Transcription of MS London BL IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646),
supporting the
Nibandhasaṅgraha of Ḍalhaṇa
Adhyāya 2.4
Most of the material marked in bold red (marginal) below is the NS
of Ḍalhaṇa.
Commentary on 2.4.1
athāto
bhagaṃdarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||
Commentary on 2.4.2
vātapittaśleṣmasannipātāgaṃtunimittāḥ śatapo
nakoṣṭragrīvapariśrāvīśaṃbūkāvarttonmārgagiṇo yathāsaṃkhyaṃ pañcabhagaṃdarā
bhavaṃti || abhi
nnāḥ piḍikāḥ pakvās tu bhagaṃdarāḥ ||
te ca bhagagudavastipradeśavidāraṇāt bhagaṃdarā ity ucyaṃte ||
Commentary on 2.4.3
teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi kaṭī =
kaṭīphalakaḥ ||1|| kapāla
vedanā gudakaṃḍur dāhaśophaś ca gudasya bhavati ||
Commentary on 2.4.4
tatrāpathyasevināṃ vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ =
sannivṛttopyāghuṭitaḥ ||2||
sthirībhūto guda =
gudasya sarvataḥ ||3||
mabhitoṃ'gule vā māṃsaśoṇite praduṣyāruṇavarṇāṃ piḍakāṃ janaya
ti ||
sāsya todādīn vedanā viśeṣān janayati || apratikriyamāṇe tu pākam upaiti ||
mūtrā
śayābhyāsagatitvāc ca vraṇaḥ || klinnaḥ śataponakavad
=
aśvavālaracitaṃ śatākṣaṃ aṇumukhai
chidrair āpūryate || tāni ca chi
drāṇi ajasramachaṃ phenānuviddham
adhikaṃ māśrāvaṃ śravaṃti || vraṇaś ca bhidyate =
bhidyate tvāgvidāryata iva ||6||
chidyate =
chidyate dvidhākakriyata iva | 2
|| sūcībhi
iva nistudyate =
cyavyate ||1|| gudaś ca avadīryate
|| vātareṣamūtrapurīṣaretasām apy āgamaś ca ā taiś
chidrair bhavati taṃ bhagaṃdaraṃ śataponakam ity ācakṣate ||
Commentary on 2.4.5
pittaṃ tu prakupitamalinādhaḥ preritaṃ pūrvavad =
gudam abhimato 'gule dvyaṃgule vetyarthaḥ ||
1 || avasthitaṃ
raktāṃ tanvīm utchitām
uṣṭragrīvākārāṃ piḍakāṃ janayati || sāsya coṣādīn vedanāviśeṣān ja
nayati || apratikriyamāṇe ca pākam upaiti || vraṇaś cāgnikṣārābhyām iva
dahyate || durgraṃdham u
ṣṇaśrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca
vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati =
śravati ||4|| taṃ bhagaṃdaram
uṣṭragrīvam ity āca
\ kṣate |
Commentary on 2.4.6
śleṣmā tu prakupitaḥ samīreṇādhaḥ preritaḥ pūrvavad avasthitaḥ ||
śuklāvabhāsāṃschirāṃ
kaṃḍū matī
piḍikāṃ janayati || sāsya kaṃdrādīn vedanā viśeṣān janayati ||
apratikriyamāṇe
ca pākam upaiti | vraṇaś ca kaṭhinaḥ | saṃraṃbhī
=
śophavān || kaṃḍūprāyaḥ =
kharjubahulaḥ ||7|| || || || ||
pisthilam ajasram āśrāvaṃ sravati || upe kṣitaś ca
vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛti taṃ bhagaṃdaraṃ parisrāviṇam =
pariśrāvatīty evaṃ śīlaḥ pariśrāvī
||1|| ity ācakṣate ||
Commentary on 2.4.7
vāyuḥ praku
pitaḥ prakupitau pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā
pūrvavad avasthitapādāṃguṣṭhapramāṇaṃ sarvaliṃ
gāṃ piṭikāṃ janayati
|| sāsya todadāhakaṃḍvādīn vedanāviśeṣān janayati || apratikriyamā
ṇe ca pākam upaiti || vraṇaś ca nānāvidhavarṇam āśrāvaṃ sravati ||
pūrṇanadīśaṃbūkāvarttavac =
pūrṇanadīśaṃbūkāvarttavat tair aṃtaryeṇa
vedanā uttiṣṭhaṃitītyeke | anye
tu tathāvidha
gatyāraṃbhakasya śophasya pūrṇanadyāvarttaśaṃbūkāvartākāriṇo
vāvadāvagāḍhatvāt || avagāḍhe vedanā bhavaṃtītyarthaḥ ||
śaṃbūkāḥ śaṃkhā unmārgriṇaḥ ||3|| cā
tra
samupatiṣṭhaṃti vedanāviśeṣās taṃ bhagaṃdaraṃ śaṃbūkāvarttam ity ācakṣate
||
Commentary on 2.4.8
mūḍhena =
saṃprāptiṃ darśayannāha || mūḍhena ajñānena
||2|| māṃsalubdhe
na vāsthiśalyam annena
sahābhyavahṛtaṃ yadāvagāḍhapurīṣaśra
miśravimiśramapānenanādhaḥ pre ritam asamyag āgataṃ
gudaṃ kṣiṇoti | =
sakṣataṃ karoti ||1|| tatra
kṣatanimittaḥ kotha =
kotha upajāyate || upajāyate ||
tasmiś ca kṣate pūya
rudhirāvakīrṇe māṃsakothe bhūmāviva
jalapraklinnāyāṃ kṛmayaḥ saṃjāyate || te bhakṣayaṃto gu
dam
anekadhā pārśvato =
pakṣato dārayaṃti ||3|| dārayaṃti
|| tasya tair māgraiḥ kṛmikṛtair vātamūtrapurīṣaretāṃsi
abhiniśvaṃ raṃ
ti taṃ bhagaṃdaram unmārgriṇam
ity ācakṣate ||
Commentary on 2.4.9
bhavaṃti cātra || || utpadyate 'lparuk =
alpavedanā ||4|| śepho kṣipraṃ
cā
py upaśāmyati ||
pāyvaṃtadeśe =
gudasyāṃte ||5|| piḍikā sā
jñeyānyā =
aparā bhagaṃdarebhya ity arthaḥ
||2|| bhagaṃdarāt ||1||
Commentary on 2.4.10
bhagaṃdarīti vijñeyā piḍikāṃ =
ato 'bhāgaṃdaryāḥ piḍikāyā viparitatvāt
bhagaṃdarakarī bhavatītyarthaḥ ||1|| || tā
vipayāt
||
pāyoḥ syā dvyaṃgule deśe guḍamūlā sarugjvarāḥ ||2||
Commentary on 2.4.11
yānayānān =
rathādigamanāt || malotsargāt
=
purīṣatyāgāt | kaṃḍūrug
dāhadāśophavān ||
pāyur bhavet tataḥ =
tato 'naṃtaraṃ ||3|| kaṭyāṃ
pūrvarūpaṃ bhagaṃdaro ||
3||
Commentary on 2.4.12
ghorāḥ =
ghorāḥ duḥkhapradāḥ || sādhayituṃ
duḥkhātḥ =
kaṣṭasādhyā bhavatītyadhyāhāraḥ
||4|| sarva eva bhagaṃdarāḥ ||
teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagaṃda
raḥ ||4||
|| iti bhagaṃdaranidānaṃ caturthaṃ samāptaṃ || ||4|| ||