś cāpi dārayaty asya mārutaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.4.59"> 
-                        <caesura/> +                        <l> ūṣmaṇā sahitaś cāpi dārayaty asya mārutaḥ | 
-                         ūrdhvaṃ tiryagadhastāc ca srotāṃsy api yathā tathā ||59||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             ūrdhvaṃ tiryagadhastāc ca srotāṃsy api yathā tathā ||59||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.60"><l> dṛṣṭiś ca romakūpāś ca na vardhante kadācana | +                    <lg xml:id="SS.3.4.60"> 
-                        <caesura/> +                        <l> dṛṣṭiś ca romakūpāś ca na vardhante kadācana | 
-                         dhruvāṇy etāni martyānām iti dhanvantarer matam ||60|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             dhruvāṇy etāni martyānām iti dhanvantarer matam ||60|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.61"><l> śarīre kṣīyamāṇe 'pi vardhete dvāvimau sadā | +                    <lg xml:id="SS.3.4.61"> 
-                        <caesura/> +                        <l> śarīre kṣīyamāṇe 'pi vardhete dvāvimau sadā | 
-                         svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||61|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||61|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.62"><l> sapta prakṛtayo bhavanti --- doṣaiḥ pṛthak, +                    <lg xml:id="SS.3.4.62"> 
-                        dviśaḥ, samastaiś ca ||62|| </l></lg>+                        <l> sapta prakṛtayo bhavanti --- doṣaiḥ pṛthak, dviśaḥ, samastaiś 
 +                            ca ||62|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.63"><l> śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaved doṣa utkaṭaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.4.63"> 
-                        <caesura/> +                        <l> śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaved doṣa utkaṭaḥ | 
-                         prakṛtir jāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||63|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             prakṛtir jāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||63|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="445" n="361a"/>                     <pb facs="445" n="361a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.64"><l> tatra vātaprakṛtiḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī +                    <lg xml:id="SS.3.4.64"> 
-                        durbhagaḥ steno matsaryanāryo gāndharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo +                        <l> tatra vātaprakṛtiḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno 
-                        'lparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ krāthī dantakhādī ca bhavati ||64|| </l></lg>+                            matsaryanāryo gāndharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo 
 +                            'lparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ krāthī dantakhādī ca bhavati ||64|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.65"><l> adhṛtir adṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo +                    <lg xml:id="SS.3.4.65"> 
-                        dhamanītataḥ pralāpī | drutagatir aṭano 'navasthitātmā viyati ca +                        <l> adhṛtir adṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ 
-                        gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||65||</l></lg>+                            pralāpī | drutagatir aṭano 'navasthitātmā viyati ca gacchati 
 +                            saṃbhrameṇa suptaḥ ||65||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.66"><l> avyavasthitamatiś caladṛṣṭir +                    <lg xml:id="SS.3.4.66"> 
-                        mandaratnadhanasaṃcayamitraḥ | +                        <l> avyavasthitamatiś caladṛṣṭir mandaratnadhanasaṃcayamitraḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         kiṃcid eva vilapaty anibaddhaṃ mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ +                             kiṃcid eva vilapaty anibaddhaṃ mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ 
-                        ||66||</l></lg>+                            ||66||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.67"><l> (vātikāś cājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ tathā | +                    <lg xml:id="SS.3.4.67"> 
-                        <caesura/> +                        <l> (vātikāś cājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ tathā | 
-                         gṛdhrakākakharādīnām anūkaiḥ kīrtitā narāḥ) ||67||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             gṛdhrakākakharādīnām anūkaiḥ kīrtitā narāḥ) ||67||</l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="445" n="361b"/>                     <pb facs="445" n="361b"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.4.68"><l> pittaprakṛtis tu svedano durgandhaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.68"> 
-                        pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago +                        <l> pittaprakṛtis tu svedano durgandhaḥ 
-                        valīpalitakhālity ajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo +                            pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo 
-                        madhyabalo madhyāyuś ca bhavati ||68|| </l></lg>+                            durbhago valīpalitakhālity ajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī 
 +                            kṣiprakopaprasādo madhyabalo madhyāyuś ca bhavati ||68|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.69"><l> medhāvī nipuṇamatir vigṛhya +                    <lg xml:id="SS.3.4.69"> 
-                        <caesura/> +                        <l> medhāvī nipuṇamatir vigṛhya 
-                         vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ | 
-                         suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān 
-                         saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||69|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||69|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.70"><l> na bhayāt praṇamed anateṣv amṛduḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.70"> 
-                        <caesura/> +                        <l> na bhayāt praṇamed anateṣv amṛduḥ 
-                         praṇateṣv api sāntvanadānaruciḥ | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             praṇateṣv api sāntvanadānaruciḥ | 
-                         bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ 
-                         sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||70|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||70|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.71"><l> (bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.4.71"> 
-                        <caesura/> +                        <l> (bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ | 
-                         vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikās tu narāḥ smṛtāḥ ) ||71||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikās tu narāḥ smṛtāḥ ) 
 +                            ||71||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.72"><l> śleṣmaprakṛtis tu +                    <lg xml:id="SS.3.4.72"> 
-                        dūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānām anyatamavarṇaḥ +                        <l> śleṣmaprakṛtis tu dūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānām 
-                        subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur +                            anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño 
-                        alolupo balavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairaś ca bhavati ||72|| </l></lg>+                            dhṛtimān sahiṣṇur alolupo balavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairaś ca 
 +                            bhavati ||72|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.73"><l> śuklākṣaḥ sthirakuṭilālinīlakeśo lakṣmīvān +                    <lg xml:id="SS.3.4.73"> 
-                        jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | +                        <l> śuklākṣaḥ sthirakuṭilālinīlakeśo lakṣmīvān 
-                        <caesura/> +                            jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | 
-                         suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān saṃpaśyed api ca jalāśayān +                            <caesura/> 
-                        manojñān ||73|| </l></lg>+                             suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān saṃpaśyed api ca jalāśayān 
 +                            manojñān ||73|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.74"><l> raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.74"> 
-                        sattvaguṇopapannaḥ | kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo +                        <l> raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ 
-                        balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ ||74|| </l></lg>+                            sattvaguṇopapannaḥ | kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo 
 +                            balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ ||74|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.75"><l> (dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya +                    <lg xml:id="SS.3.4.75"> 
-                        cirāt pradadāti bahu | pariniścitavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś +                        <l> (dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti 
-                        ca bhavet sa sadā ||75||</l></lg>+                            bahu | pariniścitavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca bhavet 
 +                            sa sadā ||75||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.76"><l> brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.4.76"> 
-                        <caesura/> +                        <l> brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ | 
-                         tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ ) ||76||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ ) ||76||</l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="446" n="362a"/>                     <pb facs="446" n="362a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.77"><l> dvayor vā tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.77"> 
-                        +                        <l> dvayor vā tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīr abhinirdiśet ||77|| </l></lg>+                             jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīr abhinirdiśet ||77|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.78"><l> prakopo vānyathābhāvo kṣayo vā nopajāyate | +                    <lg xml:id="SS.3.4.78"> 
-                        <caesura/> +                        <l> prakopo vānyathābhāvo kṣayo vā nopajāyate | 
-                         prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ ||78|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ ||78|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.79"><l> viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate | +                    <lg xml:id="SS.3.4.79"> 
-                        <caesura/> +                        <l> viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate | 
-                         tadvat prakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum ||79|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tadvat prakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum ||79|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.80"><l> prakṛtimiha narāṇāṃ bhautikīṃ kecid āhuḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.80"> 
-                        pavanadahanatoyaiḥ kīrtitās tās tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ +                        <l> prakṛtimiha narāṇāṃ bhautikīṃ kecid āhuḥ pavanadahanatoyaiḥ 
-                        pārthivaś ca kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mahadbhiḥ +                            kīrtitās tās tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś ca 
-                        ||80|| </l></lg>+                            kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mahadbhiḥ ||80|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.81"><l> śaucam āstikyam abhyāso vedeṣu gurupūjanam | +                    <lg xml:id="SS.3.4.81"> 
-                        <caesura/> +                        <l> śaucam āstikyam abhyāso vedeṣu gurupūjanam | 
-                         priyātithitvam ijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||81|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             priyātithitvam ijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||81|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.82"><l> māhātmyaṃ śauryam ājñā ca satataṃ +                    <lg xml:id="SS.3.4.82"> 
-                        śāstrabuddhitā | +                        <l> māhātmyaṃ śauryam ājñā ca satataṃ śāstrabuddhitā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ cāpi māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||82|| </l></lg>+                             bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ cāpi māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||82|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.83"><l> śītasevā sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ harikeśatā | +                    <lg xml:id="SS.3.4.83"> 
-                        <caesura/> +                        <l> śītasevā sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ harikeśatā | 
-                         priyavāditvam ity etad vāruṇaṃ kāyalakṣaṇam ||83|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             priyavāditvam ity etad vāruṇaṃ kāyalakṣaṇam ||83|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.84"><l> madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasaṃcayau | +                    <lg xml:id="SS.3.4.84"> 
-                        <caesura/> +                        <l> madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasaṃcayau | 
-                         mahāprasavaśaktitvaṃ kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||84|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             mahāprasavaśaktitvaṃ kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||84|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.85"><l> gandhamālyapriyatvaṃ ca nṛtyavāditrakāmitā | +                    <lg xml:id="SS.3.4.85"> 
-                        <caesura/> +                        <l> gandhamālyapriyatvaṃ ca nṛtyavāditrakāmitā | 
-                         vihāraśīlatā caiva gāndharvaṃ kāyalakṣaṇam ||85|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             vihāraśīlatā caiva gāndharvaṃ kāyalakṣaṇam ||85|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.86"><l> prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ smṛtimāñ +                    <lg xml:id="SS.3.4.86"> 
-                        chuciḥ | +                        <l> prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ smṛtimāñ chuciḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         rāgamohamadadveṣair varjito yāmyasattvavān ||86|| </l></lg>+                             rāgamohamadadveṣair varjito yāmyasattvavān ||86|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.87"><l> japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam | +                    <lg xml:id="SS.3.4.87"> 
-                        <caesura/> +                        <l> japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam | 
-                         jñānavijñānasaṃpannam ṛṣisattvaṃ naraṃ viduḥ ||87|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             jñānavijñānasaṃpannam ṛṣisattvaṃ naraṃ viduḥ ||87|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.88"><l> saptaite sāttvikāḥ kāyā +                    <lg xml:id="SS.3.4.88"> 
-                        <caesura/> +                        <l> saptaite sāttvikāḥ kāyā 
-                         rājasāṃs tu nibodha me | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             rājasāṃs tu nibodha me | 
-                         aiśvaryavantaṃ raudraṃ ca śūraṃ caṇḍamasūyakam ||88|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             aiśvaryavantaṃ raudraṃ ca śūraṃ caṇḍam asūyakam ||88|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.89"><l> ekāśinaṃ caudarikamāsuraṃ sattvam īdṛśam | +                    <lg xml:id="SS.3.4.89ab"> 
-                        <caesura/> +                        <l> ekāśinaṃ caudarikam āsuraṃ sattvam īdṛśam | </l
-                         tīkṣṇam āyāsinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā ||89||</l></lg>+                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.90"><l> vihārācāracapalaṃ sarpasattvaṃ vidurnaram | +                    <lg xml:id="SS.3.4.89cd"> 
-                        <caesura/> +                        <l> tīkṣṇam āyāsinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā ||89||</l> 
-                         pravṛddhakāmasevī cāpy ajasrāhāra eva ca ||90||</l></lg>+                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.91"><l> amarṣaṇo 'navasthāyī śākunaṃ kāyalakṣaṇam +                    <lg xml:id="SS.3.4.90ab"> 
-                        <caesura/> +                        <l> vihārācāracapalaṃ sarpasattvaṃ vidur naram |</l> 
-                         ekāntagrāhitā raudram asūyā dharmabāhyatā ||91||</l></lg>+                    </lg
 +                    <lg xml:id="SS.3.4.90cd"> 
 +                        <l> pravṛddhakāmasevī cāpy ajasrāhāra eva ca ||90||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.92"><l> bhṛśamātraṃ tamaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇam | +                    <lg xml:id="SS.3.4.91ab"> 
-                        <caesura/> +                        <l> amarṣaṇo 'navasthāyī śākunaṃ kāyalakṣaṇam | 
-                        <pb facs="447n="363a"/>ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṃ sāhasapriyatā +                        </l
-                        tathā ||92||</l></lg>+                    </lg> 
 +                     
 +                    <lg xml:id="SS.3.4.91cd"> 
 +                        <l> 
 +                             ekāntagrāhitā raudram asūyā dharmabāhyatā ||91||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.93"><l> strīlolupatvaṃ nairlajjyaṃ paiśāca +                    <lg xml:id="SS.3.4.92"> 
-                        kāyalakṣaṇam | +                        <l> bhṛśamātraṃ tamaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇam | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         asaṃvibhāgam alasaṃ duḥkhaśīlam asūyakam ||93|| </l></lg>+                            <pb facs="447" n="363a"/>ucchiṣṭāhāratā taikṣṇya 
 +                            sāhasapriyatā tathā ||92||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.94"><l> lolupaṃ cāpy adātāraṃ pretasattvaṃ vidurnaram +                    <lg xml:id="SS.3.4.93ab"> 
-                        <caesura/> +                        <l> strīlolupatvaṃ nairlajjyaṃ paiśācaṃ kāyalakṣaṇam 
-                         ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥ, +                        </l
-                        <caesura/+                    </lg> 
-                         tāmasāṃs tu nibodha me ||94|| </l></lg>+                     
 +                    <lg xml:id="SS.3.4.93cd"> 
 +                        <l
 +                             asaṃvibhāgam alasaṃ duḥkhaśīlam asūyakam ||93|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.95"><l> durmedhastvaṃ mandatā ca svapne maithunanityatā +                    <lg xml:id="SS.3.4.94ab"> 
-                        +                        <l> lolupaṃ cāpy adātāraṃ pretasattvaṃ vidur naram |</l> 
-                        <caesura/> +                    </lg
-                         nirākariṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||95|| </l></lg>+                     
 +                    <lg xml:id="SS.3.4.94cd"> 
 +                        <l> 
 +                             aḍ ete rājasāḥ kāyāḥ
 +                            <caesura/> 
 +                             tāmasāṃs tu nibodha me ||94|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.96"><l> anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ salilārthitā +                    <lg xml:id="SS.3.4.95"> 
-                        +                        <l> durmedhastvaṃ mandatā ca svapne maithunanityatā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         parasparābhimardaś ca matsyasattvasya lakaam ||96||</l></lg>+                             nirākariṣṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||95|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.97"><l> ekasthānaratir nityam āhāre kevale rataḥ +                    <lg xml:id="SS.3.4.96"> 
-                        <caesura/> +                        <l> anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ salilārthitā | 
-                         vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ ||97||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             parasparābhimardaś ca matsyasattvasya lakṣaṇam ||96||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.98"><l> ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasās +                    <lg xml:id="SS.3.4.97"> 
-                        tathā +                        <l> ekasthānaratir nityam āhāre kevale rataḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         kāyānāṃ prakṛtīrjñātvā tv anurūpāṃ kriyāṃ caret ||98||</l></lg>+                             vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ ||97||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.99"><l> mahāprakṛtayas tv etā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.4.98"> 
-                        <caesura/> +                        <l> ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasās tathā 
-                         proktā lakṣaṇataḥ samyag bhiṣak ś ca vibhāvayet ||99||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             kāyānāṃ prakṛtīr jñātvā tv anurūpāṃ kriyāṃ caret ||98||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.4.trailer"><l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne +                    <lg xml:id="SS.3.4.99"> 
-                        garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ ||4|| </l></lg>+                        <l> mahāprakṛtayas tv etā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ | 
 +                            <caesura/> 
 +                             proktā lakṣaṇataḥ samyag bhiṣak tāś ca vibhāvayet ||99||</l> 
 +                    </lg> 
 + 
 +                    <lg xml:id="SS.3.4.trailer"> 
 +                        <l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ 
 +                            nāma caturtho 'dhyāyaḥ ||4|| </l> 
 +                    </lg>
                 </div>                 </div>
  
Line 1260: Line 1718:
                     <head>pañcamo 'dhyāyaḥ |</head>                     <head>pañcamo 'dhyāyaḥ |</head>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.1"><l> athātaḥ śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ +                    <lg xml:id="SS.3.5.1"> 
-                        vyākhyāsyāmaḥ || </l></lg>+                        <l> athātaḥ śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.2"><l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.5.2"> 
 +                        <l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.3"><l> śukraśoṇitaṃ garbhāśayastham +                    <lg xml:id="SS.3.5.3"> 
-                        ātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃ ‘garbha’ ity ucyate | taṃ +                        <l> śukraśoṇitaṃ garbhāśayastham ātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃ 
-                        cetanāvasthitaṃ vāyur vibhajati, teja enaṃ pacati, āpaḥ +                            ‘garbha’ ity ucyate | taṃ cetanāvasthitaṃ vāyur vibhajati, 
-                        kledayanti, pṛthivī saṃhanti, ākāśaṃ vivardhayati; evaṃ +                            teja enaṃ pacati, āpaḥ kledayanti, pṛthivī saṃhanti, ākāśaṃ 
-                        vivardhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhir aṅgair +                            vivardhayati; evaṃ vivardhitaḥ sa yadā 
-                        upetas tadā ‘śarīraṃ’ iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ --- +                            hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhir aṅgair upetas tadā 
-                        śākhāś catasro, madhyaṃ pañcamaṃ, ṣaṣṭhaṃ śira iti ||3|| </l></lg>+                            ‘śarīraṃ’ iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ --- śākhāś 
 +                            catasro, madhyaṃ pañcamaṃ, ṣaṣṭhaṃ śira iti ||3|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.4"><l> ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante - +                    <lg xml:id="SS.3.5.4"> 
-                        mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā ity etā ekaikāḥ, +                        <l> ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante - 
-                        karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṅkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphigjānukūrparabāhūruprabhṛtayo +                            mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā ity etā 
-                        dve dve, viṃśatir aṅgulayaḥ, srotāṃsi vakṣyamāṇāni , eṣa +                            ekaikāḥ, 
-                        pratyaṅgavibhāga uktaḥ ||4|| </l></lg>+                            karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṅkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphigjānukūrparabāhūruprabhṛtayo 
 +                            dve dve, viṃśatir aṅgulayaḥ, srotāṃsi vakṣyamāṇāni , eṣa 
 +                            pratyaṅgavibhāga uktaḥ ||4|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="448" n="364a"/>                     <pb facs="448" n="364a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.5"><l> tasya punaḥ saṃkhyānaṃ --- tvacaḥ kalā dhātavo +                    <lg xml:id="SS.3.5.5"> 
-                        malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi +                        <l> tasya punaḥ saṃkhyānaṃ --- tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā 
-                        vṛkkau srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṃghātāḥ +                            yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau 
-                        sīmantā asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo +                            srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṃghātāḥ 
-                        yogavahāni srotāṃsi ca ||5|| </l></lg>+                            sīmantā asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo 
 +                            yogavahāni srotāṃsi ca ||5|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.6"><l> tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta, +                    <lg xml:id="SS.3.5.6"> 
-                        dhātavaḥ sapta, sapta sirāśatāni, pañca peśīśatāni, nava +                        <l> tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta, dhātavaḥ sapta, sapta 
-                        snāyuśatāni, trīṇyasthiśatāni, dve daśottare saṃdhiśate, +                            sirāśatāni, pañca peśīśatāni, nava snāyuśatāni, 
-                        saptottaraṃ marmaśataṃ, caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo +                            trīṇyasthiśatāni, dve daśottare saṃdhiśate, saptottaraṃ 
-                        malāḥ, nava srotāṃsi, (ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ, +                            marmaśataṃ, caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo malāḥ, 
-                        catasro rajjavaḥ, sapta sevanyaḥ, caturdaśa saṃghātāḥ, caturdaśa +                            nava srotāṃsi, (ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ, 
-                        sīmantāḥ, dvāviṃśatir yogavahāni srotāṃsi, dvikānyantrāṇi ) ceti +                            catasro rajjavaḥ, sapta sevanyaḥ, caturdaśa saṃghātāḥ, 
-                        samāsaḥ ||6|| </l></lg>+                            caturdaśa sīmantāḥ, dvāviṃśatir yogavahāni srotāṃsi, 
 +                            dvikānyantrāṇi ) ceti samāsaḥ ||6|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.7"><l> vistāro 'ta ūrdhvaṃ --- tvaco 'bhihitāḥ kalā +                    <lg xml:id="SS.3.5.7"> 
-                        dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca +                        <l> vistāro 'ta ūrdhvaṃ --- tvaco 'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā 
-                        ||7|| </l></lg>+                            yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca ||7|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.8"><l> āśayās tu --- vātāśayaḥ, pittāśayaḥ, śleṣmāśayo, +                    <lg xml:id="SS.3.5.8"> 
-                        raktāśaya, āmāśayaḥ, pakvāśayo, mūtrāśayaḥ , strīṇāṃ garbhāśayo +                        <l> āśayās tu --- vātāśayaḥ, pittāśayaḥ, śleṣmāśayo, raktāśaya, 
-                        'ṣṭama iti ||8|| </l></lg>+                            āmāśayaḥ, pakvāśayo, mūtrāśayaḥ , strīṇāṃ garbhāśayo 'ṣṭama 
 +                            iti ||8|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.9"><l> sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ, +                    <lg xml:id="SS.3.5.9"> 
-                        strīṇāmardhavyāmahīnāni ||9|| </l></lg>+                        <l> sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ, strīṇāmardhavyāmahīnāni ||9|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.10"><l> śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava +                    <lg xml:id="SS.3.5.10"> 
-                        srotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhāni, etāny eva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi +                        <l> śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ 
-                        dve stanayor adhastādraktavahaṃ ca ||10|| </l></lg>+                            bahirmukhāni, etāny eva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi dve stanayor 
 +                            adhastādraktavahaṃ ca ||10|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.11"><l> ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ --- tāsāṃ catasraḥ pādayoḥ, +                    <lg xml:id="SS.3.5.11"> 
-                        tāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣu; tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ +                        <l> ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ --- tāsāṃ catasraḥ pādayoḥ, tāvatyo 
-                        nakhā agraprarohāḥ, grīvāhṛdayanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ +                            hastagrīvāpṛṣṭheṣu; tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā 
-                        meḍhraṃ, śroṇipṛṣṭhanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ bimbaṃ , +                            agraprarohāḥ, grīvāhṛdayanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ 
-                        mūrdhoruvakṣoṃ 'sapiṇḍādīnāṃ ca ||11|| </l></lg>+                            meḍhraṃ, śroṇipṛṣṭhanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ bimbaṃ , 
 +                            mūrdhoruvakṣoṃ 'sapiṇḍādīnāṃ ca ||11|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="449" n="365a"/>                     <pb facs="449" n="365a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.12"><l> māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri; +                    <lg xml:id="SS.3.5.12"> 
-                        tāni maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni +                        <l> māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri; tāni 
-                        parasparagavākṣitāni ceti, yairgavākṣitamidaṃ śarīram ||12|| </l></lg>+                            maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni 
 +                            parasparagavākṣitāni ceti, yairgavākṣitamidaṃ śarīram ||12|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.13"><l> ṣaṭ kūrcāḥ, te hastapādagrīvāmeḍhreṣu; hastayor +                    <lg xml:id="SS.3.5.13"> 
-                        dvau, pādayor dvau, grīvāmeḍhrayor ekaikaḥ ||13|| </l></lg>+                        <l> ṣaṭ kūrcāḥ, te hastapādagrīvāmeḍhreṣu; hastayor dvau, pādayor 
 +                            dvau, grīvāmeḍhrayor ekaikaḥ ||13|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.14"><l> mahatyo māṃsarajjavaś catasraḥ --- +                    <lg xml:id="SS.3.5.14"> 
-                        pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye, ābhyantare ca +                        <l> mahatyo māṃsarajjavaś catasraḥ --- pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ 
-                        dve ||14||</l></lg>+                            peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye, ābhyantare ca dve ||14||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.15"><l> sapta sevanyaḥ ; sirasi vibhaktāḥ pañca, +                    <lg xml:id="SS.3.5.15"> 
-                        jihvāśephasor ekaikā; tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa ||15||</l></lg>+                        <l> sapta sevanyaḥ ; sirasi vibhaktāḥ pañca, jihvāśephasor ekaikā; 
 +                            tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa ||15||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.16"><l> caturdaśāsthnāṃ saṃghātāḥ; teṣāṃ trayo +                    <lg xml:id="SS.3.5.16"> 
-                        gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, +                        <l> caturdaśāsthnāṃ saṃghātāḥ; teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu, 
-                        trikaśirasor ekaikaḥ ||16|| </l></lg>+                            etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, trikaśirasor ekaikaḥ 
 +                            ||16|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.17"><l> caturdaśaiva sīmantāḥ; te +                    <lg xml:id="SS.3.5.17"> 
-                        cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ, yatas tair yuktā asthisaṃghātāḥ; ye hy +                        <l> caturdaśaiva sīmantāḥ; te cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ, yatas 
-                        uktāḥ saṃghātās te khalv aṣṭādaśaikeṣām ||17|| </l></lg>+                            tair yuktā asthisaṃghātāḥ; ye hy uktāḥ saṃghātās te khalv 
 +                            aṣṭādaśaikeṣām ||17|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.18"><l> trīṇi saṣaṣṭāny asthiśatāni vedavādino +                    <lg xml:id="SS.3.5.18"> 
-                        bhāṣante; śalyatantreṣu tu trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśam +                        <l> trīṇi saṣaṣṭāny asthiśatāni vedavādino bhāṣante; śalyatantreṣu 
-                        asthiśataṃ śākhāsu, saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu, +                            tu trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśam asthiśataṃ śākhāsu, 
-                        grīvāṃ praty ūrdhvaṃ triṣaṣṭiḥ, evam asthnāṃ trīṇi śatāni pūryante +                            saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu, grīvāṃ praty 
-                        ||18|| </l></lg>+                            ūrdhvaṃ triṣaṣṭiḥ, evam asthnāṃ trīṇi śatāni pūryante ||18|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.19"><l> ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni +                    <lg xml:id="SS.3.5.19"> 
-                        pañcadaśa, talakūrcagulphasaṃśritāni daśa, pārṣṇyām ekaṃ, +                        <l> ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni pañcadaśa, 
-                        jaṅghāyāṃ dve, jānuny ekam, ekam ūrāv iti, triṃśadevam ekasmin +                            talakūrcagulphasaṃśritāni daśa, pārṣṇyām ekaṃ, jaṅghāyāṃ dve, 
-                        sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; śroṇyāṃ +                            jānuny ekam, ekam ūrāv iti, triṃśadevam ekasmin sakthni 
-                        pañca, teṣāṃ gudabhaganitambeṣu catvāri, trikasaṃśritam ekaṃ, +                            bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; śroṇyāṃ pañca, 
-                        pārśve ṣaṭtriṃśad ekasmin , dvitīye 'pyevaṃ, pṛṣṭhe triṃśat, +                            teṣāṃ gudabhaganitambeṣu catvāri, trikasaṃśritam ekaṃ, pārśve 
-                        aṣṭāvurasi , dve aṃsaphalake ; grīvāyāṃ nava, kaṇṭhanāḍyāṃ +                            ṣaṭtriṃśad ekasmin , dvitīye 'pyevaṃ, pṛṣṭhe triṃśat, 
-                        catvāri, dve hanvoḥ , <pb facs="450" n="366a"/>dantā dvātriṃśat, +                            aṣṭāvurasi , dve aṃsaphalake ; grīvāyāṃ nava, kaṇṭhanāḍyāṃ 
-                        nāsāyāṃ trīṇi, ekaṃ tāluni, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv ekaikaṃ, ṣaṭ +                            catvāri, dve hanvoḥ , <pb facs="450" n="366a"/>dantā 
-                        śirasīti ||19|| </l></lg>+                            dvātriṃśat, nāsāyāṃ trīṇi, ekaṃ tāluni, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv 
 +                            ekaikaṃ, ṣaṭ śirasīti ||19|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.20"><l> etāni pañcavidhāni bhavanti; tad yathā- +                    <lg xml:id="SS.3.5.20"> 
-                        kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni | teṣāṃ +                        <l> etāni pañcavidhāni bhavanti; tad yathā- 
-                        jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni, daśanās tu rucakāni +                            kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni | teṣāṃ 
-                        , ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu taruṇāni, pārśvapṛṣṭhoraḥsu valayāni , +                            jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni, daśanās tu 
-                        śeṣāṇi nalakasaṃjñāni ||20|| </l></lg>+                            rucakāni , ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu taruṇāni, 
 +                            pārśvapṛṣṭhoraḥsu valayāni , śeṣāṇi nalakasaṃjñāni ||20|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.21"><l> bhavanti cātra +                    <lg xml:id="SS.3.5.21"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra 
-                         abhyantaragataiḥ sārair yathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             abhyantaragataiḥ sārair yathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ | 
-                         asthisārais tathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam ||21|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             asthisārais tathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam ||21|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.22"><l> tasmāc ciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām | +                    <lg xml:id="SS.3.5.22"> 
-                        <caesura/> +                        <l> tasmāc ciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām | 
-                         asthīni na vinaśyanti sārāṇy etāni dehinām || 22|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             asthīni na vinaśyanti sārāṇy etāni dehinām || 22|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.23"><l> māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis +                    <lg xml:id="SS.3.5.23"> 
-                        tathā | +                        <l> māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā ||23||</l></lg>+                             asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā ||23||</l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="450" n="366b"/>                     <pb facs="450" n="366b"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.24"><l> sandhayas tu dvividhāś ceṣṭāvantaḥ , sthirāś ca +                    <lg xml:id="SS.3.5.24"> 
-                        ||24||</l></lg>+                        <l> sandhayas tu dvividhāś ceṣṭāvantaḥ , sthirāś ca ||24||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.25"><l> śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantas tu +                    <lg xml:id="SS.3.5.25"> 
-                        sandhayaḥ | +                        <l> śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantas tu sandhayaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         śeṣās tu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||25||</l></lg>+                             śeṣās tu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||25||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.26"><l> saṅkhyātas tu daśottare dve śate | teṣāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.5.26"> 
-                        śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ, ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ +                        <l> saṅkhyātas tu daśottare dve śate | teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ, 
-                        tryaśītiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ, dvāvaṅguṣṭhe, te +                            ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ tryaśītiḥ | ekaikasyāṃ 
-                        caturdaśa; jānugulphavaṅkṣaṇeṣv ekaikaḥ, evaṃ saptadaśaikasmin +                            pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ, dvāvaṅguṣṭhe, te caturdaśa; 
-                        sakthni bhavanti; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; trayaḥ +                            jānugulphavaṅkṣaṇeṣv ekaikaḥ, evaṃ saptadaśaikasmin sakthni 
-                        kaṭīkapāleṣu, caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe, tāvanta eva pārśvayoḥ, +                            bhavanti; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; trayaḥ 
-                        urasy aṣṭau; tāvanta eva grīvāyāṃ, trayaḥ kaṇṭhe, nāḍīṣu +                            kaṭīkapāleṣu, caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe, tāvanta eva 
-                        hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa, dantaparimāṇā dantamūleṣu, ekaḥ +                            pārśvayoḥ, urasy aṣṭau; tāvanta eva grīvāyāṃ, trayaḥ kaṇṭhe, 
-                        kākalake nāsāyāṃ ca, dvau vartmamaṇḍalayor netrāśrayau, +                            nāḍīṣu hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa, dantaparimāṇā 
-                        gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv ekaikaḥ, dvau hanusandhī, dvāv upariṣṭād +                            dantamūleṣu, ekaḥ kākalake nāsāyāṃ ca, dvau vartmamaṇḍalayor 
-                        bhruvoḥ śaṅkhayoś ca, pañca śiraḥkapāleṣu, eko mūrdhni ||26|| </l></lg>+                            netrāśrayau, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv ekaikaḥ, dvau hanusandhī, dvāv 
 +                            upariṣṭād bhruvoḥ śaṅkhayoś ca, pañca śiraḥkapāleṣu, eko 
 +                            mūrdhni ||26|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="451" n="367a"/>                     <pb facs="451" n="367a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.27"><l> ta ete sandhayo 'ṣṭavidhāḥ- +                    <lg xml:id="SS.3.5.27"> 
-                        korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ +                        <l> ta ete sandhayo 'ṣṭavidhāḥ- 
-                        | teṣām aṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ, +                            korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ 
-                        kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ, aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu +                            | teṣām aṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ, 
-                        sāmudgāḥ, grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ, śiraḥkaṭīkapāleṣu +                            kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ, aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu 
-                        tunnasevanyaḥ, hanvor ubhayatas tu vāyasatuṇḍāḥ, +                            sāmudgāḥ, grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ, śiraḥkaṭīkapāleṣu 
-                        kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ, śrotraśṛṅgāṭakeṣu +                            tunnasevanyaḥ, hanvor ubhayatas tu vāyasatuṇḍāḥ, 
-                        śaṅkhāvartāḥ | teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||27|| </l></lg>+                            kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ, śrotraśṛṅgāṭakeṣu 
 +                            śaṅkhāvartāḥ | teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ 
 +                            ||27|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.28"><l> asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ parikīrtitāḥ +                    <lg xml:id="SS.3.5.28"> 
-                        +                        <l> asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ parikīrtitāḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         peśīsnāyusirāṇāṃ tu sandhisaṅkhyā na vidyate ||28|| </l></lg>+                             peśīsnāyusirāṇāṃ tu sandhisaṅkhyā na vidyate ||28|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.29"><l> nava snāyuśatāni | tāsāṃ śākhāsu ṣaṭśatāni, dve +                    <lg xml:id="SS.3.5.29"> 
-                        śate triṃśac ca koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ +                        <l> nava snāyuśatāni | tāsāṃ śākhāsu ṣaṭśatāni, dve śate triṃśac 
-                        tu pādāṅgulyāṃ ṣaṇ nicitās tās triṃśat , tāvatya eva +                            ca koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ tu 
-                        talakūrcagulpheṣu, tāvatya eva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni, +                            pādāṅgulyāṃ ṣaṇ nicitās tās triṃśat , tāvatya eva 
-                        catvāriṃśadūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatam adhyardham evam ekasmin +                            talakūrcagulpheṣu, tāvatya eva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni, 
-                        sakthni bhavanti; etenetarasakthi bahū ca vyākhyātau; ṣaṣṭiḥ +                            catvāriṃśadūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatam adhyardham evam ekasmin 
-                        kaṭyāṃ, pṛṣṭhe 'śītiḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ, urasi triṃśat; +                            sakthni bhavanti; etenetarasakthi bahū ca vyākhyātau; ṣaṣṭiḥ 
-                        ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ, mūrdhni catustriṃśat; evaṃ nava snāyuśatāni +                            kaṭyāṃ, pṛṣṭhe 'śītiḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ, urasi triṃśat; 
-                        vyākhyātāni bhavanti ||29|| </l></lg>+                            ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ, mūrdhni catustriṃśat; evaṃ nava 
 +                            snāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti ||29|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.30"><l> bhavanti cātra +                    <lg xml:id="SS.3.5.30"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra 
-                         snāyūś caturvidhā vidyāt tās tu sarvā nibodha me | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             snāyūś caturvidhā vidyāt tās tu sarvā nibodha me | 
-                         pratānavatyo vṛttāś ca pṛthvyaś ca śuṣirās tathā ||30|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             pratānavatyo vṛttāś ca pṛthvyaś ca śuṣirās tathā ||30|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.31"><l> pratānavatyaḥ śākhāsu sarvasandhiṣu cāpy atha | +                    <lg xml:id="SS.3.5.31"> 
-                        <caesura/> +                        <l> pratānavatyaḥ śākhāsu sarvasandhiṣu cāpy atha | 
-                         vṛttās tu kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalairiha ||31||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             vṛttās tu kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalairiha ||31||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.32"><l> āmapakvāśayānteṣu bastau ca śuṣirāḥ khalu | +                    <lg xml:id="SS.3.5.32"> 
-                        <caesura/> +                        <l> āmapakvāśayānteṣu bastau ca śuṣirāḥ khalu | 
-                         pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthulāś ca śirasyatha ||32||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthulāś ca śirasyatha ||32||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.33"><l> nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhir yutā +                    <lg xml:id="SS.3.5.33"> 
-                        +                        <l> nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhir yutā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         bhārakṣamā bhaved apsu nṛyuktā susamāhitā ||33||</l></lg>+                             bhārakṣamā bhaved apsu nṛyuktā susamāhitā ||33||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.34"><l> evam eva śarīre 'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ +                    <lg xml:id="SS.3.5.34"> 
-                        +                        <l> evam eva śarīre 'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         snāyubhir bahubhir baddhāstena bhārasahā narāḥ ||34|| </l></lg>+                             snāyubhir bahubhir baddhāstena bhārasahā narāḥ ||34|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.35"><l> na hy asthīni na vā peśyo na sirā na ca +                    <lg xml:id="SS.3.5.35"> 
-                        sandhayaḥ | +                        <l> na hy asthīni na vā peśyo na sirā na ca sandhayaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         vyāpāditās tathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇam ||35|| </l></lg>+                             vyāpāditās tathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇam ||35|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.36"><l> yaḥ snāyūḥ pravijānāti bāhyāś cābhyantarās +                    <lg xml:id="SS.3.5.36"> 
-                        tathā | +                        <l> yaḥ snāyūḥ pravijānāti bāhyāś cābhyantarās tathā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinām ||36|| </l></lg>+                             sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinām ||36|| </l> 
 +                    </lg>
  
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.37"><l> pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri +                    <lg xml:id="SS.3.5.37"> 
-                        śatāni śākhāsu, koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ, grīvāṃ praty ūrdhvaṃ +                        <l> pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu, 
-                        catustriṃśat | ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ tisras tisras tāḥ <pb facs="452" n="368a"/>pañcadaśa, daśa prapade, pādopari +                            koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ, grīvāṃ praty ūrdhvaṃ catustriṃśat | 
-                        kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva, daśa gulphatalayoḥ, gulphajānvantare +                            ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ tisras tisras tāḥ <pb facs="452" 
-                        viṃśatiḥ, pañca jānuni, viṃśatir ūrau , daśa vaṅkṣaṇe, śatam evam +                                n="368a"/>pañcadaśa, daśa prapade, pādopari 
-                        ekasmin sakthni bhavati; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; +                            kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva, daśa gulphatalayoḥ, 
-                        tisraḥ pāyau, ekā meḍhre, sevanyāṃ cāparā, dve vṛṣaṇayoḥ , sphicoḥ +                            gulphajānvantare viṃśatiḥ, pañca jānuni, viṃśatir ūrau , daśa 
-                        pañca pañca, dve bastiśirasi, pañcodare , nābhyām ekā, +                            vaṅkṣaṇe, śatam evam ekasmin sakthni bhavati; etenetarasakthi 
-                        pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ, ṣaṭ pārśvayoḥ, daśa +                            bāhū ca vyākhyātau; tisraḥ pāyau, ekā meḍhre, sevanyāṃ cāparā, 
-                        vakṣasi, akṣakāṃsau prati samantāt sapta, dve hṛdayāmāśayayoḥ, ṣaṭ +                            dve vṛṣaṇayoḥ , sphicoḥ pañca pañca, dve bastiśirasi, 
-                        yakṛtplīhoṇḍu(ndu)keṣu; grīvāyāṃ catasraḥ, aṣṭau hanvoḥ , ekaikā +                            pañcodare , nābhyām ekā, pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ pañca pañca 
-                        kākalakagalayoḥ, dve tāluni, ekā jihvāyāṃ, dve oṣṭhayoḥ, dve +                            dīrghāḥ, ṣaṭ pārśvayoḥ, daśa vakṣasi, akṣakāṃsau prati 
-                        nāsāyāṃ , dve netrayoḥ, gaṇḍayoś catasraḥ, karṇayor dve, catasro +                            samantāt sapta, dve hṛdayāmāśayayoḥ, ṣaṭ 
-                        lalāṭe, ekā śirasīti ; evam etāni pañca peśīśatāni ||37|| </l></lg>+                            yakṛtplīhoṇḍu(ndu)keṣu; grīvāyāṃ catasraḥ, aṣṭau hanvoḥ , 
 +                            ekaikā kākalakagalayoḥ, dve tāluni, ekā jihvāyāṃ, dve 
 +                            oṣṭhayoḥ, dve nāsāyāṃ , dve netrayoḥ, gaṇḍayoś catasraḥ, 
 +                            karṇayor dve, catasro lalāṭe, ekā śirasīti ; evam etāni pañca 
 +                            peśīśatāni ||37|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.38"><l> bhavati cātra -- +                    <lg xml:id="SS.3.5.38"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavati cātra -- 
-                         sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaś ca śarīriṇām | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaś ca śarīriṇām | 
-                         peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ ||38|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ ||38|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.39"><l> strīṇāṃ tu viṃśatir adhikā | daśa tāsāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.5.39"> 
-                        stanayor ekaikasmin pañca pañceti, yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ; +                        <l> strīṇāṃ tu viṃśatir adhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin 
-                        apatyapathe catasraḥ --- tāsāṃ prasṛte abhyantarato dve, +                            pañca pañceti, yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ; apatyapathe catasraḥ 
-                        mukhāśrite bāhye ca vṛtte dve, garbhacchidrasaṃśritāstisraḥ, +                            --- tāsāṃ prasṛte abhyantarato dve, mukhāśrite bāhye ca vṛtte 
-                        śukrārtavapraveśinyas tisra eva | pittapakvāśayayor madhye +                            dve, garbhacchidrasaṃśritāstisraḥ, śukrārtavapraveśinyas tisra 
-                        garbhaśayyā, yatra garbhas tiṣṭhati ||39|| </l></lg>+                            eva | pittapakvāśayayor madhye garbhaśayyā, yatra garbhas 
 +                            tiṣṭhati ||39|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.40"><l> tāsāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.5.40"> 
-                        bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ +                        <l> tāsāṃ 
-                        sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva +                            bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ 
-                        bhavanti ||40|| </l></lg>+                            sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva 
 +                            bhavanti ||40|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.41"><l> bhavati cātra -- +                    <lg xml:id="SS.3.5.41"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavati cātra -- 
-                         puṃsāṃ peśyaḥ purastād yāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             puṃsāṃ peśyaḥ purastād yāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ | 
-                         strīṇām āvṛtya tiṣṭhanti phalam antargataṃ hi tāḥ ||41|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             strīṇām āvṛtya tiṣṭhanti phalam antargataṃ hi tāḥ ||41|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.42"><l> marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.5.42"> 
-                        ||42|| </l></lg>+                        <l> marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ ||42|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="453" n="369a"/>                     <pb facs="453" n="369a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.43"><l> śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā prakīrtitā | +                    <lg xml:id="SS.3.5.43"> 
-                        <caesura/> +                        <l> śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā prakīrtitā | 
-                         tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||43||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||43||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.44"><l> yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.5.44"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ | 
-                         tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ ||44||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ ||44||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.45"><l> ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye +                    <lg xml:id="SS.3.5.45"> 
-                        striyāḥ | +                        <l> ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati ||45|| </l></lg>+                             sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati ||45|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.46"><l> tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.5.46"> 
-                        +                        <l> tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         śalyajñānād ṛte naiṣa varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||46|| </l></lg>+                             śalyajñānād ṛte naiṣa varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||46|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.47"><l> tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ hartrā śalyasya +                    <lg xml:id="SS.3.5.47"> 
-                        vāñchatā | +                        <l> tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ hartrā śalyasya vāñchatā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         śodhayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||47|| </l></lg>+                             śodhayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||47|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.48"><l> pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭaṃ ca yad +                    <lg xml:id="SS.3.5.48"> 
-                        bhavet | +                        <l> pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭaṃ ca yad bhavet | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         samāsatas tad ubhayaṃ bhūyo jñānavivardhanam ||48|| </l></lg>+                             samāsatas tad ubhayaṃ bhūyo jñānavivardhanam ||48|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.49"><l> tasmāt samastagātram aviṣopahatam +                    <lg xml:id="SS.3.5.49"> 
-                        adīrghavyādhipīḍitam avarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣam +                        <l> tasmāt samastagātram aviṣopahatam adīrghavyādhipīḍitam 
-                        āvahanty āmāpagāyāṃ nibaddhaṃ pañjarasthaṃ muñja<pc> </pc>valkala<pc> </pc>kuśa<pc> </pc>śaṇādīnām +                            avarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣam āvahanty āmāpagāyāṃ 
-                        anyatamenāveṣṭitāṅgam aprakāśe deśe kothayet, samyak prakuthitaṃ +                            nibaddhaṃ pañjarasthaṃ muñja<pc> </pc>valkala<pc 
-                        coddhṛtya, tato dehaṃ saptarātrād uśīra<pc> </pc>bāla<pc> </pc>veṇu<pc> </pc>balvaja<pc> </pc>kūrcānām anyatamena +                                > </pc>kuśa<pc> </pc>śaṇādīnām anyatamenāveṣṭitāṅgam 
-                        śanaiḥ śanair avagharṣayaṃs tvagādīn sarvān eva bāhyābhyantarān +                            aprakāśe deśe kothayet, samyak prakuthitaṃ coddhṛtya, tato 
-                        aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān lakṣayec cakṣuṣā ||49|| </l></lg>+                            dehaṃ saptarātrād uśīra<pc> </pc>bāla<pc> </pc>veṇu<pc 
 +                                > </pc>balvaja<pc> </pc>kūrcānām anyatamena śanaiḥ śanair 
 +                            avagharṣayaṃs tvagādīn sarvān eva bāhyābhyantarān 
 +                            aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān lakṣayec cakṣuṣā ||49|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.50"><l> na śakyaś cakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo +                    <lg xml:id="SS.3.5.50"> 
-                        vibhuḥ | +                        <l> na śakyaś cakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbhir eva ca ||50|| </l></lg>+                             dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbhir eva ca ||50|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.51"><l> śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syād +                    <lg xml:id="SS.3.5.51"> 
-                        viśāradaḥ | +                        <l> śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syād viśāradaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandeham avāpohyācaret kriyāḥ ||51|| </l></lg>+                             dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandeham avāpohyācaret kriyāḥ ||51|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.5.trailer"><l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne +                    <lg xml:id="SS.3.5.trailer"> 
-                        śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaśārīraṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5|| </l></lg>+                        <l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne 
 +                            śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaśārīraṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5|| </l> 
 +                    </lg>
                 </div>                 </div>
  
Line 1556: Line 2109:
                     <head>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |</head>                     <head>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |</head>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.1"><l> athātaḥ pratyekam armanirdeśaṃ śārīraṃ +                    <lg xml:id="SS.3.6.1"> 
-                        vyākhyāsyāmaḥ || </l></lg>+                        <l> athātaḥ pratyekam armanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.2"><l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.6.2"> 
 +                        <l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.3"><l> saptottaraṃ marmaśatam | tāni marmāṇi +                    <lg xml:id="SS.3.6.3"> 
-                        pañcātmakāni bhavanti; tad yathā --- māṃsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, +                        <l> saptottaraṃ marmaśatam | tāni marmāṇi pañcātmakāni bhavanti; 
-                        snāyumarmāṇi, asthimarmāṇi, sandhimarmāṇi ceti | na khalu +                            tad yathā --- māṃsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, snāyumarmāṇi, 
-                        māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti, yasmān +                            asthimarmāṇi, sandhimarmāṇi ceti | na khalu 
-                        nopalabhyante ||3|| </l></lg>+                            māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti, 
 +                            yasmān nopalabhyante ||3|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.4"><l> tatraikādaśa māṃsamarmāṇi, ekacatvāriṃśat +                    <lg xml:id="SS.3.6.4"> 
-                        sirāmarmāṇi, saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāv asthimar<pb facs="454" n="370a"/>māṇi, viṃśatiḥ sandhimarmāṇi ceti | tad +                        <l> tatraikādaśa māṃsamarmāṇi, ekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi, 
-                        etat saptottaraṃ marmaśatam ||4|| </l></lg>+                            saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāv asthimar<pb facs="454" 
 +                                n="370a"/>māṇi, viṃśatiḥ sandhimarmāṇi ceti | tad etat 
 +                            saptottaraṃ marmaśatam ||4|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.5"><l> teṣām ekādaśaikasmin sakthni bhavanti, +                    <lg xml:id="SS.3.6.5"> 
-                        etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, udarorasor dvādaśa, caturdaśa +                        <l> teṣām ekādaśaikasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca 
-                        pṛṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat ||5|| </l></lg>+                            vyākhyātau, udarorasor dvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe, grīvāṃ 
 +                            pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat ||5|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.6"><l> tatra sakthimarmāṇi +                    <lg xml:id="SS.3.6.6"> 
-                        kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyurvilohitākṣāṇi +                        <l> tatra sakthimarmāṇi 
-                        viṭapaṃ ceti, etenetaratsakthi vyākhyātam | udarorasos tu +                            kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyurvilohitākṣāṇi 
-                        gudabastinābhihṛdayastanamūlastanarohitāpalāpānyapastambhau ceti | +                            viṭapaṃ ceti, etenetaratsakthi vyākhyātam | udarorasos tu 
-                        pṛṣṭhamarmāṇi tu +                            gudabastinābhihṛdayastanamūlastanarohitāpalāpānyapastambhau 
-                        kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau +                            ceti | pṛṣṭhamarmāṇi tu 
-                        ceti | bāhumarmāṇi tu +                            kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau 
-                        śipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyurvīlohitākṣāṇi +                            ceti | bāhumarmāṇi tu 
-                        kakṣadharaṃ ceti; etenetaro bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa ūrdhvaṃ +                            śipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyurvīlohitākṣāṇi 
-                        catasro dhamanyo 'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve phaṇe +                            kakṣadharaṃ ceti; etenetaro bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa ūrdhvaṃ 
-                        dvāv apāṅgau dvāv āvartau dvāv utkṣepau dvau śaṅkhāv ekā sthapanī +                            catasro dhamanyo 'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve 
-                        pañca sīmantāś catvāri śṛṅgāṭakāny eko 'dhipatir iti ||6|| </l></lg>+                            phaṇe dvāv apāṅgau dvāv āvartau dvāv utkṣepau dvau śaṅkhāv ekā 
 +                            sthapanī pañca sīmantāś catvāri śṛṅgāṭakāny eko 'dhipatir iti 
 +                            ||6|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.7"><l> tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni +                    <lg xml:id="SS.3.6.7"> 
-                        māṃsamarmāṇi, +                        <l> tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi, 
-                        nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ +                            nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ 
-                        sirāmarmāṇi, +                            sirāmarmāṇi, 
-                        āṇī(ṇi)viṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṃsavidhurotkṣepāḥ +                            āṇī(ṇi)viṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṃsavidhurotkṣepāḥ 
-                        snāyumarmāṇi, kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi, +                            snāyumarmāṇi, 
-                        jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāś +                            kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi, 
-                        ceti sandhimarmāṇi ||7|| </l></lg>+                            jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāś 
 +                            ceti sandhimarmāṇi ||7|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.8"><l> tāny etāni pañcavikalpāni bhavanti; tad yathā - +                    <lg xml:id="SS.3.6.8"> 
-                        -- sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni, +                        <l> tāny etāni pañcavikalpāni bhavanti; tad yathā - -- 
-                        vaikalyakarāṇi, rujākarāṇi ceti | tatra sadyaḥprāṇaharāṇy +                            sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni, 
-                        ekonaviṃśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat, trīṇi +                            vaikalyakarāṇi, rujākarāṇi ceti | tatra sadyaḥprāṇaharāṇy 
-                        viśalyaghnāni, catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi, aṣṭau rujākarāṇīti +                            ekonaviṃśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat, trīṇi 
-                        ||8|| </l></lg>+                            viśalyaghnāni, catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi, aṣṭau 
 +                            rujākarāṇīti ||8|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.9"><l> bhavanti cātra +                    <lg xml:id="SS.3.6.9"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra 
-                         śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam | 
-                         hṛdayaṃ bastinābhyau(bhī) ca ghnanti sadyo hatāni tu ||9||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             hṛdayaṃ bastinābhyau(bhī) ca ghnanti sadyo hatāni tu 
 +                            ||9||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.10"><l> vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.6.10"> 
-                        <caesura/> +                        <l> vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ | 
-                         kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau bṛhatī ca yā ||10||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau bṛhatī ca yā ||10||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.11"><l> nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu | +                    <lg xml:id="SS.3.6.11"> 
-                        <caesura/> +                        <l> nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu | 
-                         utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet ||11|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet ||11|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.12"><l> lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.6.12"> 
-                        <caesura/> +                        <l> lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ | 
-                         kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||12|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||12|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.13"><l> aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇau tathā | +                    <lg xml:id="SS.3.6.13"> 
-                        <caesura/> +                        <l> aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇau tathā | 
-                         vaikalyakaraṇāny āhur āvartau dvau tathaiva ca ||13|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             vaikalyakaraṇāny āhur āvartau dvau tathaiva ca ||13|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.14"><l> gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve +                    <lg xml:id="SS.3.6.14"> 
-                        kūrcaśirāṃsi ca | +                        <l> gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṃsi ca | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān | +                             rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca ||14|| </l></lg>+                             kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca ||14|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.15"><l> +                    <lg xml:id="SS.3.6.15"> 
-                        <pb facs="455" n="371a"/>marmāṇi +                        <l> 
-                        māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; teṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa +                            <pb facs="455" n="371a"/>marmāṇi 
-                        prāṇās tiṣṭhanti; tasmān marmasv abhihatās tāṃs tān bhāvān +                            māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; teṣu svabhāvata eva 
-                        āpadyante ||15|| </l></lg>+                            viśeṣeṇa prāṇās tiṣṭhanti; tasmān marmasv abhihatās tāṃs tān 
 +                            bhāvān āpadyante ||15|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.16"><l> tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu +                    <lg xml:id="SS.3.6.16"> 
-                        kṣīṇeṣu kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni, +                        <l> tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu 
-                        agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa +                            kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu 
-                        kṣapayanti; viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni, śalyamukhāvaruddho yāvad +                            kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti; 
-                        antarvāyus tiṣṭhati tāva jīvati, uddhṛtamātre tu śalye +                            viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni, śalyamukhāvaruddho yāvad 
-                        marmasthānāśrito vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyo +                            antarvāyus tiṣṭhati tāva jīvati, uddhṛtamātre tu śalye 
-                        jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate (pākātpatitaśalyo vā jīvati); +                            marmasthānāśrito vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyo 
-                        vaikalyakarāṇi saumyāni, somo hi sthiratvāc chaityāc ca +                            jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate (pākātpatitaśalyo vā jīvati); 
-                        prāṇāvalambanaṃ karoti; rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, +                            vaikalyakarāṇi saumyāni, somo hi sthiratvāc chaityāc ca 
-                        viśeṣataś ca tau rujākarau; pāñcabhautikīṃ ca rujām āhur eke +                            prāṇāvalambanaṃ karoti; rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, 
-                        ||16|| </l></lg>+                            viśeṣataś ca tau rujākarau; pāñcabhautikīṃ ca rujām āhur eke 
 +                            ||16|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.17"><l> kecid āhur māṃsādīnāṃ pañcānām api samastānāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.6.17"> 
-                        vivṛddhānāṃ samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ekahīnānām alpānāṃ vā +                        <l> kecid āhur māṃsādīnāṃ pañcānām api samastānāṃ vivṛddhānāṃ 
-                        kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi , trihīnānāṃ +                            samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ekahīnānām alpānāṃ vā 
-                        vaikalyakarāṇi, ekasminn eva rujākarāṇīti | naivaṃ, yato +                            kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi , 
-                        'sthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati ||17|| </l></lg>+                            trihīnānāṃ vaikalyakarāṇi, ekasminn eva rujākarāṇīti | naivaṃ, 
 +                            yato 'sthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati ||17|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="456" n="372a"/>                     <pb facs="456" n="372a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.18"><l> caturvidhā yās tu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā +                    <lg xml:id="SS.3.6.18"> 
-                        marmasu sanniviṣṭāḥ | snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīn santarpya +                        <l> caturvidhā yās tu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ 
-                        dehaṃ prati yāpayanti ||18|| </l></lg>+                            | snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīn santarpya dehaṃ prati 
 +                            yāpayanti ||18|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.19"><l> tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato +                    <lg xml:id="SS.3.6.19"> 
-                        vāyur abhistṛṇoti | vivardhamānas tu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ +                        <l> tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti 
-                        pratanoti kāye ||19||</l></lg>+                            | vivardhamānas tu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye 
 +                            ||19||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.20"><l> rujābhibhūtaṃ tu tataḥ śarīraṃ pralīyate +                    <lg xml:id="SS.3.6.20"> 
-                        naśyati cāsya saṃjñā | +                        <l> rujābhibhūtaṃ tu tataḥ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya saṃjñā 
-                        <caesura/> +                            
-                         ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet +                            <caesura/> 
-                        ||20||</l></lg>+                             ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet 
 +                            ||20||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.21"><l> etena śeṣaṃ vyākhyātam ||21|| </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.6.21"> 
 +                        <l> etena śeṣaṃ vyākhyātam ||21|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.22"><l> tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa +                    <lg xml:id="SS.3.6.22"> 
-                        mārayati, kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyam āpādayati, +                        <l> tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati, 
-                        viśalyaghnaṃ vaikalyakaraṃ ca bhavati, vaikalyakaraṃ kālāntareṇa +                            kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyam āpādayati, 
-                        kleśayati rujāṃ ca karoti, rujākaram atīvravedanaṃ bhavati ||22|| </l></lg>+                            viśalyaghnaṃ vaikalyakaraṃ ca bhavati, vaikalyakaraṃ 
 +                            kālāntareṇa kleśayati rujāṃ ca karoti, rujākaram atīvravedanaṃ 
 +                            bhavati ||22|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.23"><l> tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarān +                    <lg xml:id="SS.3.6.23"> 
-                        mārayanti, kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣān māsād vā, teṣv api tu +                        <l> tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarān mārayanti, 
-                        kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi +                            kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣān māsād vā, teṣv api tu kṣiprāṇi 
-                        ca kadācid atyabhihatāni mārayanti ||23|| </l></lg>+                            kadācid āśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca 
 +                            kadācid atyabhihatāni mārayanti ||23|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.24"><l> ata ūrdhvaṃ sakthimarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ --- +                    <lg xml:id="SS.3.6.24"> 
-                        tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor madhye kṣipraṃ nāma marma, tatra +                        <l> ata ūrdhvaṃ sakthimarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ --- tatra 
-                        viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ; madhyamāṅgulīm anupūrveṇa madhye +                            pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor madhye kṣipraṃ nāma marma, tatra 
-                        pādatalasya talahṛdayaṃ nāma , tatra rujābhir maraṇaṃ; +                            viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ; madhyamāṅgulīm anupūrveṇa madhye 
-                        kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ kūrco nāma, tatra pādasya +                            pādatalasya talahṛdayaṃ nāma , tatra rujābhir maraṇaṃ; 
-                        bhramaṇavepane bhavataḥ; gulphasandher adha ubhayataḥ kūrcaśiraḥ, +                            kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ kūrco nāma, tatra pādasya 
-                        tatra rujāśophau; pādajaṅghayoḥ sandhāne gulphaḥ, tatra rujaḥ +                            bhramaṇavepane bhavataḥ; gulphasandher adha ubhayataḥ 
-                        stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṃ prati jaṅghāmadhye indrabastiḥ, +                            kūrcaśiraḥ, tatra rujāśophau; pādajaṅghayoḥ sandhāne gulphaḥ, 
-                        tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ; jaṅghorvoḥ sandhāne jānu, tatra +                            tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṃ prati 
-                        khañjatā; jānuna ūrdhvam ubhayatas tryaṅgulamāṇī , tatra +                            jaṅghāmadhye indrabastiḥ, tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ; 
-                        śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca; ūrumadhye urvī, tatra +                            jaṅghorvoḥ sandhāne jānu, tatra khañjatā; jānuna ūrdhvam 
-                        śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ; urvyā ūrdhvam adho vaṅkṣaṇasandher +                            ubhayatas tryaṅgulamāṇī , tatra śophābhivṛddhiḥ 
-                        ūrumūle lohitākṣaṃ, tatra lohitakṣayeṇa maraṇaṃ pakṣāghāto vā; +                            stabdhasakthitā ca; ūrumadhye urvī, tatra śoṇitakṣayāt 
-                        vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapaṃ, tatra ṣāṇḍhyam alpaśukratā vā +                            sakthiśoṣaḥ; urvyā ūrdhvam adho vaṅkṣaṇasandher ūrumūle 
-                        bhavati; evam etāny ekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni | +                            lohitākṣaṃ, tatra lohitakṣayeṇa maraṇaṃ pakṣāghāto vā; 
-                        etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu yāni sakthni +                            vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapaṃ, tatra ṣāṇḍhyam alpaśukratā 
-                        gulphajānuviṭapāni, tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi ; +                            vā bhavati; evam etāny ekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni | 
-                        yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapam evaṃ <pb facs="457" n="373a"/>vakṣaḥkakṣayor madhye kakṣadharaṃ, tasmin viddhe ta +                            etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu yāni sakthni 
-                        evopadravāḥ; viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā, kūrparākhye kuṇiḥ, +                            gulphajānuviṭapāni, tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi ; 
-                        kakṣadhare pakṣāghātaḥ | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāsu +                            yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapam evaṃ <pb facs="457" 
-                        marmāṇi vyākhyātāni ||24|| </l></lg>+                                n="373a"/>vakṣaḥkakṣayor madhye kakṣadharaṃ, tasmin viddhe 
 +                            ta evopadravāḥ; viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā, kūrparākhye 
 +                            kuṇiḥ, kakṣadhare pakṣāghātaḥ | evam etāni catuścatvāriṃśac 
 +                            chākhāsu marmāṇi vyākhyātāni ||24|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.25"><l> ata ūrdhvam udarorasor marmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.6.25"> 
-                        --- tatra vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma +                        <l> ata ūrdhvam udarorasor marmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ --- tatra 
-                        marma, tatra sadyomaraṇaṃ; alpamāṃsaśoṇito 'bhyantarataḥ kaṭyāṃ +                            vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma marma, 
-                        mūtrāśayo bastiḥ, tatrāpi sadyomaraṇam aśmarīvraṇād ṛte, tatrāpy +                            tatra sadyomaraṇaṃ; alpamāṃsaśoṇito 'bhyantarataḥ kaṭyāṃ 
-                        ubhayato bhinne na jīvati, ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati, +                            mūtrāśayo bastiḥ, tatrāpi sadyomaraṇam aśmarīvraṇād ṛte, 
-                        sa tu yatnenopakrānto rohati; pakvāmāśayayor madhye sirāprabhavā +                            tatrāpy ubhayato bhinne na jīvati, ekato bhinne mūtrasrāvī 
-                        nābhiḥ, tatrāpi sadyo maraṇaṃ; stanayor madhyamadhiṣṭhāyor +                            vraṇo bhavati, sa tu yatnenopakrānto rohati; pakvāmāśayayor 
-                        asyāmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ, tatrāpi +                            madhye sirāprabhavā nābhiḥ, tatrāpi sadyo maraṇaṃ; stanayor 
-                        sadya eva maraṇaṃ; stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ +                            madhyamadhiṣṭhāyor asyāmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām 
-                        stanamūle, tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā (kāsaśvāsābhyāṃ ) mriyate; +                            adhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ, tatrāpi sadya eva maraṇaṃ; stanayor 
-                        stanacūcukayor ūrdhvaṃ dvyaṅgulam ubhayataḥ stana<pb facs="457" n="375b"/>rohitau , tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ +                            adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle, tatra 
-                        ca mriyate; aṃsakūṭayor adhastāt pārśvoparibhāgayor apalāpau nāma, +                            kaphapūrṇakoṣṭhatayā (kāsaśvāsābhyāṃ ) mriyate; stanacūcukayor 
-                        tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇaṃ; ubhayatroraso nāḍyau +                            ūrdhvaṃ dvyaṅgulam ubhayataḥ stana<pb facs="457" n="375b" 
-                        vātavahe apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā +                            />rohitau , tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca 
-                        kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam; evam etāny udarorasor dvādaśa marmāṇi +                            mriyate; aṃsakūṭayor adhastāt pārśvoparibhāgayor apalāpau 
-                        vyākhyātāni ||25|| </l></lg>+                            nāma, tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇaṃ; ubhayatroraso 
 +                            nāḍyau vātavahe apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā 
 +                            kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam; evam etāny udarorasor dvādaśa 
 +                            marmāṇi vyākhyātāni ||25|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.26"><l> ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ --- +                    <lg xml:id="SS.3.6.26"> 
-                        tatra pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇe, +                        <l> ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ --- tatra pṛṣṭhavaṃśam 
-                        tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaś ca mriyate; pārśvayor +                            ubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇe, tatra 
-                        jaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśamubhayato kukundare, tatra +                            śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaś ca mriyate; pārśvayor 
-                        sparśājñānamadhaḥkāye ceṣṭopaghātaś ca; śroṇīkāṇḍayor upary āśayāc +                            jaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśamubhayato kukundare, tatra 
-                        chādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau, tatrādhaḥkāyaśoṣo +                            sparśājñānamadhaḥkāye ceṣṭopaghātaś ca; śroṇīkāṇḍayor upary 
-                        daurbalyāc ca maraṇaṃ; adhaḥpārśvāntarapratibaddhau +                            āśayāc chādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau, 
-                        jaghanapārśvamadhyayos tiryag ūrdhvaṃ ca jaghanāt pārśvasandhī, +                            tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyāc ca maraṇaṃ; 
-                        tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate; stanamūlād ṛjūbhayataḥ +                            adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayos tiryag 
-                        pṛṣṭhavaṃśasya <pb facs="458" n="374a"/> bṛhatī, tatra +                            ūrdhvaṃ ca jaghanāt pārśvasandhī, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā 
-                        śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mriyate; pṛṣṭhopari +                            mriyate; stanamūlād ṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya <pb facs="458" 
-                        pṛṣṭhavaṃśam ubhayatas trikasaṃbaddhe aṃsaphalake, tatra bāhvoḥ +                                n="374a"/> bṛhatī, tatra śoṇitātipravṛttinimittair 
-                        svāpaśoṣau ; bāhumūrdhagrīvāmadhyeṃ 'sapīṭhaskandhabandhanāvaṃsau, +                            upadravair mriyate; pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayatas 
-                        tatra stabdhabāhutā; evam etāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi +                            trikasaṃbaddhe aṃsaphalake, tatra bāhvoḥ svāpaśoṣau ; 
-                        vyākhyātāni ||26|| </l></lg>+                            bāhumūrdhagrīvāmadhyeṃ 'sapīṭhaskandhabandhanāvaṃsau, tatra 
 +                            stabdhabāhutā; evam etāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni 
 +                            ||26|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.27"><l> ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ --- +                    <lg xml:id="SS.3.6.27"> 
-                        tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo dve nīle dve ca manye +                        <l> ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ --- tatra 
-                        vyatyāsena , tatra mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca; grīvāyām +                            kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo dve nīle dve ca manye 
-                        ubhayataś catasraḥ sirā mātṛkāḥ, tatra sadyomaraṇaṃ; śirogrīvayoḥ +                            vyatyāsena , tatra mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca; 
-                        sandhāne kṛkāṭike, tatra calamūrdhatā; karṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃśrite +                            grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirā mātṛkāḥ, tatra sadyomaraṇaṃ; 
-                        vidhure, tatra bādhiryaṃ; ghrāṇamārgam ubhayataḥ +                            śirogrīvayoḥ sandhāne kṛkāṭike, tatra calamūrdhatā; 
-                        srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe, tatra gandhājñānaṃ; +                            karṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃśrite vidhure, tatra bādhiryaṃ; 
-                        bhrūpucchāntayor adho 'kṣṇorbāhyato 'pāṅgau, tatrāndhyaṃ +                            ghrāṇamārgam ubhayataḥ srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ 
-                        dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor upari nimnayor āvartau nāma, +                            phaṇe, tatra gandhājñānaṃ; bhrūpucchāntayor adho 'kṣṇorbāhyato 
-                        tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor antayor upari +                            'pāṅgau, tatrāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor upari nimnayor 
-                        karṇalalāṭayor madhye śaṅkhau, tatra sadyomaraṇaṃ; śaṅkhayor upari +                            āvartau nāma, tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor antayor 
-                        keśānta utkṣepau, tatra saśalyo jīvet pākāt patitaśalyo vā +                            upari karṇalalāṭayor madhye śaṅkhau, tatra sadyomaraṇaṃ; 
-                        noddhṛtaśalyaḥ; bhruvor madhye sthapanī, tatrotkṣepavat; pañca +                            śaṅkhayor upari keśānta utkṣepau, tatra saśalyo jīvet pākāt 
-                        sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma, +                            patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ; bhruvor madhye sthapanī, 
-                        tatronmādabhayacittanāśair maraṇaṃ; +                            tatrotkṣepavat; pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma, 
-                        ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsannipātaḥ +                            tatronmādabhayacittanāśair maraṇaṃ; 
-                        śṛṅgāṭakāni , tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi sadyomaraṇaṃ ; +                            ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye 
-                        mastakābhyantaropariṣṭhāt sirāsandhisannipāto romāvarto 'dhipatiḥ, +                            sirāsannipātaḥ śṛṅgāṭakāni , tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi 
-                        tatrāpi sadya eva | evam etāni saptatriṃśad ūrdhvajatrugatāni +                            sadyomaraṇaṃ ; mastakābhyantaropariṣṭhāt sirāsandhisannipāto 
-                        marmāṇi vyākhyātāni ||27|| </l></lg>+                            romāvarto 'dhipatiḥ, tatrāpi sadya eva | evam etāni 
 +                            saptatriṃśad ūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni ||27|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.28"><l> bhavanti cātra ślokāḥ -- +                    <lg xml:id="SS.3.6.28"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra ślokāḥ -- 
-                         urvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikam aṅgulamitaṃ +                            <caesura/> 
-                        stanapūrvamūlam | +                             urvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikam aṅgulamitaṃ 
-                        <caesura/> +                            stanapūrvamūlam | 
-                        <pb facs="459" n="375a"/> viddhyaṅguladvayamitaṃ maṇibandhagulphaṃ +                            <caesura/> 
-                        trīṇy eva jānu saparaṃ saha kūrparābhyām ||28|| </l></lg>+                            <pb facs="459" n="375a"/> viddhyaṅguladvayamitaṃ 
 +                            maṇibandhagulphaṃ trīṇy eva jānu saparaṃ saha kūrparābhyām 
 +                            ||28|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.29"><l> hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri +                    <lg xml:id="SS.3.6.29"> 
-                        pañca ca gale daśa yāni ca dve | +                        <l> hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale 
-                        <caesura/> +                            daśa yāni ca dve | 
-                         tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato +                            <caesura/> 
-                        'ṅgulārdham ||29||</l></lg>+                             tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato 
 +                            'ṅgulārdham ||29||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.30"><l> etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa +                    <lg xml:id="SS.3.6.30"> 
-                        karmakaraṇaṃ parihṛtya kāryam | +                        <l> etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ 
-                        <caesura/> +                            parihṛtya kāryam | 
-                         pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmād dhi marmasadanaṃ +                            <caesura/> 
-                        parivarjanīyam ||30|| </l></lg>+                             pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmād dhi marmasadanaṃ 
 +                            parivarjanīyam ||30|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.31"><l> chinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā narāṇāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.6.31"> 
-                        saṅkocamīyurasṛgalpamato nireti | prāpyāmitavyasanamugramato +                        <l> chinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā narāṇāṃ saṅkocamīyurasṛgalpamato 
-                        manuṣyāḥ saṃcchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti ||31|| </l></lg>+                            nireti | prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ 
 +                            saṃcchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti ||31|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.32"><l> kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.6.32"> 
-                        gacchatyatīva pavanaś ca rujaṃ karoti | evaṃ vināśam upayānti hi +                        <l> kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṃ gacchatyatīva pavanaś ca 
-                        tatra viddhā vṛkṣā ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ ||32||</l></lg>+                            rujaṃ karoti | evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā vṛkṣā 
 +                            ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ ||32||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.33"><l> tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.6.33"> 
-                        chettavyamāśu maṇibandhanagulphadeśe +                        <l> tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ chettavyamāśu 
-                        <caesura/> +                            maṇibandhanagulphadeśe 
-                         marmāṇi śalyaviṣayārdham udāharanti yasmāc ca marmasu hatā na +                            <caesura/> 
-                        bhavanti sadyaḥ ||33|| </l></lg>+                             marmāṇi śalyaviṣayārdham udāharanti yasmāc ca marmasu hatā na 
 +                            bhavanti sadyaḥ ||33|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.34"><l> jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecit te +                    <lg xml:id="SS.3.6.34"> 
-                        prāpnuvanti vikalatvam asaṃśayaṃ hi +                        <l> jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecit te prāpnuvanti 
-                        <caesura/> +                            vikalatvam asaṃśayaṃ hi 
-                         saṃbhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastranihataiś ca +                            <caesura/> 
-                        śarīradeśaiḥ ||34|| </l></lg>+                             saṃbhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastranihataiś ca 
 +                            śarīradeśaiḥ ||34|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.35"><l> chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣair yeṣāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.6.35"> 
-                        na marmasu kṛtā vividhāḥ prahārāḥ +                        <l> chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣair yeṣāṃ na marmasu 
-                        <caesura/> +                            kṛtā vividhāḥ prahārāḥ 
-                         somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca | 
-                         marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate ||35|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate ||35|| </l> 
 +                    </lg>
  
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.36"><l> marmasv abhihatās tasmān na jīvanti śarīriṇaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.6.36"> 
-                        <caesura/> +                        <l> marmasv abhihatās tasmān na jīvanti śarīriṇaḥ 
-                         indriyārtheṣv asaṃprāptir manobuddhiviparyayaḥ ||36|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             indriyārtheṣv asaṃprāptir manobuddhiviparyayaḥ ||36|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.37"><l> rujaś ca vividhās tīvrā bhavanty āśuhare hate | +                    <lg xml:id="SS.3.6.37"> 
-                        <caesura/> +                        <l> rujaś ca vividhās tīvrā bhavanty āśuhare hate | 
-                         hate kālāntaraghne tu dhruvaṃ dhātukṣayo nṛṇām ||37||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             hate kālāntaraghne tu dhruvaṃ dhātukṣayo nṛṇām ||37||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.38"><l> tato dhātukṣayāj jantur vedanābhiś ca naśyati | +                    <lg xml:id="SS.3.6.38"> 
-                        <caesura/> +                        <l> tato dhātukṣayāj jantur vedanābhiś ca naśyati | 
-                         hate vaikalyajanane kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||38||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             hate vaikalyajanane kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||38||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.39"><l> śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvam avāpnuyāt | +                    <lg xml:id="SS.3.6.39"> 
-                        <caesura/> +                        <l> śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvam avāpnuyāt | 
-                         viśalyaghne tu vijñeyaṃ pūrvoktaṃ yac ca kāraṇam ||39|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             viśalyaghne tu vijñeyaṃ pūrvoktaṃ yac ca kāraṇam ||39|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="460" n="374a"/>                     <pb facs="460" n="374a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.40"><l> rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.6.40"> 
-                        <caesura/> +                        <l> rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ | 
-                         kurvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||40||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             kurvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||40||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.41"><l> chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇād api | +                    <lg xml:id="SS.3.6.41"> 
-                        <caesura/> +                        <l> chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇād api | 
-                         upaghātaṃ vijānīyān marmaṇāṃ tulyalakṣaṇam ||41|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             upaghātaṃ vijānīyān marmaṇāṃ tulyalakṣaṇam ||41|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.42"><l> marmābhighātas tu na kaścid asti +                    <lg xml:id="SS.3.6.42"> 
-                        <caesura/> +                        <l> marmābhighātas tu na kaścid asti 
-                         yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā | 
-                         prāyeṇa marmasv abhitāḍitās tu +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             prāyeṇa marmasv abhitāḍitās tu 
-                         vaikalyam ṛcchanty athavā mriyante ||42|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             vaikalyam ṛcchanty athavā mriyante ||42|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.43"><l> marmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye +                    <lg xml:id="SS.3.6.43"> 
-                        vividhā narāṇām | +                        <l> marmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā 
-                        <caesura/> +                            narāṇām | 
-                         prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ +                            <caesura/> 
-                        ||43|| </l></lg>+                             prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api 
 +                            sādhyamānāḥ ||43|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.6.trailer"><l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne +                    <lg xml:id="SS.3.6.trailer"> 
-                        pratyekamarmanirdeśaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6|| </l></lg>+                        <l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne pratyekamarmanirdeśaśārīraṃ 
 +                            nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6|| </l> 
 +                    </lg>
                 </div>                 </div>
  
Line 1857: Line 2507:
                     <head>saptamo 'dhyāyaḥ |</head>                     <head>saptamo 'dhyāyaḥ |</head>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.1"><l> athātaḥ sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.7.1"> 
-                        || </l></lg>+                        <l> athātaḥ sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.2"><l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.7.2"> 
 +                        <l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.3"><l> sapta sirāśatāni bhavanti; yābhir idaṃ śarīram +                    <lg xml:id="SS.3.7.3"> 
-                        ārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate +                        <l> sapta sirāśatāni bhavanti; yābhir idaṃ śarīram ārāma iva 
-                        'nugṛhyate cākuñcanaprasāraṇādibhir viśeṣaiḥ; drumapatrasevanīnām +                            jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate 'nugṛhyate 
-                        iva tāsāṃ pratānāḥ; tāsāṃ nābhir mūlaṃ, tataś ca prasaranty +                            cākuñcanaprasāraṇādibhir viśeṣaiḥ; drumapatrasevanīnām iva 
-                        ūrdhvam adhas tiryak ca ||3|| </l></lg>+                            tāsāṃ pratānāḥ; tāsāṃ nābhir mūlaṃ, tataś ca prasaranty 
 +                            ūrdhvam adhas tiryak ca ||3|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.4"><l> bhavataś cātra ślokau -- +                    <lg xml:id="SS.3.7.4"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavataś cātra ślokau -- 
-                         yāvatyas tu sirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             yāvatyas tu sirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām | 
-                         nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ ||4|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ ||4|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.5"><l> nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhir +                    <lg xml:id="SS.3.7.5"> 
-                        vyupāśritā | +                        <l> nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhir vyupāśritā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         sirābhir āvṛtā nābhiś cakranābhir ivārakaiḥ ||5|| </l></lg>+                             sirābhir āvṛtā nābhiś cakranābhir ivārakaiḥ ||5|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.6"><l> tāsāṃ mūlasirāś catvāriṃśat; tāsāṃ vātavāhinyo +                    <lg xml:id="SS.3.7.6"> 
-                        daśa, pittavāhinyo daśa, kaphavāhinyo daśa, daśa raktavāhinyaḥ | +                        <l> tāsāṃ mūlasirāś catvāriṃśat; tāsāṃ vātavāhinyo daśa, 
-                        tāsāṃ tu vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ +                            pittavāhinyo daśa, kaphavāhinyo daśa, daśa raktavāhinyaḥ | 
-                        bhavati, tāvatya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaś ca +                            tāsāṃ tu vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ 
-                        kaphasthāne, raktavāhinyaś ca yakṛtplīhnoḥ; evam etāni sapta +                            bhavati, tāvatya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaś 
-                        sirāśatāni ||6|| </l></lg>+                            ca kaphasthāne, raktavāhinyaś ca yakṛtplīhnoḥ; evam etāni 
 +                            sapta sirāśatāni ||6|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.7"><l> tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthni +                    <lg xml:id="SS.3.7.7"> 
-                        pañcaviṃśatiḥ; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu +                        <l> tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthni pañcaviṃśatiḥ; 
-                        koṣṭhe catustriṃśat; tāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyāmaṣṭau, dve dve +                            etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu koṣṭhe 
-                        pārśvayoḥ, ṣaṭ pṛṣṭhe, <pb facs="461" n="377a"/> tāvatya evodare, +                            catustriṃśat; tāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyāmaṣṭau, dve dve 
-                        daśa vakṣasi | ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ; tāsāṃ caturdaśa +                            pārśvayoḥ, ṣaṭ pṛṣṭhe, <pb facs="461" n="377a"/> tāvatya 
-                        grīvāyāṃ, karṇayoś catasraḥ, nava jihvāyāṃ, ṣaṇ nāsikāyāṃ, aṣṭau +                            evodare, daśa vakṣasi | ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ; tāsāṃ 
-                        netrayoḥ, evam etat pañcasaptatiśataṃ vātavāhinīnāṃ sirāṇāṃ +                            caturdaśa grīvāyāṃ, karṇayoś catasraḥ, nava jihvāyāṃ, ṣaṇ 
-                        vyākhyātaṃ bhavati | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇām api | viśeṣatas tu +                            nāsikāyāṃ, aṣṭau netrayoḥ, evam etat pañcasaptatiśataṃ 
-                        pittavāhinyo netrayor daśa, karṇayor dve; evaṃ raktavahāḥ +                            vātavāhinīnāṃ sirāṇāṃ vyākhyātaṃ bhavati | eṣa eva vibhāgaḥ 
-                        kaphavahāś ca | evam etāni sapta sirāśatāni savibhāgāni +                            śeṣāṇām api | viśeṣatas tu pittavāhinyo netrayor daśa, 
-                        vyākhyātāni ||7|| </l></lg>+                            karṇayor dve; evaṃ raktavahāḥ kaphavahāś ca | evam etāni sapta 
 +                            sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni ||7|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.8"><l> bhavanti cātra +                    <lg xml:id="SS.3.7.8"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra 
-                         kriyāṇām apratīghātam amohaṃ buddhikarmaṇām | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             kriyāṇām apratīghātam amohaṃ buddhikarmaṇām | 
-                         karoty anyān guṇāṃś cāpi svāḥ sirāḥ pavanaś caran ||8||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             karoty anyān guṇāṃś cāpi svāḥ sirāḥ pavanaś caran ||8||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.9"><l> yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate | +                    <lg xml:id="SS.3.7.9"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate | 
-                         tadāsya vividhā rogā jāyante vātasaṃbhavāḥ ||9||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tadāsya vividhā rogā jāyante vātasaṃbhavāḥ ||9||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.10"><l> bhrājiṣṇutām annarucim agnidīptim arogatām | +                    <lg xml:id="SS.3.7.10"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhrājiṣṇutām annarucim agnidīptim arogatām | 
-                         saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||10|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||10|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.11"><l> yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.7.11"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ | 
-                         tadāsya vividhā rogā jāyante pittasaṃbhavāḥ ||11||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tadāsya vividhā rogā jāyante pittasaṃbhavāḥ ||11||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.12"><l> snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām +                    <lg xml:id="SS.3.7.12"> 
-                        +                        <l> snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         karotyanyān guṇāṃś cāpi balāsaḥ svāḥ sirāś caran ||12||</l></lg>+                             karotyanyān guṇāṃś cāpi balāsaḥ svāḥ sirāś caran ||12||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.13"><l> yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate +                    <lg xml:id="SS.3.7.13"> 
-                        +                        <l> yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasaṃbhavāḥ ||13|| </l></lg>+                             tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasaṃbhavāḥ ||13|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.14"><l> dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānam asaṃśayam +                    <lg xml:id="SS.3.7.14"> 
-                        +                        <l> dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānam asaṃśayam | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         svāḥ sirāḥ saṃcarad raktaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||14|| </l></lg>+                             svāḥ sirāḥ saṃcarad raktaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||14|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.15"><l> yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.7.15"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ | 
-                         tadāsya vividhā rogā jāyante raktasaṃbhavāḥ ||15||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tadāsya vividhā rogā jāyante raktasaṃbhavāḥ ||15||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.16"><l> na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā +                    <lg xml:id="SS.3.7.16"> 
-                        +                        <l> na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||16|| </l></lg>+                             śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||16|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.17"><l> praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ mūrcchitānāṃ pradhāvatām +                    <lg xml:id="SS.3.7.17"> 
-                        +                        <l> praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ mūrcchitānāṃ pradhāvatām | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         dhruvam unmārgagamanam ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||17|| </l></lg>+                             dhruvam unmārgagamanam ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||17|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.18"><l> tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.7.18"> 
-                        <caesura/> +                        <l> tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ | 
-                         pittāduṣṇāś ca nīlāś ca, śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             pittāduṣṇāś ca nīlāś ca, śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt 
-                         asṛgvahās tu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ ||18|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             asṛgvahās tu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ ||18|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.19"><l> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyed yāḥ sirā +                    <lg xml:id="SS.3.7.19"> 
-                        bhiṣak | +                        <l> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyed yāḥ sirā bhiṣak | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhāt tāsāṃ dhruvaṃ bhavet ||19|| </l></lg>+                             vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhāt tāsāṃ dhruvaṃ bhavet ||19|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.20"><l> sirāśatāni catvāri vidyāc chākhāsu buddhimān | +                    <lg xml:id="SS.3.7.20"> 
-                        <caesura/> +                        <l> sirāśatāni catvāri vidyāc chākhāsu buddhimān | 
-                         ṣaṭtriṃśac ca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani ||20|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             ṣaṭtriṃśac ca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani ||20|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.21"><l> śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu | +                    <lg xml:id="SS.3.7.21"> 
-                        <caesura/> +                        <l> śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu | 
-                         pañcāśaj jatruṇaś cordhvam avyadhyāḥ parikīrtitāḥ ||21|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             pañcāśaj jatruṇaś cordhvam avyadhyāḥ parikīrtitāḥ ||21|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="462" n="378a"/>                     <pb facs="462" n="378a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.22"><l> tatra sirāśatam ekasmin sakthni bhavati; tāsāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.7.22"> 
-                        jāladharā tvekā, tisraś cābhyantarāḥ --- tatrorvīsaṃjñe dve, +                        <l> tatra sirāśatam ekasmin sakthni bhavati; tāsāṃ jāladharā 
-                        lohitākṣasaṃjñā caikā, tās tv avyadhyāḥ; etenetarasakthi bāhū ca +                            tvekā, tisraś cābhyantarāḥ --- tatrorvīsaṃjñe dve, 
-                        vyākhyātau; evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu | dvātriṃśacchroṇyāṃ, +                            lohitākṣasaṃjñā caikā, tās tv avyadhyāḥ; etenetarasakthi bāhū 
-                        tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ --- dve dve viṭapayoḥ , kaṭīkataruṇayoś +                            ca vyākhyātau; evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu | 
-                        ca; aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve, tāsām ekaikām ūrdhvagāṃ +                            dvātriṃśacchroṇyāṃ, tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ --- dve dve 
-                        pariharet, pārśvasandhigate ca dve; catasro viṃśatiś ca pṛṣṭhe +                            viṭapayoḥ , kaṭīkataruṇayoś ca; aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve, 
-                        pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, tāsāmūrdhvagāminyau dve dve parihared +                            tāsām ekaikām ūrdhvagāṃ pariharet, pārśvasandhigate ca dve; 
-                        bṛhatīsire; tāvatya evodare, tāsāṃ meḍhropari romarājīm ubhayato +                            catasro viṃśatiś ca pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, 
-                        dve dve pariharet; catvāriṃśad vakṣasi, tāsāṃ +                            tāsāmūrdhvagāminyau dve dve parihared bṛhatīsire; tāvatya 
-                        caturdaśāśastrakṛtyāḥ --- hṛdaye dve, dve dve stanamūle, +                            evodare, tāsāṃ meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve 
-                        stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato 'ṣṭau; evaṃ dvātriṃśad +                            pariharet; catvāriṃśad vakṣasi, tāsāṃ caturdaśāśastrakṛtyāḥ 
-                        aśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭaṃ sirāśataṃ +                            --- hṛdaye dve, dve dve stanamūle, 
-                        jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ , +                            stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato 'ṣṭau; evaṃ dvātriṃśad 
-                        tāsāmaṣṭau catasraś ca marmasaṃjñāḥ pariharet, dve kṛkāṭikayoḥ, +                            aśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭaṃ sirāśataṃ 
-                        dve vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; hanvor ubhayato +                            jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ , 
-                        'ṣṭāv aṣṭau, tāsāṃ tu sandhidhamanyau dve dve pariharet; +                            tāsāmaṣṭau catasraś ca marmasaṃjñāḥ pariharet, dve 
-                        ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ, tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ, rasavahe dve, +                            kṛkāṭikayoḥ, dve vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; 
-                        vāgvahe ca dve; dvirdvādaśa nāsāyāṃ, tāsām aupanāsikyaś catasraḥ +                            hanvor ubhayato 'ṣṭāv aṣṭau, tāsāṃ tu sandhidhamanyau dve dve 
-                        pariharet, tāsām eva ca tālunyekāṃ mṛdāvuddeśe; aṣṭatriṃśadubhayor +                            pariharet; ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ, tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ, 
-                        netrayoḥ , tāsām ekaikām apāṅgayoḥ pariharet; karṇayor daśa, tāsāṃ +                            rasavahe dve, vāgvahe ca dve; dvirdvādaśa nāsāyāṃ, tāsām 
-                        śabdavāhinīm ekaikāṃ pariharet; nāsānetragatās tu lalāṭe ṣaṣṭiḥ, +                            aupanāsikyaś catasraḥ pariharet, tāsām eva ca tālunyekāṃ 
-                        tāsāṃ keśāntānugatāś catasra, āvartayor ekaikā, sthapanyāṃ caikā +                            mṛdāvuddeśe; aṣṭatriṃśadubhayor netrayoḥ , tāsām ekaikām 
-                        parihartavyā; śaṅkhayor daśa, tāsāṃ śaṅkhasandhigatām ekaikāṃ +                            apāṅgayoḥ pariharet; karṇayor daśa, tāsāṃ śabdavāhinīm ekaikāṃ 
-                        pariharet; dvādaśa mūrdhni, tāsām utkṣepayor dve pariharet, +                            pariharet; nāsānetragatās tu lalāṭe ṣaṣṭiḥ, tāsāṃ 
-                        sīmanteṣv ekaikām, ekām adhipatāv iti; evam aśastrakṛtyāḥ pañcāśaj +                            keśāntānugatāś catasra, āvartayor ekaikā, sthapanyāṃ caikā 
-                        jatruṇa ūrdhvam iti ||22|| </l></lg>+                            parihartavyā; śaṅkhayor daśa, tāsāṃ śaṅkhasandhigatām ekaikāṃ 
 +                            pariharet; dvādaśa mūrdhni, tāsām utkṣepayor dve pariharet, 
 +                            sīmanteṣv ekaikām, ekām adhipatāv iti; evam aśastrakṛtyāḥ 
 +                            pañcāśaj jatruṇa ūrdhvam iti ||22|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="463" n="379a"/>                     <pb facs="463" n="379a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.23"><l> bhavati cātra -- +                    <lg xml:id="SS.3.7.23"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavati cātra -- 
-                         vyāpnuvanty abhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             vyāpnuvanty abhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ | 
-                         pratānāḥ padminīkandād bisādīnāṃ yathā jalam ||23|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             pratānāḥ padminīkandād bisādīnāṃ yathā jalam ||23|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.7.trailer"><l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne +                    <lg xml:id="SS.3.7.trailer"> 
-                        sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ ||7|| </l></lg>+                        <l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ 
 +                            nāma saptamo 'dhyāyaḥ ||7|| </l> 
 +                    </lg>
                 </div>                 </div>
  
Line 2009: Line 2705:
                     <head>aṣṭamo 'dhyāyaḥ |</head>                     <head>aṣṭamo 'dhyāyaḥ |</head>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.1"><l> athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.8.1"> 
-                        || </l></lg>+                        <l> athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.2"><l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.8.2"> 
 +                        <l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.3"><l> +                    <lg xml:id="SS.3.8.3"> 
-                        bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagarbhiṇīnāṃ +                        <l> 
-                        kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ +                            bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagarbhiṇīnāṃ 
-                        ca sirāṃ na vidhyet , yāś cāvyadhyāḥ, vyadhyāś cādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāś +                            kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ 
-                        cāyantritāḥ, yantritāś cānutthitā iti ||3|| </l></lg>+                            ca sirāṃ na vidhyet , yāś cāvyadhyāḥ, vyadhyāś cādṛṣṭāḥ, 
 +                            dṛṣṭāś cāyantritāḥ, yantritāś cānutthitā iti ||3|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.4"><l> śoṇitāvasekasādhyāś ca ye vikārāḥ prāgabhihitās +                    <lg xml:id="SS.3.8.4"> 
-                        teṣu cāpakveṣv anyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṃ yathānyāyaṃ ca sirāṃ +                        <l> śoṇitāvasekasādhyāś ca ye vikārāḥ prāgabhihitās teṣu cāpakveṣv 
-                        vidhyet ||4|| </l></lg>+                            anyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṃ yathānyāyaṃ ca sirāṃ vidhyet 
 +                            ||4|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.5"><l> pratiṣiddhānām api ca viṣopasarge ātyayike ca +                    <lg xml:id="SS.3.8.5"> 
-                        sirāvyadhanam apratiṣiddham ||5|| </l></lg>+                        <l> pratiṣiddhānām api ca viṣopasarge ātyayike ca sirāvyadhanam 
 +                            apratiṣiddham ||5|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.6"><l> tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathādoṣapratyanīkaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.8.6"> 
-                        dravaprāyam annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūṃ pītavantaṃ vā yathākālam +                        <l> tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathādoṣapratyanīkaṃ dravaprāyam 
-                        upasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ vā prāṇān abādhamāno +                            annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūṃ pītavantaṃ vā yathākālam 
-                        vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānām anyatamena yantrayitvā +                            upasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ vā prāṇān abādhamāno 
-                        nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya prāptaṃ śastram +                            vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānām anyatamena yantrayitvā 
-                        ādāya sirāṃ vidhyet ||6|| </l></lg>+                            nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya prāptaṃ śastram 
 +                            ādāya sirāṃ vidhyet ||6|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="464" n="380a"/>                     <pb facs="464" n="380a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.7"><l> naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite | +                    <lg xml:id="SS.3.8.7"> 
-                        <caesura/> +                        <l> naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite | 
-                         sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||7|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||7|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.8"><l> tatra vyadhyasiraṃ puruṣaṃ pratyādityamukham +                    <lg xml:id="SS.3.8.8"> 
-                        aratnimātrocchrite upaveśyāsane sakthnor ākuñcitayor niveśya +                        <l> tatra vyadhyasiraṃ puruṣaṃ pratyādityamukham 
-                        kūrpare sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī +                            aratnimātrocchrite upaveśyāsane sakthnor ākuñcitayor niveśya 
-                        manyayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyor upari +                            kūrpare sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī 
-                        parikṣipyānyena puruṣeṇa paścāt sthitena vāmahastenottānena +                            manyayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyor upari 
-                        śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā tato brūyāt --- dakṣiṇahastena +                            parikṣipyānyena puruṣeṇa paścāt sthitena vāmahastenottānena 
-                        sirotthāpanārthaṃ nātyāyataśithilaṃ yantram āveṣṭayeti, +                            śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā tato brūyāt --- dakṣiṇahastena 
-                        asṛksrāvaṇārthaṃ ca yantraṃ pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, karmapuruṣaṃ ca +                            sirotthāpanārthaṃ nātyāyataśithilaṃ yantram āveṣṭayeti, 
-                        vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayet ; eṣa uttamāṅgagatānām +                            asṛksrāvaṇārthaṃ ca yantraṃ pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, 
-                        antarmukhavarjānāṃ sirāṇāṃ vyadhane yantraṇavidhiḥ | +                            karmapuruṣaṃ ca vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayet ; eṣa 
-                        pādavyadhyasirasya pādaṃ same sthāne susthitaṃ sthāpayitvānyaṃ +                            uttamāṅgagatānām antarmukhavarjānāṃ sirāṇāṃ vyadhane 
-                        pādam īṣatsaṅkucitam uccaiḥ kṛtvā vyadhyasiraṃ pādaṃ jānusandher +                            yantraṇavidhiḥ | pādavyadhyasirasya pādaṃ same sthāne 
-                        adhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ prapīḍya gulphaṃ +                            susthitaṃ sthāpayitvānyaṃ pādam īṣatsaṅkucitam uccaiḥ kṛtvā 
-                        vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnām anyatamena baddhvā vā +                            vyadhyasiraṃ pādaṃ jānusandher adhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ 
-                        pādasirāṃ vidhyet | athopariṣṭhāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī +                            prapīḍya gulphaṃ vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnām 
-                        samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavad yantraṃ baddhvā +                            anyatamena baddhvā vā pādasirāṃ vidhyet | athopariṣṭhāddhastau 
-                        hastasirāṃ vidhyet | gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya | +                            gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya 
-                        śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya | +                            pūrvavad yantraṃ baddhvā hastasirāṃ vidhyet | 
-                        visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarorasoḥ +                            gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya | 
-                        prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya | bāhubhyām +                            śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya | 
-                        avalambamānadehasya pārśvayoḥ | anāmitameḍhrasya meḍhre | +                            visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarorasoḥ 
-                        unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām | ativyāttānanasya tāluni +                            prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya | 
-                        dantamūleṣu ca | evaṃ yantropāyān anyāṃś ca sirotthāpanahetūn +                            bāhubhyām avalambamānadehasya pārśvayoḥ | anāmitameḍhrasya 
-                        buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt ||8|| </l></lg>+                            meḍhre | unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām | 
 +                            ativyāttānanasya tāluni dantamūleṣu ca | evaṃ yantropāyān 
 +                            anyāṃś ca sirotthāpanahetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena 
 +                            vyādhivaśena ca vidadhyāt ||8|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.9"><l> māṃsaleṣv avakāśeṣu yavamātraṃ śastraṃ +                    <lg xml:id="SS.3.8.9"> 
-                        nidadhyāt, ato 'nyathārdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā vrīhimukhena, +                        <l> māṃsaleṣv avakāśeṣu yavamātraṃ śastraṃ nidadhyāt, ato 
-                        asthnām upari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram ||9|| </l></lg>+                            'nyathārdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā vrīhimukhena, asthnām 
 +                            upari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram ||9|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.10"><l> vyabhre varṣāsu vidhyet tu grīṣmakāle tu śītale +                    <lg xml:id="SS.3.8.10"> 
-                        +                        <l> vyabhre varṣāsu vidhyet tu grīṣmakāle tu śītale | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||10|| </l></lg>+                             hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||10|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.11"><l> samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk | +                    <lg xml:id="SS.3.8.11"> 
-                        <caesura/> +                        <l> samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk | 
-                         muhūrtaṃ ruddhā tiṣṭhec ca suviddhāṃ tāṃ vinirdiśet ||11|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             muhūrtaṃ ruddhā tiṣṭhec ca suviddhāṃ tāṃ vinirdiśet ||11|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="465" n="381a"/>                     <pb facs="465" n="381a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.8.12"><l> yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvaṃ sravati pītikā +                    <lg xml:id="SS.3.8.12"> 
-                        +                        <l> yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvaṃ sravati pītikā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pravartate ||12|| </l></lg>+                             tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pravartate ||12|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.13"><l> mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca | +                    <lg xml:id="SS.3.8.13"> 
-                        <caesura/> +                        <l> mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca | 
-                         na vahanti sirā viddhās tathānutthitayantritāḥ ||13|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             na vahanti sirā viddhās tathānutthitayantritāḥ ||13|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.14"><l> kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayābhihatasya ca | +                    <lg xml:id="SS.3.8.14"> 
-                        <caesura/> +                        <l> kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayābhihatasya ca | 
-                         bhūyo 'parāhṇe visrāvyā sāparedyus tryahe 'pi vā ||14|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             bhūyo 'parāhṇe visrāvyā sāparedyus tryahe 'pi vā ||14|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.15"><l> raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu kuryād api vicakṣaṇaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.8.15"> 
-                        <caesura/> +                        <l> raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu kuryād api vicakṣaṇaḥ | 
-                         na cātiniḥsrutaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jayet ||15|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             na cātiniḥsrutaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jayet ||15|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.16"><l> balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.8.16"> 
-                        <caesura/> +                        <l> balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ | 
-                         paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe ||16|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe ||16|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.17"><l> tatra pādadāhapāda<pc> </pc>harṣa<pc> </pc>cippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu +                    <lg xml:id="SS.3.8.17"> 
-                        kṣipramarmaṇa upariṣṭhād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vidhyet, +                        <l> tatra pādadāhapāda<pc> </pc>harṣa<pc 
-                        ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate, +                            > </pc>cippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu 
-                        kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātavedanāsu jaṅghāyāṃ gulphasyopari +                            kṣipramarmaṇa upariṣṭhād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vidhyet, 
-                        caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule, +                            ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate, 
-                        jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṃ, ūrumūlasaṃśritāṃ +                            kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātavedanāsu jaṅghāyāṃ gulphasyopari 
-                        galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśeṣatas tu +                            caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule, 
-                        vāmabāhau kūrparasandher abhyantarato bāhumadhye plīhni +                            jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṃ, 
-                        kaniṣṭhikānāmikayor madhye vā, evaṃ dakṣiṇabāhau yakṛddālye +                            ūrumūlasaṃśritāṃ galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca 
-                        (kaphodare ca,) etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti, gṛdhrasyām +                            vyākhyātau; viśeṣatas tu vāmabāhau kūrparasandher abhyantarato 
-                        iva viśvācyāṃ, śroṇiṃ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ +                            bāhumadhye plīhni kaniṣṭhikānāmikayor madhye vā, evaṃ 
-                        śūlinyāṃ, parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye, +                            dakṣiṇabāhau yakṛddālye (kaphodare ca,) etām eva ca 
-                        (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ, nābher adhaś caturaṅgule sevanyā +                            kāsaśvāsayor apyādiśanti, gṛdhrasyām iva viśvācyāṃ, śroṇiṃ 
-                        vāmapārśve dakodare ,) vāmapārśve kakṣāstanayor antare +                            prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ, 
-                        'ntarvidradhau pārśvaśūle ca, bāhuśoṣāvabāhukayor apyeke +                            parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye, 
-                        vadantyaṃsayor antare, trikasandhimadhyagatāṃ tṛtīyake, +                            (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ, nābher adhaś caturaṅgule 
-                        adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṃsthitāṃ caturthake, +                            sevanyā vāmapārśve dakodare ,) vāmapārśve kakṣāstanayor antare 
-                        hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro +                            'ntarvidradhau pārśvaśūle ca, bāhuśoṣāvabāhukayor apyeke 
-                        'pāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣv adhojihvāyāṃ dantavyādhiṣu ca, +                            vadantyaṃsayor antare, trikasandhimadhyagatāṃ tṛtīyake, 
-                        tāluni tālavyeṣu, karṇayor upari samantāt karṇaśūle tadrogeṣu ca, +                            adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṃsthitāṃ caturthake, 
-                        gandhāgrahaṇe nāsārogeṣu ca nāsāgre, +                            hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro 
-                        timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṃ vā, +                            'pāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣv adhojihvāyāṃ dantavyādhiṣu 
-                        etā eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣv iti ||17|| </l></lg>+                            ca, tāluni tālavyeṣu, karṇayor upari samantāt karṇaśūle 
 +                            tadrogeṣu ca, gandhāgrahaṇe nāsārogeṣu ca nāsāgre, 
 +                            timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṃ 
 +                            vā, etā eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣv iti ||17|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.18"><l> +                    <lg xml:id="SS.3.8.18"> 
-                        <pb facs="466" n="382b"/>duṣṭavyadhā viṃśatiḥ --- +                        <l> 
-                        durviddhātividdhā kuñcitā piccitā kuṭṭitāprasrutātyudīrṇānte +                            <pb facs="466" n="382b"/>duṣṭavyadhā viṃśatiḥ --- 
-                        viddhā pariśuṣkā kūṇitā vepitānutthitaviddhā śastrahatā +                            durviddhātividdhā kuñcitā piccitā kuṭṭitāprasrutātyudīrṇānte 
-                        tiryagviddhāviddhāvyadhyā vidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā +                            viddhā pariśuṣkā kūṇitā vepitānutthitaviddhā śastrahatā 
-                        sirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti ||18|| </l></lg>+                            tiryagviddhāviddhāvyadhyā vidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā 
 +                            sirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti ||18|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.19"><l> tatra yā sūkṣmaśastraviddhāvyaktamasṛk sravati +                    <lg xml:id="SS.3.8.19"> 
-                        rujāśophavatī ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ +                        <l> tatra yā sūkṣmaśastraviddhāvyaktamasṛk sravati rujāśophavatī 
-                        praviśati śoṇitaṃ śoṇitātipravṛttirvā sātividdhā, +                            ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati 
-                        kuñcitāyāmapyevaṃ, kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā +                            śoṇitaṃ śoṇitātipravṛttirvā sātividdhā, kuñcitāyāmapyevaṃ, 
-                        piccitā, anāsāditā punaḥ punarantayoś ca bahuśaḥ śastrābhihatā +                            kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā piccitā, anāsāditā 
-                        kuṭṭitā, śītabhayamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā aprasrutā, +                            punaḥ punarantayoś ca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā, 
-                        tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhātyudīrṇā, alparaktasrāviṇyanteviddhā, +                            śītabhayamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā aprasrutā, 
-                        kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, caturbhāgāsāditā +                            tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhātyudīrṇā, 
-                        kiṃcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā, duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ +                            alparaktasrāviṇyanteviddhā, kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, 
-                        śoṇitasaṃmoho bhavati sā vepitā, anutthitaviddhāyāmapyevaṃ, +                            caturbhāgāsāditā kiṃcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā, 
-                        chinnātipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgakarī śastrahatā, +                            duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasaṃmoho bhavati sā vepitā, 
-                        tiryakpraṇihitaśastrā kiṃciccheṣā tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā +                            anutthitaviddhāyāmapyevaṃ, chinnātipravṛttaśoṇitā 
-                        hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā, aśastrakṛtyā avyadhyā, +                            kriyāsaṅgakarī śastrahatā, tiryakpraṇihitaśastrā kiṃciccheṣā 
-                        anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya bahuśo +                            tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā, 
-                        'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhuḥ śoṇitasrāvā dhenukā, +                            aśastrakṛtyā avyadhyā, anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya 
-                        sūkṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā punaḥ punarviddhā, +                            bahuśo 'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhuḥ śoṇitasrāvā 
-                        snāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṃ śophaṃ vaikalyaṃ maraṇaṃ +                            dhenukā, sūkṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā punaḥ punarviddhā, 
-                        cāpādayati ||19|| </l></lg>+                            snāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṃ śophaṃ vaikalyaṃ 
 +                            maraṇaṃ cāpādayati ||19|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="467" n="383a"/>                     <pb facs="467" n="383a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.8.20"><l> bhavanti cātra +                    <lg xml:id="SS.3.8.20"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra 
-                         sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ | 
-                         matsyavat parivartante tasmād yatnena tāḍayet ||20|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             matsyavat parivartante tasmād yatnena tāḍayet ||20|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.21"><l> ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | +                    <lg xml:id="SS.3.8.21"> 
-                        <caesura/> +                        <l> ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | 
-                         bhavanti vyāpadaś caitā bahavaś cāpy upadravāḥ ||21|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             bhavanti vyāpadaś caitā bahavaś cāpy upadravāḥ ||21|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.22"><l> snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanair api | +                    <lg xml:id="SS.3.8.22"> 
-                        <caesura/> +                        <l> snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanair api | 
-                         yānty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||22|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             yānty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||22|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.23"><l> sirāvyadhaścikitsārdhaṃ śalyatantre prakīrtitaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.8.23"> 
-                        +                        <l> sirāvyadhaścikitsārdhaṃ śalyatantre prakīrtitaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsite ||23|| </l></lg>+                             yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsite ||23|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.24"><l> tatra +                    <lg xml:id="SS.3.8.24"> 
-                        snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasitasirāviddhaiḥ +                        <l> tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasitasirāviddhaiḥ 
-                        parihartavyāni -- +                            parihartavyāni -- 
-                        krodhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt, +                            krodhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt, 
-                        māsam eke manyante | eteṣāṃ vistaram upariṣṭhād vakṣyāmaḥ ||24|| </l></lg>+                            māsam eke manyante | eteṣāṃ vistaram upariṣṭhād vakṣyāmaḥ 
 +                            ||24|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.25"><l> sirāviṣāṇatumbais tu jalaukābhiḥ padais tathā | +                    <lg xml:id="SS.3.8.25"> 
-                        <caesura/> +                        <l> sirāviṣāṇatumbais tu jalaukābhiḥ padais tathā | 
-                         avagāḍhaṃ yathāpūrvaṃ nirharedduṣṭaśoṇitam ||25|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             avagāḍhaṃ yathāpūrvaṃ nirharedduṣṭaśoṇitam ||25|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.26"><l> avagāḍhe jalaukā syāt pracchannaṃ piṇḍite hitam +                    <lg xml:id="SS.3.8.26"> 
-                        +                        <l> avagāḍhe jalaukā syāt pracchannaṃ piṇḍite hitam | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         sirāṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite ||26|| </l></lg>+                             sirāṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite ||26|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.8.trailer"><l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne +                    <lg xml:id="SS.3.8.trailer"> 
-                        sirāvyadhavidhiśārīraṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8|| </l></lg>+                        <l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvyadhavidhiśārīraṃ 
 +                            nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8|| </l> 
 +                    </lg>
                 </div>                 </div>
  
Line 2193: Line 2944:
                     <head>navamo 'dhyāyaḥ |</head>                     <head>navamo 'dhyāyaḥ |</head>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.1"><l> athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.9.1"> 
-                        || </l></lg>+                        <l> athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.2"><l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.9.2"> 
 +                        <l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.3"><l> caturviṃśatir dhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.9.3"> 
-                        tatra kecid āhuḥ --- sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, sirāvikārā eva +                        <l> caturviṃśatir dhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ | tatra kecid 
-                        hi dhamanyaḥ srotāṃsi ceti | tat tu na samyak, anyā eva hi +                            āhuḥ --- sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, sirāvikārā eva hi 
-                        dhamanyaḥ srotāṃsi ca sirābhyaḥ; kasmāt vyañjanānyatvān +                            dhamanyaḥ srotāṃsi ceti | tat tu na samyak, anyā eva hi 
-                        mūlasanniyamāt karmavaiśeṣyāt āgamāc ca; kevalaṃ tu +                            dhamanyaḥ srotāṃsi ca sirābhyaḥ; kasmāt vyañjanānyatvān 
-                        parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakarmatvāt saukṣmyāc ca +                            mūlasanniyamāt karmavaiśeṣyāt āgamāc ca; kevalaṃ tu 
-                        vibhaktakarmaṇām apy avibhāga iva karmasu bhavati ||3|| </l></lg>+                            parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakarmatvāt saukṣmyāc ca 
 +                            vibhaktakarmaṇām apy avibhāga iva karmasu bhavati ||3|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="468" n="384a"/>                     <pb facs="468" n="384a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.9.4"><l> tāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnām +                    <lg xml:id="SS.3.9.4"> 
-                        ūrdhvagā daśa, daśa cādhogāminyaḥ, catasras tiryaggāḥ ||4|| </l></lg>+                        <l> tāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnām ūrdhvagā daśa, daśa 
 +                            cādhogāminyaḥ, catasras tiryaggāḥ ||4|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.5"><l> ūrdhvagāḥ śabda<pc> </pc>sparśa<pc> </pc>rūpa<pc> </pc>rasa<pc> </pc>gandha<pc> </pc>praśvāsocchvāsa<pc> </pc>jṛmbhita<pc> </pc>kṣuddha<pc> </pc>sitakathita<pc> </pc>ruditādīn viśeṣān +                    <lg xml:id="SS.3.9.5"> 
-                        abhivahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti | tās tu +                        <l> ūrdhvagāḥ śabda<pc> </pc>sparśa<pc> </pc>rūpa<pc 
-                        hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante, tāstriṃśat | tāsāṃ tu +                                > </pc>rasa<pc> </pc>gandha<pc 
-                        vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa, +                                > </pc>praśvāsocchvāsa<pc> </pc>jṛmbhita<pc 
-                        śabdarūparasagandhānaṣṭābhir gṛhṇīte, dvābhyāṃ bhāṣate, dvābhyāṃ +                                > </pc>kṣuddha<pc> </pc>sitakathita<pc> </pc>ruditādīn 
-                        ghoṣaṃ karoti, dvābhyāṃ svapiti, dvābhyāṃ pratibudhyate, dve +                            viśeṣān abhivahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti | tās tu 
-                        cāśruvāhinyau, dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśrite, te eva +                            hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante, tāstriṃśat | tāsāṃ tu 
-                        śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ, tāstvetāstriṃśat savibhāgā +                            vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa, 
-                        vyākhyātāḥ | etābhir ūrdhvaṃ nābher +                            śabdarūparasagandhānaṣṭābhir gṛhṇīte, dvābhyāṃ bhāṣate, 
-                        udarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca +                            dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti, dvābhyāṃ svapiti, dvābhyāṃ 
-                        ||5||</l></lg>+                            pratibudhyate, dve cāśruvāhinyau, dve stanyaṃ striyā vahataḥ 
 +                            stanasaṃśrite, te eva śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ, 
 +                            tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrdhvaṃ nābher 
 +                            udarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca 
 +                            ||5||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.6"><l> bhavati cātra --- +                    <lg xml:id="SS.3.9.6"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavati cātra --- 
-                         ūrdhvaṅ gamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             ūrdhvaṅ gamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ 
-                         adhogamās tu vakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ||6|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             adhogamās tu vakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ||6|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.7"><l> adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīny adho +                    <lg xml:id="SS.3.9.7"> 
-                        vahanti | tās tu pittāśayam abhiprapannās tatrastham +                        <l> adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīny adho vahanti | tās 
-                        evānnapānarasaṃ vipakvam auṣṇyād vivecayantyo 'bhivahantyaḥ +                            tu pittāśayam abhiprapannās tatrastham evānnapānarasaṃ 
-                        śarīraṃ tarpayanti, arpayanti cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ ca, +                            vipakvam auṣṇyād vivecayantyo 'bhivahantyaḥ śarīraṃ 
-                        rasasthānaṃ cābhipūrayanti, mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayanti; +                            tarpayanti, arpayanti cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ ca, rasasthānaṃ 
-                        āmapakvāśayāntare ca tridhā jāyante, tāstriṃśat; tāsāṃ tu +                            cābhipūrayanti, mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayanti; 
-                        vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa, dve annavāhinyāv +                            āmapakvāśayāntare ca tridhā jāyante, tāstriṃśat; tāsāṃ tu 
-                        antrāśrite, toyavahe dve, mūtrabastim abhiprapanne mūtravahe dve, +                            vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa, dve 
-                        śukravahe dve śukraprādurbhāvāya, dve visargāya, te eva raktam +                            annavāhinyāv antrāśrite, toyavahe dve, mūtrabastim 
-                        abhivahato visṛjataś ca nārīṇām ārtavasaṃjñaṃ, dve varco +                            abhiprapanne mūtravahe dve, śukravahe dve śukraprādurbhāvāya, 
-                        nirasanyau sthūlāntrapratibaddhe, aṣṭāv anyās tiryaggāminīnāṃ +                            dve visargāya, te eva raktam abhivahato visṛjataś ca nārīṇām 
-                        dhamanīnāṃ svedam arpayanti; tās tv etās triṃśat savibhāgā +                            ārtavasaṃjñaṃ, dve varco nirasanyau sthūlāntrapratibaddhe, 
-                        vyākhyātāḥ | etābhir adhonābheḥ +                            aṣṭāv anyās tiryaggāminīnāṃ dhamanīnāṃ svedam arpayanti; tās 
-                        pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni dhāryante yāpyante +                            tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir adhonābheḥ 
-                        ca ||7||</l></lg>+                            pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni dhāryante 
 +                            yāpyante ca ||7||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.8"><l> bhavati cātra -- +                    <lg xml:id="SS.3.9.8"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavati cātra -- 
-                         adhogamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             adhogamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ 
-                        <pb facs="469" n="385a"/> tiryaggāḥ saṃpravakṣyāmi karma cāsāṃ +                            <caesura/> 
-                        yathāyatham ||8|| </l></lg>+                            <pb facs="469" n="385a"/> tiryaggāḥ saṃpravakṣyāmi karma cāsāṃ 
 +                            yathāyatham ||8|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.9"><l> tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnām ekaikā +                    <lg xml:id="SS.3.9.9"> 
-                        śatadhā sahasradhā cottarottaraṃ vibhajyante, tāstv asaṅkhyeyāḥ, +                        <l> tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnām ekaikā śatadhā sahasradhā 
-                        tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddham ātataṃ ca, tāsāṃ mukhāni +                            cottarottaraṃ vibhajyante, tāstv asaṅkhyeyāḥ, tābhir idaṃ 
-                        romakūpapratibaddhāni, yaiḥ svedam abhivahanti rasaṃ +                            śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddham ātataṃ ca, tāsāṃ mukhāni 
-                        cābhitarpayanty antar bahiś ca , tair eva +                            romakūpapratibaddhāni, yaiḥ svedam abhivahanti rasaṃ 
-                        cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇy antaḥśarīram +                            cābhitarpayanty antar bahiś ca , tair eva 
-                        abhipratipadyante tvaci vipakvāni, tair eva ca sparśaṃ sukham +                            cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇy antaḥśarīram 
-                        asukhaṃ vā gṛhṇīte, tās tv etāś catasro dhamanyaḥ sarvāṅgagatāḥ +                            abhipratipadyante tvaci vipakvāni, tair eva ca sparśaṃ sukham 
-                        savibhāgā vyākhyātāḥ ||9|| </l></lg>+                            asukhaṃ vā gṛhṇīte, tās tv etāś catasro dhamanyaḥ 
 +                            sarvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||9|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.10"><l> yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca | +                    <lg xml:id="SS.3.9.10"> 
-                        <caesura/> +                        <l> yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca | 
-                         dhamanīnāṃ tathā khāni raso yair upacīyate ||10|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             dhamanīnāṃ tathā khāni raso yair upacīyate ||10|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.11"><l> pañcābhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.9.11"> 
-                        <caesura/> +                        <l> pañcābhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ 
-                         pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti | 
-                         pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā 
-                         pañcatvam āyānti vināśakāle ||11|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             pañcatvam āyānti vināśakāle ||11|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="470" n="386a"/>                     <pb facs="470" n="386a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.12"><l> ata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇam +                    <lg xml:id="SS.3.9.12"> 
-                        upadekṣyāmaḥ | tāni tu +                        <l> ata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | tāni tu 
-                        prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni, yeṣv +                            prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni, 
-                        adhikāraḥ; ekeṣāṃ bahūni; eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | tatra prāṇavahe +                            yeṣv adhikāraḥ; ekeṣāṃ bahūni; eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | tatra 
-                        dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra +                            prāṇavahe dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca dhamanyaḥ, 
-                            viddhasyākrośana<pc> </pc>vinamana<pc> </pc>mohana<pc> </pc>bhramaṇa<pc> </pc>vepanāni maraṇaṃ vā bhavati; annavahe +                            tatra viddhasyākrośana<pc> </pc>vinamana<pc 
-                        dve, tayor mūlam āmāśayo 'nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra +                                > </pc>mohana<pc> </pc>bhramaṇa<pc> </pc>vepanāni maraṇaṃ 
-                        viddhasyādhmānaṃ śūlo 'nnadveṣaś chardiḥ pipāsāndhyaṃ maraṇaṃ ca; +                            vā bhavati; annavahe dve, tayor mūlam āmāśayo 'nnavāhinyaś ca 
-                        udakavahe dve, tayor mūlaṃ tālu kloma ca, tatra viddhasya pipāsā +                            dhamanyaḥ, tatra viddhasyādhmānaṃ śūlo 'nnadveṣaś chardiḥ 
-                        sadyomaraṇaṃ ca; rasavahe dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca +                            pipāsāndhyaṃ maraṇaṃ ca; udakavahe dve, tayor mūlaṃ tālu kloma 
-                        dhamanyaḥ, tatra viddhasya śoṣaḥprāṇavahaviddhavac ca maraṇaṃ +                            ca, tatra viddhasya pipāsā sadyomaraṇaṃ ca; rasavahe dve, 
-                        talliṅgāni ca; raktavahe dve, tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau +                            tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya 
-                        raktavāhinyaś ca dhamanyaḥ , tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaro +                            śoṣaḥprāṇavahaviddhavac ca maraṇaṃ talliṅgāni ca; raktavahe 
-                        dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ raktanetratā ca; māṃsavahe dve, tayor +                            dve, tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau raktavāhinyaś ca dhamanyaḥ , 
-                        mūlaṃ snāyutvacaṃ raktavahāś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya +                            tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaro dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ 
-                        śvayathur māṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇaṃ ca; medovahe dve, tayor +                            raktanetratā ca; māṃsavahe dve, tayor mūlaṃ snāyutvacaṃ 
-                        mūlaṃ kaṭī vṛkkau ca, tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā +                            raktavahāś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya śvayathur māṃsaśoṣaḥ 
-                        tāluśoṣaḥ sthūlaśophatā pipāsā ca; mūtravahe dve, tayor mūlaṃ +                            sirāgranthayo maraṇaṃ ca; medovahe dve, tayor mūlaṃ kaṭī 
-                        bastir meḍhraṃ ca, tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ +                            vṛkkau ca, tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā tāluśoṣaḥ 
-                        stabdhameḍhratā ca; purīṣavahe dve, tayor mūlaṃ pakvāśayo gudaṃ +                            sthūlaśophatā pipāsā ca; mūtravahe dve, tayor mūlaṃ bastir 
-                        ca, tatra viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā ca; śukravahe +                            meḍhraṃ ca, tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ 
-                        dve, tayor mūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca, tatra viddhasya klībatā cirāt +                            stabdhameḍhratā ca; purīṣavahe dve, tayor mūlaṃ pakvāśayo 
-                        praseko raktaśukratā ca ; ārtavahe dve, tayor mūlaṃ garbhāśaya +                            gudaṃ ca, tatra viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā ca; 
-                        ārtavavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā vandhyātvaṃ +                            śukravahe dve, tayor mūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca, tatra viddhasya 
-                        maithunāsahiṣṇutvam ārtavanāśaś ca; sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ; +                            klībatā cirāt praseko raktaśukratā ca ; ārtavahe dve, tayor 
-                        bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktam iti | srotoviddhaṃ tu +                            mūlaṃ garbhāśaya ārtavavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā 
-                        pratyākhyāyopacaret, uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret ||12|| </l></lg>+                            vandhyātvaṃ maithunāsahiṣṇutvam ārtavanāśaś ca; 
 +                            sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ; bastigudaviddhalakṣaṇaṃ 
 +                            prāguktam iti | srotoviddhaṃ tu pratyākhyāyopacaret, 
 +                            uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret ||12|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="471" n="387a"/>                     <pb facs="471" n="387a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.9.13"><l> bhavati cātra -- +                    <lg xml:id="SS.3.9.13"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavati cātra -- 
-                         mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat | 
-                         strotas tad iti vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam ||13|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             strotas tad iti vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam ||13|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.9.trailer"><l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne +                    <lg xml:id="SS.3.9.trailer"> 
-                        dhamanīvyākaraṇaśārīraṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9|| </l></lg>+                        <l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne dhamanīvyākaraṇaśārīraṃ 
 +                            nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9|| </l> 
 +                    </lg>
                 </div>                 </div>
  
Line 2319: Line 3102:
  
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.1"><l> athāto garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.10.1"> 
-                        || </l></lg>+                        <l> athāto garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.2"><l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.10.2"> 
 +                        <l> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.3"><l> garbhiṇī prathamadivasāt prabhṛti nityaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.10.3"> 
-                        prahṛṣṭā śucyalaṅkṛtā śuklavasanā +                        <l> garbhiṇī prathamadivasāt prabhṛti nityaṃ prahṛṣṭā śucyalaṅkṛtā 
-                        śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavet, +                            śuklavasanā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavet, 
-                        malinavikṛtahīnagātrāṇi na spṛśet, durgandhadurdarśanāni +                            malinavikṛtahīnagātrāṇi na spṛśet, durgandhadurdarśanāni 
-                        pariharet, udvejanīyāś ca kathāḥ, śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ +                            pariharet, udvejanīyāś ca kathāḥ, śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ 
-                        klinnaṃ cānnaṃ nopabhuñjīta, bahirniṣkramaṇaṃ +                            klinnaṃ cānnaṃ nopabhuñjīta, bahirniṣkramaṇaṃ 
-                        śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhamayaśaskarāṃś ca bhāvān +                            śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhamayaśaskarāṃś ca 
-                        uccair bhāṣyādikaṃ ca parihared yāni ca garbhaṃ vyāpādayanti, na +                            bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca parihared yāni ca garbhaṃ 
-                        cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādīni seveta, na cāyāsayeccharīraṃ, +                            vyāpādayanti, na cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādīni seveta, na 
-                        pūrvoktāni ca pariharet, śayanāsanaṃ mṛdvāstaraṇaṃ nātyuccam +                            cāyāsayeccharīraṃ, pūrvoktāni ca pariharet, śayanāsanaṃ 
-                        apāśrayopetamasaṃbādhaṃ ca vidadhyāt, hṛdyaṃ dravamadhuraprāyaṃ +                            mṛdvāstaraṇaṃ nātyuccam apāśrayopetamasaṃbādhaṃ ca vidadhyāt, 
-                        snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ ca bhojanaṃ bhojayet , sāmānyam etad +                            hṛdyaṃ dravamadhuraprāyaṃ snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ ca 
-                        āprasavāt ||3|| </l></lg>+                            bhojanaṃ bhojayet , sāmānyam etad āprasavāt ||3|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.4"><l> viśeṣatas tu garbhiṇī +                    <lg xml:id="SS.3.10.4"> 
-                        prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu madhuraśītadravaprāyamāhāram +                        <l> viśeṣatas tu garbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu 
-                        upaseveta; viśeṣatas tu tṛtīye ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayet , +                            madhuraśītadravaprāyamāhāram upaseveta; viśeṣatas tu tṛtīye 
-                        caturthe dadhnā, pañcame payasā, ṣaṣṭhe sarpiṣetyeke; caturthe +                            ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayet , caturthe dadhnā, pañcame 
-                        payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ hṛdyamannaṃ ca +                            payasā, ṣaṣṭhe sarpiṣetyeke; caturthe 
-                        bhojayet , pañcame kṣīrasarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ , ṣaṣṭhe +                            payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ hṛdyamannaṃ 
-                        śvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayed yavāgūṃ vā, saptame +                            ca bhojayet , pañcame kṣīrasarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ , ṣaṣṭhe 
-                        sarpiḥ pṛthakparṇyādisiddham, evamāpyāyate garbhaḥ; aṣṭame +                            śvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayed yavāgūṃ vā, saptame 
-                        badarodakena +                            sarpiḥ pṛthakparṇyādisiddham, evamāpyāyate garbhaḥ; aṣṭame 
-                        balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet +                            badarodakena 
-                        purāṇapurīṣaśuddhyarthamanulomanārthaṃ ca vāyoḥ, tataḥ +                            balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet 
-                        payomadhurakaṣāyasiddhena tailenānuvāsayet, anulome hi vāyau +                            purāṇapurīṣaśuddhyarthamanulomanārthaṃ ca vāyoḥ, tataḥ 
-                        sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca bhavati, ata ūrdhvaṃ snigdhābhir +                            payomadhurakaṣāyasiddhena tailenānuvāsayet, anulome hi vāyau 
-                        yavāgūbhir jāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālāt; evam upakrāntā +                            sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca bhavati, ata ūrdhvaṃ 
-                        snigdhā balavatī sukham anupadravā prasūyate ||4|| </l></lg>+                            snigdhābhir yavāgūbhir jāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālāt; 
 +                            evam upakrāntā snigdhā balavatī sukham anupadravā prasūyate 
 +                            ||4|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.5"><l> navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśaste +                    <lg xml:id="SS.3.10.5"> 
-                        tithyādau | tatrāriṣṭaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ +                        <l> navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśaste tithyādau | 
-                        śvetaraktapītakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu +                            tatrāriṣṭaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ 
-                        bilvanyagrodhatindukabhallātakanirmitasarvāgāraṃ yathāsaṅkhyaṃ +                            śvetaraktapītakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu 
-                            tanmaya<pb facs="472" n="388a"/>paryaṅkaṃ samupaliptabhittiṃ +                            bilvanyagrodhatindukabhallātakanirmitasarvāgāraṃ yathāsaṅkhyaṃ 
-                        suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāraṃ dakṣiṇadvāraṃ vāṣṭahastāyataṃ +                                tanmaya<pb facs="472" n="388a"/>paryaṅkaṃ 
-                        caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasaṃpannaṃ vidheyam ||5|| </l></lg>+                            samupaliptabhittiṃ suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāraṃ 
 +                            dakṣiṇadvāraṃ vāṣṭahastāyataṃ caturhastavistṛtaṃ 
 +                            rakṣāmaṅgalasaṃpannaṃ vidheyam ||5|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.6"><l> jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane | +                    <lg xml:id="SS.3.10.6"> 
-                        <caesura/> +                        <l> jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane | 
-                         saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī ||6|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī ||6|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.7"><l> tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati +                    <lg xml:id="SS.3.10.7"> 
-                        samantād vedanā bhavaty abhīkṣṇaṃ purīṣapravṛttirmūtraṃ prasicyate +                        <l> tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati samantād vedanā 
-                        yonimukhāc chleṣmā ca ||7||</l></lg>+                            bhavaty abhīkṣṇaṃ purīṣapravṛttirmūtraṃ prasicyate yonimukhāc 
 +                            chleṣmā ca ||7||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.8"><l> prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.10.8"> 
-                        kumāraparivṛtāṃ punnāmaphalahastāṃ +                        <l> prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ 
-                        svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāmathaināṃ sambhṛtāṃ yavāgūmākaṇṭhāt +                            punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāmathaināṃ 
-                        pāyayet, tataḥ kṛtopadhāne mṛduni vistīrṇe śayane +                            sambhṛtāṃ yavāgūmākaṇṭhāt pāyayet, tataḥ kṛtopadhāne mṛduni 
-                        sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaśaṅkanīyāś catasraḥ striyaḥ +                            vistīrṇe śayane sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaśaṅkanīyāś 
-                        pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ kartitanakhāḥ paricareyur iti +                            catasraḥ striyaḥ pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ 
-                        ||8|| </l></lg>+                            kartitanakhāḥ paricareyur iti ||8|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.9"><l> athāsyā viśikhāntaram anulomam +                    <lg xml:id="SS.3.10.9"> 
-                        anusukhamabhyajyānubrūyāc caitām ekā --- subhage pravāhasv eti, +                        <l> athāsyā viśikhāntaram anulomam anusukhamabhyajyānubrūyāc 
-                        nacāprāptāvī pravāhasva, tato vimukte garbhanāḍīprabandhe saśūleṣu +                            caitām ekā --- subhage pravāhasv eti, nacāprāptāvī pravāhasva, 
-                        śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ, tato +                            tato vimukte garbhanāḍīprabandhe saśūleṣu 
-                        garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato garbhe yonimukhaṃ prapanne +                            śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ, tato 
-                        gāḍhataramāviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ +                            garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato garbhe yonimukhaṃ prapanne 
-                        vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā +                            gāḍhataramāviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ 
-                        janayati ||9|| </l></lg>+                            vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā 
 +                            janayati ||9|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.10"><l> tatra pratilomamanulomayet, prāñjalam ākarṣet +                    <lg xml:id="SS.3.10.10"> 
-                        ||10|| </l></lg>+                        <l> tatra pratilomamanulomayet, prāñjalam ākarṣet ||10|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.11"><l> garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet +                    <lg xml:id="SS.3.10.11"> 
-                        kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā, badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ +                        <l> garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena 
-                        hastapādayoḥ, dhārayet suvarcalāṃ viśalyāṃ vā ||11|| </l></lg>+                            vā, badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādayoḥ, dhārayet 
 +                            suvarcalāṃ viśalyāṃ vā ||11|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.12"><l> atha jātasyolbaṃ mukhaṃ ca saindhavasarpiṣā +                    <lg xml:id="SS.3.10.12"> 
-                        viśodhya, ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhināḍīm +                        <l> atha jātasyolbaṃ mukhaṃ ca saindhavasarpiṣā viśodhya, 
-                        aṣṭāṅgulam āyamya sūtreṇa baddhvā chedayet, tatsūtraikadeśaṃ ca +                            ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhināḍīm aṣṭāṅgulam 
-                        kumārasya grīvāyāṃ samyag badhnīyāt ||12|| </l></lg>+                            āyamya sūtreṇa baddhvā chedayet, tatsūtraikadeśaṃ ca kumārasya 
 +                            grīvāyāṃ samyag badhnīyāt ||12|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.13"><l> atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya +                    <lg xml:id="SS.3.10.13"> 
-                        jātakarmaṇi kṛte madhusarpiranantacūrṇamaṅgulyānāmikayā lehayet; +                        <l> atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmaṇi kṛte 
-                        tato balātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā +                            madhusarpiranantacūrṇamaṅgulyānāmikayā lehayet; tato 
-                        rūpyahemaprataptena vā vāriṇā snāpayed enaṃ kapitthapatrakaṣāyeṇa +                            balātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā 
-                        vā koṣṇena yathākālaṃ yathādoṣaṃ yathāvibhavaṃ ca ||13|| </l></lg>+                            rūpyahemaprataptena vā vāriṇā snāpayed enaṃ 
 +                            kapitthapatrakaṣāyeṇa vā koṣṇena yathākālaṃ yathādoṣaṃ 
 +                            yathāvibhavaṃ ca ||13|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="473" n="389a"/>                     <pb facs="473" n="389a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.14"><l> dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvād anantaram | +                    <lg xml:id="SS.3.10.14"> 
-                        <caesura/> +                        <l> dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvād anantaram | 
-                         catūrātrāt trirātrād vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate ||14|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             catūrātrāt trirātrād vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate ||14|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.15"><l> tasmāt prathame 'hni madhusarpir anantamiśraṃ +                    <lg xml:id="SS.3.10.15"> 
-                        mantrapūtaṃ trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, +                        <l> tasmāt prathame 'hni madhusarpir anantamiśraṃ mantrapūtaṃ 
-                        tṛtīye ca; tataḥ prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ +                            trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca; 
-                        svapāṇitalasaṃmitaṃ dvikālaṃ pāyayet ||15|| </l></lg>+                            tataḥ prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasaṃmitaṃ 
 +                            dvikālaṃ pāyayet ||15|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.16"><l> atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.10.16"> 
-                        vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret | saśeṣadoṣāṃ tu tadahaḥ +                        <l> atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ 
-                        pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ +                            vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret | saśeṣadoṣāṃ tu tadahaḥ 
-                        guḍodakenoṣṇena pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryād +                            pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ 
-                        āduṣṭaśoṇitāt | viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ snehayavāgūṃ +                            guḍodakenoṣṇena pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryād 
-                        kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet trirātram | tato yavakolakulatthasiddhena +                            āduṣṭaśoṇitāt | viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ 
-                        jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayed balamagnibalaṃ cāvekṣya | anena +                            snehayavāgūṃ kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet trirātram | tato 
-                        vidhinādhyardhamāsam upasaṃskṛtā vimuktāhārācārā +                            yavakolakulatthasiddhena jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayed 
-                        vigatasūtikābhidhānā syāt, punar ārtavadarśanād ity eke ||16|| </l></lg>+                            balamagnibalaṃ cāvekṣya | anena vidhinādhyardhamāsam 
 +                            upasaṃskṛtā vimuktāhārācārā vigatasūtikābhidhānā syāt, punar 
 +                            ārtavadarśanād ity eke ||16|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.17"><l> dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayor +                    <lg xml:id="SS.3.10.17"> 
-                        anyatarasya mātrāṃ pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehanityā ca +                        <l> dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ 
-                        syāt trirātraṃ pañcarātraṃ vā balavatī ; abalāṃ yavāgūṃ pāyayet +                            pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehanityā ca syāt trirātraṃ 
-                        trirātraṃ pañcarātraṃ vā | ata ūrdhvaṃ +                            pañcarātraṃ vā balavatī ; abalāṃ yavāgūṃ pāyayet trirātraṃ 
-                        snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret ||17|| </l></lg>+                            pañcarātraṃ vā | ata ūrdhvaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret 
 +                            ||17|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.18"><l> prāyaśaś caināṃ prabhūtenoṣṇodakena +                    <lg xml:id="SS.3.10.18"> 
-                        pariṣiñcet, krodhāyāsamaithunādīṃś ca pariharet ||18|| </l></lg>+                        <l> prāyaśaś caināṃ prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet, 
 +                            krodhāyāsamaithunādīṃś ca pariharet ||18|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.19"><l> mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate | +                    <lg xml:id="SS.3.10.19"> 
-                        <caesura/> +                        <l> mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate | 
-                         sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved atyapatarpaṇāt ||19|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved atyapatarpaṇāt ||19|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.20"><l> tasmāt tāṃ deśakālau ca vyādhisātmyena karmaṇā +                    <lg xml:id="SS.3.10.20"> 
-                        +                        <l> tasmāt tāṃ deśakālau ca vyādhisātmyena karmaṇā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||20||</l></lg>+                             parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||20||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.21"><l> +                    <lg xml:id="SS.3.10.21"> 
-                        <pb facs="474" n="390a"/>athāparā 'patanty ānāhādhmānau kurute, +                        <l> 
-                        tasmāt kaṇṭhamasyāḥ keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛjet, +                            <pb facs="474" n="390a"/>athāparā 'patanty ānāhādhmānau 
-                        kaṭukālābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokair vā +                            kurute, tasmāt kaṇṭhamasyāḥ keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛjet, 
-                        kaṭutailavimiśrairyonimukhaṃ dhūpayet, lāṅgalīmūlakalkena vāsyāḥ +                            kaṭukālābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokair vā 
-                        pāṇipādatalam ālimpet, mūrdhni vāsyā mahāvṛkṣakṣīram anusecayet, +                            kaṭutailavimiśrairyonimukhaṃ dhūpayet, lāṅgalīmūlakalkena 
-                        kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet, +                            vāsyāḥ pāṇipādatalam ālimpet, mūrdhni vāsyā mahāvṛkṣakṣīram 
-                        śālamūlakalkaṃ vā pippalyādiṃ vā madyena, +                            anusecayet, kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā madyamūtrayor 
-                        siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena +                            anyatareṇa pāyayet, śālamūlakalkaṃ vā pippalyādiṃ vā madyena, 
-                        vāsthāpayet, etair eva siddhena siddhārthakatailenottarabastiṃ +                            siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena 
-                        dadyāt, snigdhena vā kṛttanakhena hastenāpaharet ||21|| </l></lg>+                            vāsthāpayet, etair eva siddhena siddhārthakatailenottarabastiṃ 
 +                            dadyāt, snigdhena vā kṛttanakhena hastenāpaharet ||21|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.22"><l> prajātāyāś ca nāryā +                    <lg xml:id="SS.3.10.22"> 
-                        rūkṣaśarīrāyāstīkṣṇairaviśodhitaṃ raktaṃ vāyunā +                        <l> prajātāyāś ca nāryā rūkṣaśarīrāyāstīkṣṇairaviśodhitaṃ raktaṃ 
-                        taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayor bastau bastiśirasi +                            vāyunā taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayor bastau 
-                        vā granthiṃ karoti; tataś ca nābhibastyudaraśūlāni bhavanti, +                            bastiśirasi vā granthiṃ karoti; tataś ca nābhibastyudaraśūlāni 
-                        sūcībhir iva nistudyate bhidyate dīryata iva ca pakvāśayaḥ, +                            bhavanti, sūcībhir iva nistudyate bhidyate dīryata iva ca 
-                        samantādādhmānamudare mūtrasaṅgaś ca bhavatīti makkallalakṣaṇam | +                            pakvāśayaḥ, samantādādhmānamudare mūtrasaṅgaś ca bhavatīti 
-                        tatra vīratarvādisiddhaṃ jalamuṣakādipratīvāpaṃ pāyayet, +                            makkallalakṣaṇam | tatra vīratarvādisiddhaṃ 
-                        yavakṣāracūrṇaṃ vā sukhodakena pippalyādikvāthena vā, +                            jalamuṣakādipratīvāpaṃ pāyayet, yavakṣāracūrṇaṃ vā sukhodakena 
-                        pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena, varuṇādikvāthaṃ vā +                            pippalyādikvāthena vā, pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena, 
-                        pañcakolailāpratīvāpaṃ, pṛthakparṇyādikvāthaṃ vā +                            varuṇādikvāthaṃ vā pañcakolailāpratīvāpaṃ, 
-                        bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ, purāṇaguḍaṃ vā +                            pṛthakparṇyādikvāthaṃ vā bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ, 
-                        trikaṭukacaturjātakakustumburumiśraṃ khādet, acchaṃ vā +                            purāṇaguḍaṃ vā trikaṭukacaturjātakakustumburumiśraṃ khādet, 
-                        pibedariṣṭam iti ||22|| </l></lg>+                            acchaṃ vā pibedariṣṭam iti ||22|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.23"><l> atha bālaṃ kṣaumaparivṛtaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.10.23"> 
-                        kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, pīlu<pc> </pc>badarī<pc> </pc>nimba<pc> </pc>parūṣaka<pc> </pc>śākhābhiś cainaṃ parivījayet, mūrdhni +                        <l> atha bālaṃ kṣaumaparivṛtaṃ kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ 
-                        cāsyāharahastailapicumavacārayet, dhūpayeccainaṃ rakṣoghnair +                            śāyayet, pīlu<pc> </pc>badarī<pc> </pc>nimba<pc 
-                        dhūpaiḥ, rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsv avasṛjet, +                                > </pc>parūṣaka<pc> </pc>śākhābhiś cainaṃ parivījayet, 
-                        tilātasīsarṣapakaṇāṃś cātra prakiret, adhiṣṭhāne cāgniṃ +                            mūrdhni cāsyāharahastailapicumavacārayet, dhūpayeccainaṃ 
-                        prajvālayet, vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeta ||23|| </l></lg>+                            rakṣoghnair dhūpaiḥ, rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsv 
 +                            avasṛjet, tilātasīsarṣapakaṇāṃś cātra prakiret, adhiṣṭhāne 
 +                            cāgniṃ prajvālayet, vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeta ||23|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.24"><l> tato daśame 'hani mātāpitarau +                    <lg xml:id="SS.3.10.24"> 
-                        kṛtamaṅgalakautukau svastivācanaṃ kṛtvā nāma kuryāt āṃ +                        <l> tato daśame 'hani mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau 
-                        yadabhipretaṃ nakṣatranāma vā ||24|| </l></lg>+                            svastivācanaṃ kṛtvā nāma kuryāt āṃ yadabhipretaṃ nakṣatranāma 
 +                            vā ||24|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.25"><l> tato yathāvarṇaṃ dhātrīmupeyānmadhyamapramāṇāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.10.25"> 
-                        madhyamavayaskā(sā)m arogāṃ +                        <l> tato yathāvarṇaṃ dhātrīmupeyānmadhyamapramāṇāṃ 
-                        śīlavatīmacapalāmalolupāmakṛśāmasthūlāṃ +                            madhyamavayaskā(sā)m arogāṃ 
-                        prasannakṣīrāmalambauṣṭhīmalambordhvastanīmavyaṅgāmavyasaninīṃ +                            śīlavatīmacapalāmalolupāmakṛśāmasthūlāṃ 
-                        jīvadvatsāṃ dogdhrīṃ vatsalāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāmato +                            prasannakṣīrāmalambauṣṭhīmalambordhvastanīmavyaṅgāmavyasaninīṃ 
-                        bhūyiṣṭhaiś ca guṇairanvitāṃ śmāmāmārogyabalavṛddhaye bālasya | +                            jīvadvatsāṃ dogdhrīṃ vatsalāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāmato 
-                        tatrordhvastanī karālaṃ kuryāt , lambastanī nāsikāmukhaṃ +                            bhūyiṣṭhaiś ca guṇairanvitāṃ śmāmāmārogyabalavṛddhaye bālasya 
-                        chādayitvā maraṇam āpādayet | tataḥ praśastāyāṃ tithau śiraḥsnātam +                            | tatrordhvastanī karālaṃ kuryāt , lambastanī nāsikāmukhaṃ 
-                        ahatavāsasam udaṅmukhaṃ śiśum upaveśya dhātrīṃ prāṅmukhīṃ +                            chādayitvā maraṇam āpādayet | tataḥ praśastāyāṃ tithau 
-                        copaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ dhautamīṣatparisrutamabhimantrya +                            śiraḥsnātam ahatavāsasam udaṅmukhaṃ śiśum upaveśya dhātrīṃ 
-                        mantreṇānena pāyayet ||25|| </l></lg>+                            prāṅmukhīṃ copaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ 
 +                            dhautamīṣatparisrutamabhimantrya mantreṇānena pāyayet ||25|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.26"><l> ‘catvāraḥ sāgarāstubhyaṃ stanayoḥ kṣīravāhinaḥ +                    <lg xml:id="SS.3.10.26"> 
-                        +                        <l> ‘catvāraḥ sāgarāstubhyaṃ stanayoḥ kṣīravāhinaḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye ||26||</l></lg>+                             bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye ||26||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.27"><l> payo 'mṛtarasaṃ pītvā kumāraste śubhānane | +                    <lg xml:id="SS.3.10.27"> 
-                        <caesura/> +                        <l> payo 'mṛtarasaṃ pītvā kumāraste śubhānane | 
-                         dīrghamāyuravāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||27||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             dīrghamāyuravāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||27||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.28"><l> ato 'nyathā nānā stanyopayogasyāsātmyād +                    <lg xml:id="SS.3.10.28"> 
-                        vyādhijanma bhavati ||28|| </l></lg>+                        <l> ato 'nyathā nānā stanyopayogasyāsātmyād vyādhijanma bhavati 
 +                            ||28|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.29"><l> aparisrute +                    <lg xml:id="SS.3.10.29"> 
-                        'pyatistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ śiśoḥ +                        <l> aparisrute 'pyatistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ 
-                        kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmād evaṃvidhānāṃ stanyaṃ na pāyayet +                            śiśoḥ kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmād evaṃvidhānāṃ stanyaṃ 
-                        ||29|| </l></lg>+                            na pāyayet ||29|| </l> 
 +                    </lg>
                     <pb facs="475" n="391a"/>                     <pb facs="475" n="391a"/>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.30"><l> krodhaśokāvātsalyādibhiś ca striyāḥ stanyanāśo +                    <lg xml:id="SS.3.10.30"> 
-                        bhavati | athāsyāḥ kṣīrajananārthaṃ saumanasyam utpādya +                        <l> krodhaśokāvātsalyādibhiś ca striyāḥ stanyanāśo bhavati | 
-                        yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭaka- +                            athāsyāḥ kṣīrajananārthaṃ saumanasyam utpādya 
-                        bisavidārikandamadhukaśatāvarīnālikālābūkālaśākaprabhṛtīni +                            yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭaka- 
-                        vidadhyāt ||30|| </l></lg>+                            bisavidārikandamadhukaśatāvarīnālikālābūkālaśākaprabhṛtīni 
 +                            vidadhyāt ||30|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.31"><l> athāsyāḥ stanyam apsu parīkṣeta; tac +                    <lg xml:id="SS.3.10.31"> 
-                        cecchītalam amalaṃ tanu śaṅkhāvabhāsam apsu nyastam ekībhāvaṃ +                        <l> athāsyāḥ stanyam apsu parīkṣeta; tac cecchītalam amalaṃ tanu 
-                        gacchaty aphenilam atantum annotplavate 'vasīdati vā tac chuddham +                            śaṅkhāvabhāsam apsu nyastam ekībhāvaṃ gacchaty aphenilam 
-                        iti vidyāt, tena kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiś ca +                            atantum annotplavate 'vasīdati vā tac chuddham iti vidyāt, 
-                        bhavati | na ca +                            tena kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiś ca bhavati | na 
-                        kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ +                            ca 
-                        stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ +                            kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ 
-                        tīvravegotpattibhayāt ||31|| </l></lg>+                            stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ 
 +                            tīvravegotpattibhayāt ||31|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.32"><l> bhavanti cātra +                    <lg xml:id="SS.3.10.32"> 
-                        <caesura/> +                        <l> bhavanti cātra 
-                         dhātryās tu gurubhir bhojyairviṣamairdoṣalais tathā | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             dhātryās tu gurubhir bhojyairviṣamairdoṣalais tathā | 
-                         doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati ||32|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati ||32|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.33"><l> mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.10.33"> 
-                        <caesura/> +                        <l> mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ | 
-                         dūṣayanti payas tena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             dūṣayanti payas tena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ | 
-                         bhavanti kuśalas tāṃś ca bhiṣak samyag vibhāvayet ||33|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             bhavanti kuśalas tāṃś ca bhiṣak samyag vibhāvayet ||33|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.34"><l> aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate | +                    <lg xml:id="SS.3.10.34"> 
-                        <caesura/> +                        <l> aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate | 
-                         muhur muhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi ||34|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             muhur muhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi ||34|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.35"><l> nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet | +                    <lg xml:id="SS.3.10.35"> 
-                        <caesura/> +                        <l> nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet | 
-                         bastis the mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati ||35|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             bastis the mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati ||35|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.36"><l> +                    <lg xml:id="SS.3.10.36"> 
-                        viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ | +                        <l> viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃś ca rodanaiḥ ||36||</l></lg>+                             koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃś ca rodanaiḥ ||36||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.37"><l> teṣu yathābhihitaṃ mṛdv acchedanīyam auṣadhaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.10.37"> 
-                        mātrayā kṣīrapasya kṣīrasarpiṣā saṃyuktaṃ vidadhyāt, dhātryāś ca +                        <l> teṣu yathābhihitaṃ mṛdv acchedanīyam auṣadhaṃ mātrayā 
-                        kevalaṃ, kṣīrānnād asyātmani dhātryāś ca pūrvavat, annād asya +                            kṣīrapasya kṣīrasarpiṣā saṃyuktaṃ vidadhyāt, dhātryāś ca 
-                        kaṣāyādīn ātmany eva na dhātryāḥ ||37|| </l></lg>+                            kevalaṃ, kṣīrānnād asyātmani dhātryāś ca pūrvavat, annād asya 
 +                            kaṣāyādīn ātmany eva na dhātryāḥ ||37|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.38"><l> tatra māsād ūrdhvaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.10.38"> 
-                        kṣīrapāyāṅguliparvadvayagrahaṇasaṃmitāmauṣadhamātrāṃ vidadhyāt, +                        <l> tatra māsād ūrdhvaṃ 
-                        kolāsthisaṃmitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya, kolasaṃmitāmannādāyeti +                            kṣīrapāyāṅguliparvadvayagrahaṇasaṃmitāmauṣadhamātrāṃ 
-                        ||38|| </l></lg>+                            vidadhyāt, kolāsthisaṃmitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya, 
 +                            kolasaṃmitāmannādāyeti ||38|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.39"><l> yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante +                    <lg xml:id="SS.3.10.39"> 
-                        'gadaṅkarāḥ | +                        <l> yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante 'gadaṅkarāḥ | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         teṣu tatkalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau ||39|| </l></lg>+                             teṣu tatkalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau ||39|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.40"><l> ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare | +                    <lg xml:id="SS.3.10.40"> 
-                        <caesura/> +                        <l> ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare | 
-                         stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ ||40|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ ||40|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.41"><l> na ca tṛṣṇābhayādatra pāyayeta śiśuṃ stanau | +                    <lg xml:id="SS.3.10.41"> 
-                        <caesura/> +                        <l> na ca tṛṣṇābhayādatra pāyayeta śiśuṃ stanau | 
-                         virekabastivamanāny ṛte kuryāc ca nātyayāt ||41||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             virekabastivamanāny ṛte kuryāc ca nātyayāt ||41||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.42"><l> mastuluṅgakṣayād yasya vāyus tālvasthi nāmayet +                    <lg xml:id="SS.3.10.42"> 
-                        +                        <l> mastuluṅgakṣayād yasya vāyus tālvasthi nāmayet | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||42|| </l></lg>+                             tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||42|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.43"><l> pānābhyañjanayor yojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā +                    <lg xml:id="SS.3.10.43"> 
-                        <caesura/> +                        <l> pānābhyañjanayor yojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā 
-                         vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām ||43|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām ||43|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.44"><l> mārutaghnaiḥ praśamayet snehasvedopanāhanaiḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.10.44"> 
-                        <caesura/> +                        <l> mārutaghnaiḥ praśamayet snehasvedopanāhanaiḥ | 
-                        <pb facs="476" n="392a"/> gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet +                            <caesura/> 
-                        kriyām | +                            <pb facs="476" n="392a"/> gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ 
-                        <caesura/> +                            kārayet kriyām | 
-                         rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayor hitam ||44||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayor hitam ||44||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.45"><l> kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet +                    <lg xml:id="SS.3.10.45"> 
-                        siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ, +                        <l> kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet 
-                        kṣīrānnādāya madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham, annādāya +                            siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ, 
-                        dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅgadrākṣardhibrāhmīsiddhaṃ +                            kṣīrānnādāya madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham, 
-                        ; tenārogyabalamedhāyūṃṣi śiśorbhavanti ||45|| </l></lg>+                            annādāya 
 +                            dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅgadrākṣardhibrāhmīsiddhaṃ 
 +                            ; tenārogyabalamedhāyūṃṣi śiśorbhavanti ||45|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.46"><l> bālaṃ punargātrasukhaṃ gṛhṇīyāt, na cainaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.10.46"> 
-                        tarjayet, sahasā na pratibodhayed vitrāsabhayāt, sahasā +                        <l> bālaṃ punargātrasukhaṃ gṛhṇīyāt, na cainaṃ tarjayet, sahasā na 
-                        nāpaharedutkṣipedvā vātādivighātabhayāt, nopaveśayet +                            pratibodhayed vitrāsabhayāt, sahasā nāpaharedutkṣipedvā 
-                        kaubjyabhayāt, nityaṃ cainam anuvarteta priyaśatairajighāṃsuḥ; +                            vātādivighātabhayāt, nopaveśayet kaubjyabhayāt, nityaṃ cainam 
-                        evam avihatamanā hy abhivardhate nityam udagrasattvasaṃpanno +                            anuvarteta priyaśatairajighāṃsuḥ; evam avihatamanā hy 
-                        nīrogaḥ suprasannamanāś ca bhavati | +                            abhivardhate nityam udagrasattvasaṃpanno nīrogaḥ 
-                        vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagrahacchāyādibhyo +                            suprasannamanāś ca bhavati | 
-                        durgrahopasargataś ca bālaṃ rakṣet ||46|| </l></lg>+                            vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagrahacchāyādibhyo 
 +                            durgrahopasargataś ca bālaṃ rakṣet ||46|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.47"><l> nāśucau visṛjed bālaṃ nākāśe viṣame na ca | +                    <lg xml:id="SS.3.10.47"> 
-                        <caesura/> +                        <l> nāśucau visṛjed bālaṃ nākāśe viṣame na ca | 
-                         noṣmamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu ca ||47||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             noṣmamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu ca ||47||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.48"><l> kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyamathāpi vā | +                    <lg xml:id="SS.3.10.48"> 
-                        <caesura/> +                        <l> kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyamathāpi vā | 
-                         dadyād āstanyaparyāpter bālānāṃ vīkṣya mātrayā ||48|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             dadyād āstanyaparyāpter bālānāṃ vīkṣya mātrayā ||48|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.49"><l> ṣaṇmāsaṃ cainamannaṃ prāśayel laghu hitaṃ ca +                    <lg xml:id="SS.3.10.49"> 
-                        ||49|| </l></lg>+                        <l> ṣaṇmāsaṃ cainamannaṃ prāśayel laghu hitaṃ ca ||49|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.50"><l> nityam avarodharataś ca syāt kṛtarakṣa +                    <lg xml:id="SS.3.10.50"> 
-                        upasargabhayāt; prayatnataś ca grahopasargebhyo rakṣyā bālā +                        <l> nityam avarodharataś ca syāt kṛtarakṣa upasargabhayāt; 
-                        bhavanti ||50|| </l></lg>+                            prayatnataś ca grahopasargebhyo rakṣyā bālā bhavanti ||50|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.51"><l> atha kumāra udvijate trasyati roditi +                    <lg xml:id="SS.3.10.51"> 
-                        naṣṭasaṃjño bhavati nakhadaśanair dhātrīmātmānaṃ ca pariṇudati +                        <l> atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati 
-                        dantān khādati kūjati jṛmbhate bhruvau vikṣipatyūrdhvaṃ nirīkṣate +                            nakhadaśanair dhātrīmātmānaṃ ca pariṇudati dantān khādati 
-                        phenamudvamati sandaṣṭauṣṭhaḥkrūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro niśi +                            kūjati jṛmbhate bhruvau vikṣipatyūrdhvaṃ nirīkṣate 
-                        jāgarti durbalo mlānāṅgo matsyacchucchrundarimatkuṇagandho yathā +                            phenamudvamati sandaṣṭauṣṭhaḥkrūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro 
-                        purā dhātryāḥ stanyamabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena +                            niśi jāgarti durbalo mlānāṅgo 
-                        grahopasṛṣṭalakṣaṇamuktaṃ, <title ana="uttaratantra">vistareṇottare</title> vakṣyāmaḥ ||51|| </l></lg>+                            matsyacchucchrundarimatkuṇagandho yathā purā dhātryāḥ 
 +                            stanyamabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena 
 +                            grahopasṛṣṭalakṣaṇamuktaṃ, <title ana="uttaratantra" 
 +                                >vistareṇottare</title> vakṣyāmaḥ ||51|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.52"><l> śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathāvarṇaṃ vidyāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.10.52"> 
-                        grāhayet ||52|| </l></lg>+                        <l> śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathāvarṇaṃ vidyāṃ grāhayet ||52|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.53"><l> athāsmai pañcaviṃśativarṣāya +                    <lg xml:id="SS.3.10.53"> 
-                                <choice><corr>ṣoḍaśa</corr><sic>ṣoḍaśadaśa</sic></choice>varṣāṃ +                        <l> athāsmai pañcaviṃśativarṣāya 
-                        patnīm āvahet pitryadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti ||53|| </l></lg>+                                    <choice><corr>ṣoḍaśa</corr><sic>ṣoḍaśadaśa</sic></choice>varṣāṃ 
 +                            patnīm āvahet pitryadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti ||53|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.54"><l> ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatim | +                    <lg xml:id="SS.3.10.54"> 
-                        <caesura/> +                        <l> ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatim | 
-                         yady ādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate ||54|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             yady ādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate ||54|| 
 +                        </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.55"><l> jāto vā na ciraṃ jīvejjīvedvā durbalendriyaḥ | +                    <lg xml:id="SS.3.10.55"> 
-                        <caesura/> +                        <l> jāto vā na ciraṃ jīvejjīvedvā durbalendriyaḥ | 
-                         tasmād atyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet ||55||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             tasmād atyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet ||55||</l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="477" n="393a"/>                     <pb facs="477" n="393a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.10.56"><l> ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyāmanyena vā +                    <lg xml:id="SS.3.10.56"> 
-                        vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpy +                        <l> ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyāmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ 
-                        evaṃvidhasya ta eva doṣāḥ saṃbhavanti ||56|| </l></lg>+                            garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpy evaṃvidhasya ta eva 
 +                            doṣāḥ saṃbhavanti ||56|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.57.1"><l> tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ patiṣyati garbhe +                    <lg xml:id="SS.3.10.57.1"> 
-                        garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktadarśanaṃ ca | tatra śītaiḥ +                        <l> tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ patiṣyati garbhe 
-                        pariṣekāvagāhapradehādibhir upacarejjīvanīyaśṛtakṣīrapānaiś ca | +                            garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktadarśanaṃ ca | tatra 
-                        garbhasphuraṇe muhurmuhustatsandhāraṇārthaṃ kṣīramutpalādisiddhaṃ +                            śītaiḥ pariṣekāvagāhapradehādibhir 
-                        pāyayet | prasraṃsamāne +                            upacarejjīvanīyaśṛtakṣīrapānaiś ca | garbhasphuraṇe 
-                        sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāhamūtrasaṅgāḥ, sthānāt sthānaṃ ca +                            muhurmuhustatsandhāraṇārthaṃ kṣīramutpalādisiddhaṃ pāyayet | 
-                        prakrāmati garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ, tatra snigdhaśītāḥ kriyāḥ | +                            prasraṃsamāne sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāhamūtrasaṅgāḥ, 
-                        vedanāyāṃ mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ +                            sthānāt sthānaṃ ca prakrāmati garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ, tatra 
-                        payaḥ śarkarākṣaudramiśraṃ pāyayet; mūtrasaṅge darbhādisiddham; +                            snigdhaśītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ 
-                        ānāhe hiṅgusauvarcalalaśunavacāsiddham | atyarthaṃ sravati rakte +                            mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ 
-                        koṣṭhāgārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ +                            śarkarākṣaudramiśraṃ pāyayet; mūtrasaṅge darbhādisiddham; 
-                        madhunāvalihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā +                            ānāhe hiṅgusauvarcalalaśunavacāsiddham | atyarthaṃ sravati 
-                        payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā +                            rakte 
-                        śṛtena payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā +                            koṣṭhāgārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ 
-                        śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ; nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā +                            madhunāvalihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā 
-                        vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ +                            payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ 
-                        madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tad +                            vā śṛtena payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā 
-                        evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā, +                            śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ; nyagrodhādisvarasaparipītaṃ 
-                        bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā; evam +                            vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ 
-                        upakrāntāyā upāvartante rujo garbhaś cāpy āyate |</l></lg>+                            madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tad 
 +                            evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā, 
 +                            bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā; evam 
 +                            upakrāntāyā upāvartante rujo garbhaś cāpy āyate |</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.57.2"><l> vyavasthite ca garbhe +                    <lg xml:id="SS.3.10.57.2"> 
-                        gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte +                        <l> vyavasthite ca garbhe gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā 
-                        lavaṇasnehavarjyābhir yavāgūbhir uddālakādīnāṃ +                            bhojayet | atīte lavaṇasnehavarjyābhir yavāgūbhir 
-                        pācanīyopasaṃskṛtābhir upakrameta yāvanto māsā garbhasya tāvanty +                            uddālakādīnāṃ pācanīyopasaṃskṛtābhir upakrameta yāvanto māsā 
-                        ahāni | bastyudaraśūleṣu purāṇaguḍaṃ dīpanīyasaṃyuktaṃ pāyayed +                            garbhasya tāvanty ahāni | bastyudaraśūleṣu purāṇaguḍaṃ 
-                        ariṣṭaṃ vā | vātopadravagṛhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ, so +                            dīpanīyasaṃyuktaṃ pāyayed ariṣṭaṃ vā | vātopadravagṛhītatvāt 
-                        'tikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate, tāṃ mṛdunā +                            srotasāṃ līyate garbhaḥ, so 'tikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate, 
-                        snehādikrameṇopacaret, utkrośarasasaṃsiddhāmanalpasnehāṃ yavāgūṃ +                            tāṃ mṛdunā snehādikrameṇopacaret, 
-                        pāyayet, māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayen +                            utkrośarasasaṃsiddhāmanalpasnehāṃ yavāgūṃ pāyayet, 
-                        madhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātram | kālātītasthāyini garbhe +                            māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayen 
-                        viśeṣataḥ sadhānyam udūkhala musalenābhihanyād viṣame vā yān āsane +                            madhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātram | kālātītasthāyini garbhe 
-                        seveta | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ, sa mātuḥ kukṣiṃ na +                            viśeṣataḥ sadhānyam udūkhala musalenābhihanyād viṣame vā yān 
-                        pūrayati mandaṃ spandate ca, taṃ bṛṃhaṇīyaiḥ payo bhir māṃsarasaiś +                            āsane seveta | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ, sa mātuḥ 
-                        copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunābhiprapannam avakrāntajīvam +                            kukṣiṃ na pūrayati mandaṃ spandate ca, taṃ bṛṃhaṇīyaiḥ payo 
-                        ādhmāpayaty udaraṃ, taṃ kadācid yadṛcchayopaśāntaṃ +                            bhir māṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunābhiprapannam 
-                        naigameṣāpahṛtam iti bhāṣante, tam eva kadācit pralīyamānaṃ +                            avakrāntajīvam ādhmāpayaty udaraṃ, taṃ kadācid 
-                        nāgodaram ity āhuḥ; tatrāpi līnavat pratīkāraḥ ||57|| </l></lg>+                            yadṛcchayopaśāntaṃ naigameṣāpahṛtam iti bhāṣante, tam eva 
 +                            kadācit pralīyamānaṃ nāgodaram ity āhuḥ; tatrāpi līnavat 
 +                            pratīkāraḥ ||57|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="478" n="394a"/>                     <pb facs="478" n="394a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.10.58"><l> ata ūrdhvaṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ ||58|| </l></lg>+                    <lg xml:id="SS.3.10.58"> 
 +                        <l> ata ūrdhvaṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ ||58|| </l> 
 +                    </lg>
  
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.59"><l> madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca | +                    <lg xml:id="SS.3.10.59"> 
-                        <caesura/> +                        <l> madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca | 
-                         aśmantakas tilāḥ kṛṣṇāstāmravallī śatāvarī ||59|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             aśmantakas tilāḥ kṛṣṇāstāmravallī śatāvarī ||59|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.60"><l> vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā | +                    <lg xml:id="SS.3.10.60"> 
-                        <caesura/> +                        <l> vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā | 
-                         anantā sārivā rāsnā padmā madhukam eva ca ||60||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             anantā sārivā rāsnā padmā madhukam eva ca ||60||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.61"><l> bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgās tvaco ghṛtam +                    <lg xml:id="SS.3.10.61"> 
-                        +                        <l> bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgās tvaco ghṛtam | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā ||61|| </l></lg>+                             pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā ||61|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.62"><l> śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitā | +                    <lg xml:id="SS.3.10.62"> 
-                        <caesura/> +                        <l> śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitā | 
-                         vatsaite sapta yogāḥ syurardhaślokasamāpanāḥ | +                            <caesura/> 
-                        <caesura/> +                             vatsaite sapta yogāḥ syurardhaślokasamāpanāḥ | 
-                         yathāsaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ ||62|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             yathāsaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ ||62|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.63"><l> kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā | +                    <lg xml:id="SS.3.10.63"> 
-                        <caesura/> +                        <l> kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā | 
-                         mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣagaṣṭame ||63|| </l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣagaṣṭame ||63|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.64"><l> navame madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibet | +                    <lg xml:id="SS.3.10.64"> 
-                        <caesura/> +                        <l> navame madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibet | 
-                         kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syād daśame hitam ||64||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syād daśame hitam 
 +                            ||64||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.65"><l> sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca | +                    <lg xml:id="SS.3.10.65"> 
-                        <caesura/> +                        <l> sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca | 
-                         evam āpyāyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||65||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             evam āpyāyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||65||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.66"><l> nivṛttaprasavāyās tu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya +                    <lg xml:id="SS.3.10.66"> 
-                        ūrdhvaṃ prasavam ānāyā nāryāḥ kumāro 'lpāyur bhavati ||66|| </l></lg>+                        <l> nivṛttaprasavāyās tu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ prasavam 
 +                            ānāyā nāryāḥ kumāro 'lpāyur bhavati ||66|| </l> 
 +                    </lg>
  
                     <pb facs="479" n="395a"/>                     <pb facs="479" n="395a"/>
-                    <lg xml:id="SS.3.10.67"><l> atha garbhiṇīṃ vyādhyutpattāv atyaye chardayen +                    <lg xml:id="SS.3.10.67"> 
-                        madhurāmlenānnopahitenānulomayec ca, saṃśamanīyaṃ ca mṛdu +                        <l> atha garbhiṇīṃ vyādhyutpattāv atyaye chardayen 
-                        vidadhyād annapānayoḥ, aśnīyāc ca mṛduvīryaṃ madhuraprāyaṃ +                            madhurāmlenānnopahitenānulomayec ca, saṃśamanīyaṃ ca mṛdu 
-                        garbhāviruddhaṃ ca, garbhāviruddhāś ca kriyā yathāyogaṃ vidadhīta +                            vidadhyād annapānayoḥ, aśnīyāc ca mṛduvīryaṃ madhuraprāyaṃ 
-                        mṛduprāyāḥ ||67|| </l></lg>+                            garbhāviruddhaṃ ca, garbhāviruddhāś ca kriyā yathāyogaṃ 
 +                            vidadhīta mṛduprāyāḥ ||67|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.68"><l> sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ +                    <lg xml:id="SS.3.10.68"> 
-                        vacā | +                        <l> sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ vacā | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam ||68|| </l></lg>+                             matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam ||68|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.69"><l> arkapuṣpī madhu ghṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā | +                    <lg xml:id="SS.3.10.69"> 
-                        <caesura/> +                        <l> arkapuṣpī madhu ghṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā | 
-                         hemacūrṇāni kaiḍaryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu ||69||</l></lg>+                            <caesura/> 
 +                             hemacūrṇāni kaiḍaryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu ||69||</l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.70"><l> catvāro 'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣv +                    <lg xml:id="SS.3.10.70"> 
-                        api | +                        <l> catvāro 'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣv api | 
-                        <caesura/> +                            <caesura/> 
-                         kumārāṇāṃ vapur medhā balabuddhivivardhanāḥ ||70|| </l></lg>+                             kumārāṇāṃ vapur medhā balabuddhivivardhanāḥ ||70|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.10.trailer"><l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne +                    <lg xml:id="SS.3.10.trailer"> 
-                        garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10|| </l></lg>+                        <l> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ 
 +                            nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10|| </l> 
 +                    </lg>
  
-                    <lg xml:id="SS.3.trailer"><l> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ +                    <lg xml:id="SS.3.trailer"> 
-                        tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ +                        <l> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā 
-                        tṛtīyaṃ śārīrasthānaṃ samāptam |</l></lg>+                            suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ tṛtīyaṃ śārīrasthānaṃ 
 +                            samāptam |</l> 
 +                    </lg>
                 </div>                 </div>