This shows you the differences between two versions of the page.
| wiki:susrutaproject:gayadasa:nyayacandrika_sarirasthana.4 [2026/04/26 15:40] – created - external edit 127.0.0.1 | wiki:susrutaproject:gayadasa:nyayacandrika_sarirasthana.4 [2026/08/05 19:47] (current) – removed - external edit (Unknown date) 127.0.0.1 | ||
|---|---|---|---|
| Line 1: | Line 1: | ||
| - | <TEI xmlns=" | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | </ | ||
| - | < | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | <idno type=" | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | </ | ||
| - | |||
| - | </ | ||
| - | <text xml: | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | <div n=" | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | |||
| - | <div n=" | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | garbhavyākaraṇasyovitatvāt | vyākaraṇaṃ vi< | ||
| - | place=" | ||
| - | prāṇināṃ garbhaḥ||< | ||
| - | anvayavyatirekābhyāṃ anvayavyatireki ca teṣv eva prīṇābhyāṃ | ||
| - | paribhāṣayann āha ||<lb n=" | ||
| - | <add place=" | ||
| - | punar ādāv evāgniḥ somādiprāṇavyākaraṇam ucyate | anaṃtaroktād | ||
| - | garbhapratyaṃgaguṇāgaṇa< | ||
| - | agnīṣomādīnāṃ gharmmāgharmmābhyām eva saṃyogayoḥ kṛtatvāt | tad | ||
| - | evaṃ pāribhāṣikāmaś ca teṣu darśayituṃ śabdapu|< | ||
| - | /> | ||
| - | manasiś ceti cakāra eṣām api śarīraguṇadoṣāṇām iva gharmmā< | ||
| - | /> | ||
| - | agnisomamarutāṃ devatārūpeṇādhiṣṭhitā doṣāḥ | ya<lb n=" | ||
| - | || svayaṃbhūr eṣa bhavān vāyur ity abhiśabditaḥ | tathā sthity | ||
| - | utpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam iti || tathā< | ||
| - | /> | ||
| - | ' | ||
| - | śarīrāṃtargata āpyāyam iti iti | ta ete<lb n=" | ||
| - | praṇayaṃtīti prāṇaḥ | śārīrā doṣā vātādayaḥ | tadaiveteṣāṃ | ||
| - | dhātutvam api dadhatīti kṛtvā tathā mano do<lb n=" | ||
| - | īni triṇi parasparopastaṃbhād ekībhūya prakṛti bhūtāni | | ||
| - | praṇayaṃtīti prāṇāḥ | paṃceṃdriyāṇi karmmajāni< | ||
| - | /> | ||
| - | kmmapuruṣo 'pi || aśeṣasya eva karmmarāśe caitanya <pb n=" | ||
| - | /> | ||
| - | vakṣyati hi | tad eva cetanāvasthitam iti | atra hi ṣaḍ< | ||
| - | hetuka eva puruṣo ' | ||
| - | agniṣomānilāś ca tatra bhūtagrahaṇenaiva< | ||
| - | cetanāgrahaṇeṃdriyāṇi sāmarthyād āpannasamanaso ' | ||
| - | satvād īṃni ucyaṃte | tatra punareṣāṃ< | ||
| - | pṛthakgrahaṇena cetanādhātutvaṃ bādhitaṃ | yathā taiṣāṃ | ||
| - | ce< | ||
| - | yathā pratyekakarmmanirdeśo< | ||
| - | evaṃ mānā' | ||
| - | prāṇayati ||<lb n=" | ||
| - | samudāyopy eṣāṃ vyavahāro lāghavārthaḥ paribhāṣitaḥ | jaḍas tu | ||
| - | bhūtātma< | ||
| - | nādhīyate | tanna bhūtātmamanasorvyaktabhedāt | eṣāṃ ca prāṇatvaṃ | ||
| - | pratyekaṃ< | ||
| - | | bhavati cātra | cittavātādi satvād i bhūtātmeṃdriyapaṃcake | | ||
| - | prāṇākhyaṃ< | ||
| - | puraskṛta< | ||
| - | vāṃgapratyaṃgeṣu guṇāḥ | dharmmadharmmātmakāṃ prāṇeṣv api cetat | ||
| - | sa<lb n=" | ||
| - | prathamam agnīṣomo nirddiṣṭo | tatrāṣṭādhārādheyayor ādhā< | ||
| - | n=" | ||
| - | pūrvanirddeśo 'lpā catvāra pūrvanipātena anaṃtaram agnīṣomādi | | ||
| - | trayo<lb n=" | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | saṃbhava iti | anaṃtaraṃ tvagādi vyā<lb n=" | ||
| - | | tasyā khalu śukraśoṇitasyetyādi | kṣīrasaṃtāni kāṣṭaṃ dṛṣṭāṃtena | ||
| - | bahirvṛtti śukraśoṇita< | ||
| - | | teṣāṃ bahiḥsthitatvena pratyakṣatvāt | ||
| - | prathamarasadhātū' | ||
| - | | asāravyākaraṇaṃ vivṛṇvan āha || tāsām ity ādi | tāsām iti | ||
| - | nirdhāraṇe ṣaṣṭhī sarvavarṇān rogādikān< | ||
| - | /> | ||
| - | evāmādīnāṃ paṃcapaṃcānāṃ chāyāvidhilakṣaṇā a<lb n=" | ||
| - | ca < | ||
| - | chāyām iti || carakāt prabhāpy avabhāsate | tatra chāyā <lb n=" | ||
| - | /> | ||
| - | ākramayati | cāyā tu < | ||
| - | āsannālakṣate chāyābhāvikaṣṭāva< | ||
| - | nirddiśan āha || sā vravīhir ity ādi || vrīhiratra yavaḥ | | ||
| - | tānādhikārāt | yaduktaṃ ya<lb n=" | ||
| - | />< | ||
| - | pradhānakalpanayā gṛhītatvāt śūkadhānyānāṃ nānābhedena | ||
| - | pramāṇāniyamāc ca ||<pb n=" | ||
| - | saptānām api abhipretaṃ | mānaṃ | ||
| - | pradeśāṃta< | ||
| - | aṃguṣṭhodara< | ||
| - | kāyacikitsā siddhāṃtenaiva ṣāḍava tvacaḥ || atra | ||
| - | śalyataṃtrasiddhāṃtena saptaiva< | ||
| - | mānaṃ māṃsaleṣu avakāśeṣu na punarasthipradhāneṣu lalāṭādiṣu | | ||
| - | tad uktaṃ bhoje | māṃsale< | ||
| - | mataṃ | lalāṭāṃguṣṭhagaṃḍeṣu kapāleṣu tathālpikāḥ | | ||
| - | tvacapratyāsannatvekaḥ lābhā< | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | lakṣaṇaṃ | saṃkṣepeṇa darśayan āha ||<lb n=" | ||
| - | dhātvāśayāṃtaramaryādāḥ dadhatīti dhātavaḥ rasaraktamāṃsādayaḥ | | ||
| - | kaphapittapurīṣāny api svasthaṃ svakarmmaṇā dadhatī< | ||
| - | kṛtvā | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | nirddiśan āha | yathāhītyādi | etena ka<lb n=" | ||
| - | - - nādyupalaṃbhakāryeṇa viviktām avakalānām astitvaṃ sādhitaṃ | ||
| - | bhavet | tāsām upaṣṭaṃbhakaṃ< | ||
| - | ceti | ādikalābhāgāḥ kalāviśeṣāḥ bhūmibhāgavat | jarāyu ārttava | ||
| - | <lb n=" | ||
| - | avayavastenātatān śleṣmaṇāveṣṭitān dhātusaṃdhitvāt ||<pb n=" | ||
| - | /> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | śoṇitaṃ māsābhyaṃtara sāmānyena tiṣṭhati viśeṣataḥ | punaḥ śirāsu | ||
| - | |<lb n=" | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | | iti | māṃsān niḥsṛtatvān me<lb n=" | ||
| - | sneho medaścitāścita evaṃti | etena tṛtīyakalāyāṃ | ||
| - | medomajjānoghriyata | iti prati<lb n=" | ||
| - | sthānaikatvena majñaḥ pṛthak kalā nāsti | na cāpi medasaḥ pṛthak | ||
| - | snehatā | paṃcasnehatvaprasaṃgāt |<lb n=" | ||
| - | majñaḥ | tābhyāṃ tasyāḥ pṛthak avasthānāt | vasāyās tu asthnibhyo | ||
| - | baṃdir eva sthānaṃ saivocyate | va<lb n=" | ||
| - | punarasthivivarāvasthānena sthānaikyād ekasnehakalpanaṃ | | ||
| - | < | ||
| - | /> | ||
| - | gṛhnaṃti | na ca tatrāśakyatvāt trayor bhedaṃ kalpayaṃti || | ||
| - | vasāsaṃgrāhiṇas tu vasāyā< | ||
| - | durvijayabhajatvā tathā māṃsād eva ubhayor api saṃbhavatven | ||
| - | ekaguṇatvāt || sāmānyena udarādi< | ||
| - | ubhayor api kvāthasnehaṃ vasām āhuḥ | ata eva atra kecid evaṃ | ||
| - | paṭhaṃti || śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ< | ||
| - | parikīrttitā || tathetareṣu sarveṣu sneho medo vibhāvita iti || | ||
| - | itareṣv iti | aśuddheṣu māṃseṣu dhātvaṃ< | ||
| - | /> | ||
| - | majjā medopyatr eva saṃsthitaṃ | tanmajjagrahaṇenaiva< | ||
| - | medasnehe pragṛhyate || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | purīṣa< | ||
| - | ravirbhāgaiḥ puṃktidṛśya purīṣatvāt sopy atra purīṣavibhāgo | ||
| - | agnimārutakṛtaḥ | tatrāgnikṛto vivecaya< | ||
| - | rasadoṣamūtrapurīṣāṇīti vacanāt | koṣṭho vibhajati | tat koṣṭhāt | ||
| - | pṛthak karoti | etāvān eva hi |<lb n=" | ||
| - | avadharavasyor dhvaṃ yāvad yakṛtplīhavyavachinna āmapakvādhāra | ||
| - | ākrāṃto deśa iti pakvāśaya< | ||
| - | purīṣasya pakvāśayasthitatvāt tam eva arthaṃ ślokato darśayan āha | ||
| - | || yakṛtaḥ sa<lb n=" | ||
| - | plīhopy upalakṣaṇaṃ | yakṛt samīpānāṃ ca yadāha | sthānāny | ||
| - | āmāgnipakvā< | ||
| - | phuphusaś ca koṣṭhetyādi vidhīyate || atrāpy uṃdukagrahaṇena tat | ||
| - | saṃbaṃdhāt< | ||
| - | koṣṭhāṃgeṣvevakṣudrāṃtrasthūlāṃ< | ||
| - | pāṭhāt | tenoktaṃ yakṛ< | ||
| - | aṃtrovāpyadharagudaparyaṃtaṃ | koṣṭha tatsamāsṛtāṇyaṃtrāṇi | ||
| - | sārddhaṃ trivyāmāni || udakasthaṃ vi<lb n=" | ||
| - | vibhaktaṃ karoti śarīrāt | udakasya purīṣādhāreṣu aṃtreṣu | ||
| - | prādhānyāt | ata eva carake |<lb n=" | ||
| - | purīṣāṃtraśabdenoditaḥ | malaṃ purīṣaṃ | ata eva purīṣadhareti | | ||
| - | viśeṣaṇam asyāḥ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | aśitādi bhedena āśayāt kaphāśayāt pracyutaṃ bhraṣṭaṃ | ||
| - | pakvāśayopasthitaṃ pacyamā< | ||
| - | āmapakvāśayayor api sthānasyānyataravyapadeśaḥ | tathā hi carakaḥ | ||
| - | || atrāmāśayo viśeṣeṇa< | ||
| - | vyapadeśo pi pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet || | ||
| - | tatropasthitaṃ< | ||
| - | dhārayatīti | abhitaḥ sāmarthyataḥ ūrdhvam āmāśayepy adhaś ca | ||
| - | pakvāśayepi pacati | param ayaṃ viśe<lb n=" | ||
| - | ūrdhvagatitvāt jvālāsadṛśair ūṣmabhiḥ | ||
| - | kaphāśaye< | ||
| - | pittāśaye tu pi<lb n=" | ||
| - | vidhūmāṃgārajātam ivāṃśaśaktaṃ pacanīyaṃ || bhṛśaṃ pacati || | ||
| - | pakvāśayo< | ||
| - | vahniḥ vaharagnir ivādhaḥ samīpasthaṃ pācyaṃ kiṃcid eva pacatiḥ | | ||
| - | tam eva tāpaśo< | ||
| - | tasyāpi śoṣakaratvāt | ata eva carakepy uktaṃ || śoṣyamāṇasya | ||
| - | vahni<lb n=" | ||
| - | anilānilāśayaprāpakaṃ koṣṭhagrahaṇaṃ || śoṣitam iti viśeṣaṇaṃ | ||
| - | prāye <lb n=" | ||
| - | viklitilakṣaṇasyaiva pākasya vidyamānatvāt || tad uktaṃ || | ||
| - | samupa< | ||
| - | > | ||
| - | ādikarmmadyotanārtha kṛ< | ||
| - | pacyamānasyeti | pakvā< | ||
| - | bhoje 'pi | āmāśayacyutaṃ hy annaṃ pakvāśayam upasthitāṃ tatrāpi | ||
| - | pākaṃ prāpnoti mārutoṣmopa< | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | etam evārthaṃ ślokena darśayannāha || aśitaṃ | khāditam ity ādi | ||
| - | || yathākālaṃ kālān atikrameṇa | ||
| - | < | ||
| - | māśadravyagurulaghuṣūcitakālānukrameṇa kālas tu varṣādikam | ||
| - | abhinirvvarttayatīti carakavacanāt ||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | upamānaṃ pramāṇaṃ darśayan āha || yathā payasītyādi || | ||
| - | dṛṣṭāṃtadvayam atrṛcaṃ mṛ<lb n=" | ||
| - | alpabāhulyasyasūcanaparaṃ ||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | /> | ||
| - | dvyaṃgula ity ādi | vāme tārapārśvadeśe mūtraśrotraṃ smṛtaṃ gataṃ | ||
| - | | pra<pb n=" | ||
| - | ca | vadaṃti | mūtraśrotrasyeva śukrapravṛttadvāreṇa ārttavam api | ||
| - | strīṇāṃ< | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | tasya ca sarvadaiva vidyamānatvepi yena hetunā garbhiṇyā ārttavaṃ | ||
| - | na dṛśyate | taṃ darśayan āha || gṛhītaga< | ||
| - | ādi || adhaḥ pratihatam ity ādi || pravahacchalilam iva | ||
| - | nāḍīnirodhenupacīyate copari | uparyupaca< | ||
| - | nirucyate | yoṣitaś ca enām amalām ity āhuḥ | | ||
| - | śāstrarājarāyasaṃjñaṃ mūḍhagarbhakarmmaṇi | yadāha |<lb n=" | ||
| - | /> | ||
| - | kṣīrasaṃtānikā sadṛśaṃ | tathāmālākhyaṃ cobhayam evai<lb n=" | ||
| - | />tat | ārttavajaṃ rasavahanāḍī ca garbhānābhināḍīsaṃbaddhā || | ||
| - | tad uktaṃ bhoje || raktā jarāyur bhavati nāḍī caiva rasā<lb n=" | ||
| - | />tmikā | sā nāḍī garbham āpnoti tayā garbhasya varttanaṃ || śeṣam | ||
| - | aṃkasthānāpacitād anyāt nāḍīmukhaiḥ prattyāvṛtyā< | ||
| - | cordhvatam aāgataṃ payodharau ષ<add place=" | ||
| - | abhi</ | ||
| - | śukravahārttavavaha< | ||
| - | ārttavasya raktatvāt | garbhasya raktajāni koṣṭhāṃgāni kānicad iti | ||
| - | nirddiśan āha || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | avayava< | ||
| - | phupphusaḥ phupphuṃḍa< | ||
| - | ādi || ikṣurasapākamalavat yaḥ śoṇitamalas tajjā uṃdukaḥ | | ||
| - | pradoṣṭo< | ||
| - | purīṣādhānaṃ uṃṇḍakaḥ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | cāpītyādi | kṣudrāṃtraguda< | ||
| - | eva jihvāsaṃbhavaṃ darśayan āha || atrāsyetyādi || garbhasya | ||
| - | sarvapacyamānasya vāyu<lb n=" | ||
| - | prāṇāpānābhyāṃ muhurmuhur eva | ||
| - | praśa< | ||
| - | parataṃtra pratyayācca< | ||
| - | ukmabaddhasya mānasya garbhasya hṛdi vāyunā | kapharaktaprasādena | ||
| - | syāj jihvākapharaktaje< | ||
| - | anyānukteś ca | pūrvoktaparataṃtrobhayor eva uktatvāt | anye tu | ||
| - | pa|ṭhaṃti | hṛdaye pa<lb n=" | ||
| - | mādhmā< | ||
| - | sārājihvā prajāyate || atrāpi hṛdyādhmānāt pacyamānā< | ||
| - | kaphādīnām iti saṃbaṃdhaḥ | kecid atra koṣṭhāṃgajihvāprasaṃgena | ||
| - | nāśāśrota|peśīśarādyāśaya vṛkkavṛṣaṇānāṃ he<lb n=" | ||
| - | ca paṭhaṃti || tannātiprasiddhaṃ || </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | plīhā pupphu< | ||
| - | varṣabhūmiḥ | tadviśeṣeṇa cetanāsthānaṃ | caitanyāspadaṃ || | ||
| - | sāmānyena saka<pb n=" | ||
| - | tad uktaṃ carake || vedanānām adhiṣṭhānaṃ manodehaś ca seṃdriyaḥ | | ||
| - | keśalomanakhāgrāṃ< | ||
| - | cetanādhātu sahacaritaṃ mānā' | ||
| - | punaruṇatvā< | ||
| - | saphalaśarīragatam api mano viśeṣeṇa hṛdayagataṃ | uktaṃ hi prāk | ||
| - | || tadāśrayāśrayā hi dha<lb n=" | ||
| - | iṃdrayamanorajastamasāṃ pāṭhāt || tamasā hṛdayāvaraṇe | ||
| - | citteṃdriyavaha dhamanīti rodhāt || <lb n=" | ||
| - | cakṣurādi grāhyarūpādīnāṃ pratijñābhāvaḥ | tathaivāṃtarmmano | ||
| - | vahaśrotasāṃ ca tamovaraṇāt manasaḥ< | ||
| - | jñānābhāvaś ca | yathātra suptasya svapnajñānaṃ tathottaratra | ||
| - | vakṣyatīti || tad uktaṃ carake || yadā tu manasaḥ< | ||
| - | karmmātmanaḥ klamānvitāḥ | viṣayebhyo nivarttaṃte tadā svapiti | ||
| - | mānavaḥ | cittādikaraṇānāṃ viśeṣamayo< | ||
| - | karmmapuruṣacaitanyaṃ anuvarttate iti || anekaśo vyākhyātaṃ | ||
| - | tad uktaṃ carake | ātmanaḥ karaṇair yāgāt ||<lb n=" | ||
| - | pravarttate | karaṇānāṃ ca vaimalyād ayogād vā na varttate || iti | ||
| - | || idānīṃ niśānidrāyāḥ bhāvahetuṃ< | ||
| - | asmiṃs tu tamasāvṛte ity ādi || anāvṛte punaḥ pravarttaṃte | ||
| - | tasyaiva hṛdayasyākāraṃ da< | ||
| - | /> | ||
| - | mīlati | svabhāvakṛtamasya naktaṃ svapne mīlanaṃ | viparya< | ||
| - | n=" | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | viṣṇor iyaṃ vaiṣṇavī yā sā loke nāmavi< | ||
| - | | sā hi cetaso vivekaṃ prabodhaṃ nirasya svāpakṛtam iva prabodhaṃ | ||
| - | dadhātīti | sā iyaṃ janmapra< | ||
| - | yāvajjīvam evās te | tenaivam aviṣayacikitsitasya prakṛtibhūtatvāt | ||
| - | janmakā< | ||
| - | prākṛtām eva nirddiśan āha || tatra yadetyādi || anabodhinītija< | ||
| - | n=" | ||
| - | matvarthīyaḥ | saṃjñāvahāni cetanādhātukṛt samyak< | ||
| - | jātavahāni badhnāni prāṇādi vahāni sakalāni śrotāṃsi | kaphaḥ | ||
| - | prabalatamaś ca tatas tena prabalatamaskṛte< | ||
| - | śrotāni vahanirodhāt | punaraprabodhinī sānijā etās tisraḥ | | ||
| - | tatrāsāṃ sāmānya saṃprāpti vātha mana<lb n=" | ||
| - | hīti prācīna ekā niśā nidrā | tathāpare maraṇajanmakālabhaved | ||
| - | veprakṛtyau svabhāvabhūtatvā| <lb n=" | ||
| - | janmamaraṇakālabhāvena tisro nirddiśya manasoha rūpatvāt nidrāyāḥ | ||
| - | pratyāsatyāsanneḥ pūrvaṃ< | ||
| - | nirddiśan āha || tatra tamoyaṣṭīnām ity ādi..nā manasā mano doṣeṇa | ||
| - | hi hṛdayaśa< | ||
| - | tatraiva tamo bhūyiṣṭhānāṃ punaraha svapīti bhūyo nidrāvidhiḥ | | ||
| - | rajobhūyiṣṭhā< | ||
| - | kadācid ahaḥsu niśāsu vā bhavati | na bhavati | ceti | ||
| - | madhyanidrāvadhiḥ | satvabhūyiṣṭhānām a <lb n=" | ||
| - | pūrvasmin veti | kṣīṇatamasa< | ||
| - | arthaḥ | na punar arddharātra eva | tatra pittasyoktadadyena satve | ||
| - | <add place=" | ||
| - | /> | ||
| - | prākṛtasvabhāvabhūtāt apratīkārā vā yogābhyāsena |<lb n=" | ||
| - | /> | ||
| - | paraṃ nidrā śleṣmatamobhava iti | vacanāt | tatra vṛddhāt kaphā< | ||
| - | n=" | ||
| - | kṣetānīti || vātaprakṛtau bhujagarūkṣa iti | evaṃ pittakṛtā ca<lb | ||
| - | n=" | ||
| - | prakṛtibhūtāpīyaṃ yāpyā || yad āha carakaḥ | samapittānilakaphā | | ||
| - | ke<lb n=" | ||
| - | pittalā śleṣmalās tathā || teṣām anāturāḥ sarve vātalādyāḥ sadā<lb | ||
| - | n=" | ||
| - | viparītaguṇas teṣāṃ svasvavṛtter vidhirhitaḥ | iti prakṛte< | ||
| - | n=" | ||
| - | āha || kṣīṇāśleṣmaṇām ity ādi | sāmarthyād adhikapittānāṃ< | ||
| - | /> matigamyate | yadāha carakaḥ | vātapitte kaphe caiva | ||
| - | kṣīṇalakṣaṇam ucyate | karmmaṇaḥ prākṛtādvātivṛddhiś cāpi vi<lb | ||
| - | n=" | ||
| - | apyanulomino bhavati | mānā' | ||
| - | /> | ||
| - | paṃcavikṛtibhāvāḥ | etāsām evopariṣṭāccikitsitaṃ ||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | cetanāsthānam ity ādi | < | ||
| - | śrameṇa tamaḥ saṃbhavādatri< | ||
| - | tatra bhāvahetuṃ darśayannāha || nidrāhetur ity ādi | | ||
| - | nidrāmanodoṣalakṣaṇāyās tamo<lb n=" | ||
| - | prabodhanasya punariṃdriyāṇāṃ rūpādi prakāśalakṣaṇasya hetuḥ | ||
| - | satvaṃ tasya prakāśakatvā< | ||
| - | prabodhayor iti | -yaḥ | tasya svabhāvasyāhetutvāt | tamaḥ | ||
| - | satvayor anidrāprabodhayoḥ sva<lb n=" | ||
| - | |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | bodhahetusatvaprasaṃgena atha<lb n=" | ||
| - | tama evopavādakam ity etad artham anubodhyabhāvaḥ | | ||
| - | svāpasvāpābhāvo bodhaḥ | tatkathaṃ sva<pb n=" | ||
| - | svapnāvabodho bhavatītyāha | pūrvadehānubhūtāṃ stvity ādi || | ||
| - | < | ||
| - | sva<lb n=" | ||
| - | cittena śoṣyataḥ smṛtaḥ | kathaṃ punararthānidrayā grāhyāt | ||
| - | gṛhṇā< | ||
| - | sarvadevasaṃbhavāt | sadā svapnadarśanaprasaṃga ity āha || | ||
| - | rajoyukteneti rajasā saha<lb n=" | ||
| - | pravarttate artheṣu manasaḥ pravarttitatvāt | tamasā rūpamohasya | ||
| - | yoge 'pi ajñānāt | na ta<lb n=" | ||
| - | manasaḥ satvayoge prabodhāt | mano hi purovartti sadvas tu gṛhṇāti | ||
| - | | svapne kimasa< | ||
| - | dṛṣṭā śrutānubhūtānāṃ smaraṇena purovarttibhūtānāṃ mivagrahaṇam | ||
| - | ity arthaḥ ||<lb n=" | ||
| - | parigrahārthaṃ | pūrvadeheti viśeṣaṇaṃ | yaccapyanena bhūtātmanā | ||
| - | iha<lb n=" | ||
| - | niravadhisaṃsaraṇe aparamitayāramaradaity ādiṣu tadarpyanenā< | ||
| - | n=" | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | ādi. kenākaraṇānāṃ vaika<lb n=" | ||
| - | atisarvato bahiraṃtaś ca | tadvad iṃdriyāṇāṃ viṣayaṃ bhūterthe | ||
| - | aṃtarmmanorthe 'pi sukhaduḥkhādau< | ||
| - | | karaṇadharmmānuvṛtte caitanyamātmanaḥ | tad uktaṃ carake | | ||
| - | ātmājñeḥ karaṇaiḥ yogāt jñānaṃ tasya pravarttate || | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | tatra sthāpasthadivādi prāptasya niṣedhaṃ darśayannāha || | ||
| - | sarvarttuṣu ity ādi | niṣi< | ||
| - | niṣiddhācaraṇe dṛṣṭāṃta dṛṣṭadoṣaṃ punaḥ paścād vakṣyati | tatra | ||
| - | niṣiddhasyāpya< | ||
| - | /> | ||
| - | | dṛṣṭena doṣaḥ | tatra adṛṣṭeḥ smṛtidṛṣṭe vā niṣe< | ||
| - | | evaṃvidhādiṣv api dhātupṛṣṭibalakāraṇatvāt | dṛṣṭedṛṣṭepi | ||
| - | vyādhitasya nity ākaraṇavadadoṣaḥ | tatra nity age kā<lb n=" | ||
| - | grīṣme niṣedha | bālādiṣu punarāvasthikakāla iti yānādibhiḥ | | ||
| - | sahasrāṃtaśabdaḥ pratyekam abhisaṃbadhyate | eṣā< | ||
| - | bhuktavatāṃ tathā medaprabhṛtibhiḥ kṣīṇānāṃ tatra mārutena kṣīṇo | ||
| - | mārutavṛddhikarśitaḥ | ajīrṇṇito divāsvā< | ||
| - | agnivṛddher avidāhor apānasya tataḥ pittakaphayor akopaḥ | muhṛtaṃ | ||
| - | nālikādvayaṃ | jāgaraṇakālād arddham arddhā< | ||
| - | /> | ||
| - | tatra kālenāpi svabhāvaḥ kiṃ syāktasyopādita< | ||
| - | ardram eva kālasvāpaḥ | kutaḥ kāraṇaṃ divā na svapyād iti | divā | ||
| - | hi svapnapradhāne prakāśakāle nidrāmoha< | ||
| - | vikārāc ceti dvā svapyāt | tatra svapatāṃ mānaśārīradoṣadvayaṃ | ||
| - | nirddiśan āha || tatra svapatām ity ādi | a<lb n=" | ||
| - | mānasastamohalakṣaṇakṛtaḥ śārīraś ca sarvadoṣaprakopaḥ | tatra | ||
| - | kaphapittaprakopo ' | ||
| - | ' | ||
| - | darśayan āha || rātrāvapītyādi || vātā |<lb n=" | ||
| - | anena manodoṣajo dharmmo nirastaḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | na jāgṛyād rātrau iti nidrāvidhiḥ | divāsvapnaṃ ca varjjayet | ||
| - | ||<lb n=" | ||
| - | | anūnādhikaḥ svapnaphalaṃ darśayan āha | tathā hy arogaḥ | ||
| - | sumanā< | ||
| - | vidyamānavātapittakapharogaḥ | sumanā iti || manovikārābhā< | ||
| - | n=" | ||
| - | śrīmān iti || varṇānvitatvāt || kāṃtimān balavaṃśaktivyāyā< | ||
| - | n=" | ||
| - | sthūlasyāvṛtvaṃ | medasā śukravahaśroto ' | ||
| - | kṣīṇa|< | ||
| - | samadhātutvāt samāyurmānuṣapṛṣatyāḥ | </l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | tatra jāgaraṇasvāpayoḥ sātmībhūte|< | ||
| - | āha || divā cetyādi || etena dṛṣṭasyālābhe manastāpe | ||
| - | iṣṭalābhavidhānaṃ | aniṣṭālābhaje< | ||
| - | cikitsitam uktaṃ | evaṃ mahācārakramadoṣam api apekṣya yathā | ||
| - | nidānaṃ pratyanīkam ācaraṇīyaṃ | <lb n=" | ||
| - | upāyogena kaphakṣayādijātāṃ kaphābhivṛddhiḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | divāsvapnasyāpi niṣiddhasya kvacidvidhaṃ darśayan āha || | ||
| - | mūrchāpittetyādi | bhramaścakragatasyeva | uktāpi nidrāta< | ||
| - | />masā manodoṣeṇa mūrchādiprasaṃgena | śarīradoṣeṇāpi | ||
| - | punarabhihiteti hetunā uktā yāstaṃdrāyāḥ staṃdrāyāsva< | ||
| - | /> | ||
| - | taṃdrālakṣaṇaprasaṃgena kecit klamālasyādīnām api lakṣa< | ||
| - | /> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | māturiti | viśeṣa|< | ||
| - | vakṣyamāṇenānilānalakṛtena garbhaśrotasāṃdhmānenābhino | ||
| - | viśāla< | ||
| - | mātrārasaparivarddhitamāsādyuchvāsaḥ | tad uktaṃ || ākāśaṃ | ||
| - | vivarddhayati |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | atra śrotasā nevādhmānasaṃprāptiṃ darśa< | ||
| - | tasyāṃtareṇetyādi | tasya garbhasyanābher mmadhye agnisthānaṃ | ||
| - | niścitaṃ | na trayotistho vāyurādhmāpayati | te<lb n=" | ||
| - | dyotiḥ sthānādhmānena madhyaśroto vṛddho kathaṃ sarvato vṛddhir | ||
| - | ity āha || kraṣmaṇo sahitaścetyādi | yathā yathā |<pb n=" | ||
| - | /> | ||
| - | krameṇa dāraṇāt yathā krameṇa varddhanam ity arthaḥ || tad evam | ||
| - | a<lb n=" | ||
| - | sarvato varddhate |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | tatra kimastarada mātrādṛṣṭa na varddhana ity āha | dṛṣṭiś | ||
| - | cetyā< | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | śarīrakṣayepi kasya<lb n=" | ||
| - | āha || svabhāvam iti svabhāvaṃ | prakṛtihetuṃ kṛtvā | ||
| - | svabhāvahetutetyarthaḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | hetusvabhāvānayor yadehakṣaye 'nayor abhivṛddhiriti | ||
| - | prakṛtisaṃyogena anyad a<lb n=" | ||
| - | tisraḥ prakṛtaya ity ādi || pratyekadoṣanimittāś catasro vakṣyaṃte | ||
| - | | prakṛtisamasamavāya< | ||
| - | ' | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | śoṇitasaṃyoga ity ādi || tatra svabhāvataḥ śuddhaṃ bījaṃ karmmaṇā | ||
| - | vāsamudānugarbhaṃ niṣpādayati | anilādidoṣadu< | ||
| - | garbhajananāya nālam iti || śukraśoṇitaśuddhāvuktaṃ || tat katham | ||
| - | utkaṭena doṣeṇa prakṛtir ity ucyate | na hi sa <lb n=" | ||
| - | bījadūṣaṇaṃ | sadṛśaśaktikaṃ sakalam avayavagataṃ vā kiṃ tarhi | ||
| - | kāraṇānāṃ saṃkhyāmanā< | ||
| - | /> | ||
| - | tatrālpaṃ sakalāṃ gamanavayavagataṃ bahu vā garbhapratibaddhā <lb | ||
| - | n=" | ||
| - | nāvayavagatadoṣeṇa garbhapratibaṃdhaḥ | madhumehiṣu sarvāṃga< | ||
| - | n=" | ||
| - | śarīragatālpadoṣeṇāpi | tad uktaṃ carake | yasya yasya hy aṃ<lb | ||
| - | n=" | ||
| - | tasyaivāṃgāvayavasyopataptiḥ | tatra sakalāṃgagatān mahato | ||
| - | doṣadū< | ||
| - | sakalabījabhāgavātāt tu mahatodoṣāt ṣaṃḍhaṃ | śukraṃ | ||
| - | svabhāvakarmmabhyāṃ vātādau< | ||
| - | bījārthakṛd bījaṃ tatra prakṛtiruttaraṃ tatra śukraśoṇita iti | ||
| - | vacanāt | kṛtādidoṣavacanā< | ||
| - | tatraiva pāṃcabhautikabījātmanāṃ paṃcānāṃ mahābhūtānāṃ | ||
| - | saṃyogasatvād ibhiḥ utkaṭai< | ||
| - | | sā ca brahmādi satvabhedena ṣoḍaśavidhā vakṣyate ' | ||
| - | bhavati cātra | dvidhā kā<lb n=" | ||
| - | kāyamānasī | tatra vātādijā kāye citte satvād isaṃbhavā |</l> | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | tatra vātādiprakṛter vikārā< | ||
| - | svalakṣaṇaṃ nirddiśan āha || tatra vātaprakṛtir ity ādi | durbhago | ||
| - | ' | ||
| - | sphuṭitakaracaraṇādayaḥ ākārāḥ krodhīhiṃsanaśīladaṃtanakhādīn | ||
| - | krodhādaśana|< | ||
| - | > | ||
| - | yasya sa tathā dhamanīcitaḥ dhamanīśabdaḥ sādṛśyāt sthirādiṣu | ||
| - | varttate ||<lb n=" | ||
| - | | tena kāyā navasthitiruktā || anavasthitātmeti caṃcalamana||< | ||
| - | n=" | ||
| - | asaṃbaṃdhavākyaśīlatvena vacanānavasthānaṃ ca | vāyor | ||
| - | vi< | ||
| - | vātaprakṛteḥ | svapne viyadgā< | ||
| - | tāratamyeṇa avyavasthitam iti | asthitim iti | anava<lb n=" | ||
| - | /> | ||
| - | kāyādyanavasthiteḥ | ajīna anavasthānāt pitta<lb n=" | ||
| - | ||</ | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | tāmraśabdena saha nakhādayaḥ pāṇitalāṃtāḥ< | ||
| - | abhisaṃbadhyaṃte | medhāvītyādinā cittaprakṛter dharmmaḥ | svapne | ||
| - | vigṛhyāvaktāprāyeṇa paṭhanāt | prativaca< | ||
| - | saṃbaṃdhārthakaṃ vādinānukūlaṃ vadatīti vāci prakṛtidharmaḥ || | ||
| - | svapnepi pittadharmmabhāvitamanāḥ kaḥ kā<lb n=" | ||
| - | pitta< | ||
| - | satvabahulatvāt || bhayāsthānena praṇatiṃ gachati | apra<add | ||
| - | place=" | ||
| - | < | ||
| - | place=" | ||
| - | gati<add place=" | ||
| - | pākatvāt | dhāvanakteśāsatvāt | pīḍāvahagamanaḥ | pittakṛta< | ||
| - | n=" | ||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | || ārdramaśuṣkamariṣṭakaḥ kṛṣṇava< | ||
| - | ādraśarakāṃḍamādraśara< | ||
| - | manoramākāraḥ | ata eva priyadarśanaḥ | | ||
| - | < | ||
| - | paṃcarasapriyaḥ || śleṣmaṇo mādhuryāt | kaṭukādīni kāmayate | evaṃ | ||
| - | vātaprakṛtiravdhaṃ | pittaprakṛtimadhuraṃ ||<lb n=" | ||
| - | cetaso dhairyatvāt na smarati | dhṛtimān vidhṛtimanasā niyamātmikā | ||
| - | nityaṃ laghuktāḥ | nity ayogena< | ||
| - | sahanaśīlaḥ | alolupo alubdhaḥ | dhanavān dhanavānyuktaḥ< | ||
| - | place=" | ||
| - | />ktaḥ | < | ||
| - | ciragrāhī dṛḍhavairo.gṛhītaṃ na tyajati | kepi varṇādayaḥ | ||
| - | kāyaguṇāḥ |<lb n=" | ||
| - | lakṣmīvān prasannakāṃtimān mṛdaṃgo maddalaḥ | ghoṣo bhāṣaṇaṃ | | ||
| - | raktāṃte netre<lb n=" | ||
| - | sa tathā | snigdhachāyaḥ | apāṃ snehaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ | ||
| - | | apāne sa<lb n=" | ||
| - | pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ | apā<pb | ||
| - | n=" | ||
| - | pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt || saṃsargasannipātapra< | ||
| - | n=" | ||
| - | ca āraṃbhadoṣam adhikṛtya punarddoṣam iti | vistā< | ||
| - | prāgeva vyākhyātaṃ | tanmātradoṣāraṃbheṇa svabhāvabhūtena dehinaṃ | ||
| - | bādhyate | sphuṭitakaracaraṇādikena do<lb n=" | ||
| - | svedadaurgraṃdhyādi hetujaḥ vātādibhir ebhiḥ kiṃcid bādhyate | | ||
| - | etena prakṛtiṣv api nityaṃ manāgāturyama< | ||
| - | | tato jātastajjāta ity anena hetuvacanaḥ prakṛtiśabdo darśitaḥ | | ||
| - | tad uktaṃ aśvavaidyake< | ||
| - | kāyagataṃ viṣaṃ | tasmiṃś ca saṃcayetāta dṛśyaṃte kṛmayo yathā | | ||
| - | tathāviṣasamo do<lb n=" | ||
| - | bādhate eva | sā tu pratyanīkāhāreṇa nityaṃ pratikāryāt tad uktaṃ | ||
| - | vṛddhakāśya< | ||
| - | prakṛtayo matāḥ || taṃ paṃcamahābhūtaprabhāvāṃ kecidāhuḥ || na | ||
| - | sarve tatra vātapi< | ||
| - | trayāṇāṃ bhūtānāṃ tisro nirddeśyānukta śeṣabhūtadvayasya prakṛter | ||
| - | lakṣaṇaṃ< | ||
| - | ādi || pṛthivyāḥ sthairyād vaipulyāc ca | kṣamāvān iti | nity | ||
| - | akṣamī nity āyā<lb n=" | ||
| - | sarvaṃ sahatvāt | nā<add place=" | ||
| - | 2</ | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | guṇatodena tu cittaprakṛtinirddiśan āha || śaucamāstikyam ity ādi | ||
| - | | brahmakāyalakṣaṇaṃ | brahmasatvenotyā <lb n=" | ||
| - | kāma< | ||
| - | nnityam anyānyāvidhāyitvam uktaṃ | śauryam ity ādi | | ||
| - | māheṃdrakāyalakṣaṇaṃ <lb n=" | ||
| - | | madhyastham ity ādi kauverakāyalakṣaṇaṃ | mahac ca | ||
| - | prabhavaśaktiḥ prajo|< | ||
| - | kuverasatvānaṃtaraṃ yāmyasatve vaktavye gaṃdharvasatvābhidhānaṃ | | ||
| - | gaṃdharvasatvaṃ yakṣasadṛśaṃ yakṣasa< | ||
| - | prāptakārītyādinā yāmyaṃ satvaṃ brahmacaryam ity ādinā ṛṣisatvaṃ | | ||
| - | evaṃ brāhmyamāheṃdravāruṇā< | ||
| - | /> | ||
| - | śuddhasatvāḥ |</l> | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | || āsuraṃ satvaṃ raudraṃ tīkṣṇaṃ | astīyakaṃ guṇeṣu matsaraṃ | | ||
| - | eṣadhikaṃṭhabharaṃ | ekāṃtagrāhitetyā< | ||
| - | satvalakṣaṇaṃ | ekāṃtagrāhitā niyamena gṛhītā yogaśīlatāḥ | | ||
| - | utsṛṣṭā hāraśīlatetyādināpi< | ||
| - | < | ||
| - | < | ||
| - | āvokṣasāhasapriyatā || apacitaprītiḥ< | ||
| - | cātīkṣṇam ity ādināpi sarpyasatvaṃ || krodhe sati satvena lakṣitaṃ | ||
| - | | akrodhetīsaṃ | tad uktaṃ cara<lb n=" | ||
| - | akruddhaṃ bhīrum iti | asaṃvibhāgetyādinā pretatvaṃ | eteṣu ṣaṭsu | ||
| - | sahaādayo rājasa|ષ< | ||
| - | |||
| - | |||
| - | <l xml: | ||
| - | < | ||
| - | | ||
| - | matsyasatvaṃ | satvabudhyaṃgahī netyādinā vṛkṣa< | ||
| - | satvabudhyaṃgahīnābhyāṃ hīnaṃ sthiraṃ ekasthānasthaṃ | ete trayas | ||
| - | tamo bahulāḥ satvabhedāḥ | eṣāṃ sthāne ciki<lb n=" | ||
| - | /> | ||
| - | ucitāṃ | tad uktaṃ bhūtavidyāyāṃ | na vā|<lb n=" | ||
| - | prayuṃjīta prayogaṃ devatāgṛhe | evamādy anyad api anuvarttavyāṃ | ||
| - | dhātraparīkṣāyām api prayojanaṃ ||<lb n=" | ||
| - | yo yathā satvaḥ kumāraḥ < | ||
| - | > | ||
| - | kāraṇaṃ tad vipāyā< | ||
| - | tatraiva | piśācasatvānānāryo kumāraḥ samudīkṣitanirvāṇām eva | ||
| - | cāpnoti | tathā rā<lb n=" | ||
| - | |||
| - | < | ||
| - | garbhavyākaraṇaṃ <add place=" | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||
| - | </ | ||