L⸤tacca prāṇa/ na yeṣām eva bhāvānām
anvayavyatirekābhyāṃ anvayavyatireki ca teṣv eva prīṇābhyāṃ paribhāṣayann
āha ||⸤
agniroma ity ādi
agnīṣoma ity ādi ||2
kutaḥ punar ādāv evāgniḥ somādi prāṇavyākaraṇam ucyate |
anaṃtaroktād garbhapratyaṃgaguṇāgaṇa⸤vat teṣāṃm apy agnīṣomādīnāṃ
dharmmādharmmābhyām eva saṃyogayoḥ kṛtatvāt | tad evaṃ pāribhāṣikāmaś ca teṣu darśayituṃ
śabdapu|⸤rovarttinām ivaiteṣāṃ prāṇaśabdo prayoge varttayati |
manasiś ceti cakāra eṣām api śarīraguṇadoṣāṇām iva dharmmā⸤dharmma
nimittatvaṃ samuccayāya | tatrānilajalānilabhūtānāṃ agnisomamarutāṃ
devatārūpeṇādhiṣṭhitā doṣāḥ | ya⸤d āha || svayaṃbhūr eṣa bhavān
vāyur ity abhiśabditaḥ | tathā sthityutpattivināśeṣu
bhūtānām eṣa kāraṇam iti || tathā⸤hy udāryo
bhaṃgavān agniḥ pācako 'nnasyahīśvaraḥ | tathā soma eva
>bhagavān śarīrāṃtargata āpyāyam iti iti | ta ete⸤svābhāvena
praṇayaṃtīti prāṇaḥ | śārīrā doṣā vātādayaḥ | tadaivaiteṣāṃ dhātutvam api
dadhatīti kṛtvā tathā manodo⸤ṣāḥ satvādīni trīṇi
parasparopastaṃbhād ekībhūya prakṛtibhūtāni | praṇayaṃtīti prāṇāḥ |
paṃceṃdriyāṇi karmmajāni⸤ cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmmaṇā
prāṇayaṃti | evaṃ bhūtātmā kmmapuruṣo 'pi || aśeṣasyaiva karmmarāśe
caitanyaLheturiti | prāṇayaṃti na tu ca cetanādhātur eva
prāṇanaṃ bhūtānāṃ vakṣyati hi | tad eva cetanāvasthitam iti | atra hi ṣaḍ⸤hetuka eva puruṣo 'dhikṛta iti satvādīnāṃ pṛthak nirdeśo nāsti |
agniṣomānilāś ca tatra bhūtagrahaṇenaiva⸤ gṛhyaṃte |
cetanāgrahaṇeṃdriyāṇi sāmarthyād āpannasamanaso 'vyatirekeṇa satvādīni
ucyaṃte | tatra punareṣāṃ⸤caitanye pṛthakgrahaṇena cetanādhātutvaṃ
bādhitaṃ | yathā naiṣāṃ ce
tu
ta
nādhātusamatvaṃ yathā pratyekakarmmanirdeśo⸤svayam
evācāryo vakṣyati | evaṃ mano'pi bhūtātmanaḥ śarīrāṃtagrahaṇamokṣaṇahetur
iti tadapi prāṇayati ||⸤ tad eva sarva eva pratyekaṃ prāṇayaṃtīti
| samudāyo py eṣāṃ vyavahāro lāghavārthaḥ paribhāṣitaḥ | jaḍas tu
bhūtātma⸤śabdena na mano abhidhatte | manograhaṇaṃ nādhīyate |
tanna bhūtātmamanasor vyaktabhedāt | eṣāṃ ca prāṇatvaṃ pratyekaṃ⸤marmmanirddeśa eva pratipāditaṃ bhavam iti | bhavati cātra |
cittavātādisatvādibhūtātmeṃdriyapaṃcake | prāṇākhyaṃ⸤paryabhāṣī
sma puraskṛtadvācatinā garbhasā kevalaṃ vāṃgapratyaṃgeṣu guṇāḥ |
dharmmādharmmātmakāṃ prāṇeṣv api cetat sa⸤mucitaṃ | prāṇeṣv api |
agnīṣomīyatvāt garbhasya prathamam agnīṣomo nirddiṣṭo |
tatrāṣṭādhārādheyayor ādhāLrasya prāgbhāvāttu
ārttavaprāgbhāvenāgneḥ pūrvanirddeśo 'lpācatvārapūrvanipātena anaṃtaram
agnīṣomādi | trayo⸤daśamāvidhaḥ |