CambridgeUKCambridge University LibraryAdd. 2491CA paper manuscript in Devanāgarī script.GayadāsaNyāyacandrikāNyāyacandrikāSanskrit in Devanagari
script.
Folio 1 missing.
ba and va
not distinguished.Transcribed f. 2r.
bālo tikaṃ kṛtaṃ
prāṇikāyaṃ tasyedaṃ hetusvalakṣaṇakāryaciṃtayā sthānam iti||
hetutvād iti eva viśeṣo ralivyākhyā prakathayiṣyāmā||
yathovāca dhanvaṃtarir iti pratisaṃskartṛsūtraṃ|| tatrādau hetuniścaṃtanam
āha|| sarvabhūtānām
ityādi|| sarvabhūtāni kṛtyāni utpādayaṃti|
vakṣyamāṇamahadāyāmūlatagaṃ tasya kāraṇaṃ kiṃ tad ity
āhā avyaktaṃ nāma || nāmaprasiddhyupasaṃgrahe|| tatra
vyaktam api yat dravyaṃ prasiddhaṃ || tena vyaktād avyaktam iti ||
paramātmany api
avyaktasaṃjñā nirastā | kiṃ tad avyaktaśabdaprasiddham ity āha|
satvarajastamolakṣaṇam iti| carake || punar ātmany
evāvyaktavyapadeśā|| ata eva caturviṃśatikatatvaṃ ||
tasyāvyaktasya kāraṇam athāstīti darśayann āha|| akāraṇam iti
avidyamānotpattihetrur aṣṭarūpam iti|| aṣṭau rūpāṇi
cāsya|| etā ca tā buddhi ahaṃkāraspāñcatanmātrāṇāṃ pṛthakkāraṇatvaṃ niṣiddhaṃ|| anye pi
pradhānasyaiva pariṇamato buddhyādīni rūpāṇīty ūcuḥ||cha||
aṣṭarūpam ity atra
jajā|| avyaktabuddhyahaṃkārāḥ||
pañcamahābhūtānīty āha|| paṭhaṃti ca vyāsam|| bhūmir āpo nalo
vā
mano buddhir
eva ca | ahaṃkāra itīyaṃ me
bhinnā prakṛtir aṣṭadhā||1||BhG 7.4 tathāpi
hi carake 'pi|| svādīni busahaṃ kāras tathāṣṭama iti|| tatra vyāsasya
manasā pratiṣṭānirddeśe na carakasya
varuṣo pa
śatabhinna darśanatvāt|| atra sarvabhūtānām ity asya bhāṣyaṃ
nirddiśann āha|| akhilama stasya
mahadāditatvabhūtabhavanopakaraṇātmakaviśvasya bhavahetur
iti||cha|| upādānakāraṇam iti|| atha || saṃbhavasya hetur ity ato bhavaṃti|| tatrākhila
jagadutpādakārakasya mahadādir ity arthaḥ|| tadekamiti śilopaṭṭavat sāmyāvasthāyāṃ
sthitena punas tridaṃḍavat|| ataḥ
śilākākalyaṃ bhinnam etat vyavasthitam|
anekeṣāṃ bahūnāṃ kṣetrajñānāṃ śarīravidāṃ karmmapuruṣāṇāṃ teṣāṃ
śarīrabhāvāya|| adhiṣṭāṇaṃ viṣayaḥ|| eteṣāṃ karmmātmakānāṃ
punaḥ parityāgam eva|| ekam anekeṣāṃ adhiṣṭānam iti|| prasrutam
upamānena saṃbaṃdaṃ kurvann āha||cha|| audakānāṃ bhāvānām
iti||udakabhāvāsv audakāḥ|| nadīnadasarastaḍāgaprabhṛtayaḥ||
ānye audakabhāvā matsyādaya ity āhuḥ|| tan na manyaṃte||
gaṃgādyadhiṣṭānatvāt|| audakānāṃ bhāvānāṃ pradeśākhyāpako dṛṣṭoparsmmavatad evāvyaktaṃ
karaṇatve nādhikṛtaṃ|| sarvabhūtānāṃ kāraṇam iti vacanāt|| ātmanaḥ
punar bhūtasadbhāvina
akāraṇatvaṃ nityatvaṃ ca|| sadakāraṇavan nityam iti vacanāt|| ata
eva kṣetrajñasya paṃgvaṃdhar iva saṃyogaḥ|| tad uktaṃ||
puruṣasya darśanārthaṃ kevalyārthaṃ|| tathā pradhmanasya||
paṃgvaṃdhavad ubhayor api| saṃyo
gā tatkṛtā sargraḥ
|pulliṃgasaṃjñā tatkṛta iti tat sa
yoga kṛtaḥ| saṃskṛta iti satvādilakaṇaḥ| nanu
kasmād ekasmāt anekakarmmaṇāṃ sarvvabhūtānāṃ utpāda ucyate |
anekaśaktipracitāt pradhānād kṣetrajñādhiṣṭitān
mahān utpadyate| eva kevalāt kāryabhedāt prajāyaṃte|
mahattatvaṃ jāyate prakṛter buddhir jñāyate ity arthaḥ|
saiva kāryātmikāt eva buddheḥ karaṇaṃ| sā tu
cicchaktir nirmmanādarppaṇamūrttir iva rūpādyarthachāyām
anupratipadyate| samahān talliṃgam iti| talliṃgādiviśeṣaṇena
śuddhasatvānāṃ avadhāraṇavyavachinnamātravivekalakṣaṇam
asatyāṃ buddhiṃ nirasyati| tad uktaṃ carake| suddhasatvasya yā
suddhā satyā buddhiḥ pravarttate| yayā bhinatty atibalaṃ
mahāmohamayaṃ tamaḥ| sarvvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati
nispṛhaḥ|| yogaṃ yayā sādhayati sāṃkhyaḥ saṃpadyate yayā||
yayā nopaityahaṃkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā| yayā nālaṃbate
kiṃcit sarvaṃ saṃpadyate yayā| yāṃti brahma yayā nityam akṣaraṃ ca
tathākṣaraṃ| tathā punar api tatraivoktaṃ|yāvad utpadyate satyā buddhir
nnaitad ahaṃ yayā| naiva tanmātramativijñānaya
jñaḥ sarvvam ativarttate
rūpādyartha
+āyāntarāśrayā punar
ahaṃkārakaraṇāt| ahaṃkāras tu kāryabuddhibheda eva yena carake
kāryabuddhivivaraṇenaivāhaṃkāro
pi vivṛtaḥ | tathā ca|| kāraṇāni mano buddhir buddhiḥ karmmeṃdriyāṇi ca
| buddher hi grahaṇeni vāhaṃkāragrahaṇāt sa tu| trividhā
vaikārikādibhedena| vaikārikādisaṃjñās tu pūrvācāryaiḥ saṃvyavahārā
ya kṛtāḥ|| vaikārikādiṣu yato yad utpadyate tat sannirddiśann āha||
tatra vaikārikādityādi|| tatra vaikārikasātvikās tejaso rājasaḥ|
bhūtāditāmasaḥ| sātvikās tejāso rājasaḥ
bhūtāditāmasaḥ sātvikād rājasasahāyāt| tamomātrānuviddhāt|
ekadeśeṃdriyāṇi tallalakṣaṇāni prakāśarūpāṇi | tāny ahaṃkārād
utpannāni| ahaṃkārāṇīṃdriyāṇīti sāṃkhye vaidyake tu bhautikāni| tata
evaṃ pūrvāṇi triśrotrādīni
ghrāṇāṃtāni|| buddhīṃdriyāṇi buddher buddher āśrayatvāt|| teṣām karmmāśrayāṇītarāṇi vāgādīni pādāṃtāni|
ubhayātmakaṃ mana iti| ubhayeṃdriyasvabhāvam iti| pravṛtto hi teṣāṃ
manasā sahā bhinnānām eva pravṛttā tat sa bhāvam iva vṛbhūtādir iti|| tāmasāt tejaso sahāyāt sātvamātrayānuviddhāt| tallakṣaṇāny eva mohādi
lakṣaṇaṃ nirddiśann āha|| vātavarṇṇetyādi| tatra vātavedanāvarṇṇāḥ syā
vāruṇādayaḥ| pittasya varṇṇāḥ pītanīlahāridrādayaḥ| vedanā punar
opaśoṣacoradāhādayaḥ
|śleṣmaṇas tu varṇṇāḥ| śvetādayaḥ| vedanāḥ kaṃḍvādayaḥ| gaṃdhas
tu vāyor nnāsty eva| kaphasya ca viśro gaṃdho 'nukto 'pi draṣṭavyaḥ|
kaphaduṣṭe pittasya gaṃdhaṃ kuṇape pūtipūyābhe ca vakṣati śoṇitavarṇṇam
iti| śoṇitavarmmaṃ pittavedanaṃ kuṇapagaṃdhaṃ carake | kuṇapaḥ