This is an old revision of the document!
Transcription of MS London IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646) Ḍalhaṇa on the Suśrutasaṃhitā, Sūtrasthāna
Published in by in .
- British Library
- London, United Kingdom
- Known as: IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646).
- Siglum: L1
A manuscript with a final verse mentioning a
Pāṭhaśuddhi by Candraṭa but which seems mainly to be Ḍalhaṇa's
commentary, Nibandhasaṅgraha.
More ▾
| Title |
Suśrutasaṃhitā |
| Commentary |
Nibandhasaṅgraha |
| Author |
Suśruta |
| Author |
Ḍalhaṇa |
| Physical description |
| Language/Script |
Sanskrit in Devanagari script.
|
| Format |
folia |
| Material |
paper |
| History |
| Date of production |
|
| Place of origin |
unknown |
| Provenance |
[record of ownership] |
| Acquisition |
[how it was acquired] |
Transcription of MS London BL IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646),
supporting the Suśrutapāṭhaśuddhi of Candraṭa and
the Nibandhasaṅgraha of Ḍalhaṇa
Adhyāya 1.12
L
Commentary on 1.12.1
|| athāto 'gnikarmavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.1
|| agninā kṛtvā yat karma agneḥ saṃvadhi vā yat ka⸤rma tad
agnikarma || tasya vidhivividhānaṃ || || tad yasminnadhyāye vidyate | taṃ
vyākhyāsyāmaḥ || agnikarmī⸤yam ity anye paṭhaṃti ||
agnikarmādhikṛtyakṛto 'gnikarmīya iti vyākhyānayaṃti ca ||
Commentary on 1.12.3
agnikarma⸤mahātmyam āha || kṣārād agnir garīyān
kriyāsu vyākhyātaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.3
kṣārād guroḥ sakāśād agnir garīyān⸤ gurutaraḥ || kutaḥ | punaḥ
kṣārād agnir garīyān ity āha || kriyāsu karmasu || na tu guṇeṣu || guṇeṣu⸤ punas
tridoṣaghnachedyabhedyalekhyakaraṇādiṣu kṣāra eva pradhānaḥ || etena sve sve
kṛtye dvayor api⸤prādhānyam uktaṃ || yathā dṛḍhaprahāritvenārjunāt
karṇaḥ karṇād dūrāpātitvenārjunaḥ pradhānam iti ||⸤ vyākhyāta iti
kathita ity arthaḥ || pratijñātasya garīyas tv asya sādhakaṃ hetum āha || ||
tad dagdhānāṃ⸤ rogāṇāṃm apunarbhavāt || tad dagdhām iti ||
agnidagdhānām apunarbhāvād iti || apunarbhāvas tu sāLdhyānāṃ
samyag dagdhānāṃ || etad viparyayetv agnidagdhasyāpi punar udbhavaḥ || anyetv
anyā samādadhati || a⸤rbudādayo 'gninā samūlam unmūlitā
mithyāhārādibhiḥ || punardoṣaprakopāt tat sthāna evā⸤nye jāyamānās
tadvad upālabhyaṃte || hetvaṃtaraṃ samuccinvan āha || bheṣajaśastrakṣārair
aśakyānāṃ tatsā⸤dhyatvāc ca || tat sādhyatvād agnisādhyatvād ity
arthaḥ || anye svedaśastrakṣārair iti paṭhaṃti || tatrāyam ⸤ a⸤rthaḥ || bhagaṃdaryarśasādayaḥ pūrvaṃ svidyaṃte || paścāt teṣu
śastram avacāryate || athavā svedagrahaṇaṃ bheṣa⸤jopalakṣaṇaṃ ||
bheṣajāśaktau śaṃktau śastrāvacāraṇaṃ ||
śastrāśaktāvaśeṣavyādhiśamanāya kṣā⸤raḥ || kṣārāśakte 'vagāḍhamūle
vyādhāv agnir iti || aganyavacāraṇopakaraṇāni nidarśayann āha || ⸤
Commentary on 1.12.4
athaimāni dahanopakaraṇāni || tad yathā ||
pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākā
jaṃābavauṣṭveta⸤taralauhāḥ
kṣaudraguḍasnehāś ca ||
Ḍalhaṇa on 1.12.4
ajāśakṛchāgapurīṣaṃ || jāṃbavauṣṭhaṃ jaṃbūphalasadṛśamukhāgnāLkṛṣṇapāṣāṇaracitāvarttiḥ || itaralohāḥs tāmrarajatādayaḥ || teṣāṃ vikārā
lauhāḥ || kṣaudraguḍasnehā⸤ś ceti || cakārāt
sarjarasamadhūchiṭādayaḥ || agnyupakaraṇarāśitrayasya pratyekaṃ viṣayaṃ
darśaya⸤nn āha || tatra
pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākāstvaggatānāṃ || tvaggatānām iti ||
vātakapha⸤kṛtānāṃ suptyādi vikārāṇāṃ || jāṃbavauṣṭhetaralauhāmāṃsagatānāṃ || māṃsagatānāṃ
vātakaphaja⸤vikārāṇāṃ || kṣaudraguḍasnehāḥ
śirāsnāyusaṃdhyasthigatānāṃ || atrāpi vātakaphasaṃbhūtānā⸤m iti
bodhavyaṃ || nanu kāśyapena muninā sirādiṣv agnikarma pratiṣiddhaṃ || tathā ca
tad vacanaṃ || na⸤sirāsnāyusaṃdhyasthimarmasv api kathaṃcana || daṃśasyotkarttanaṃ kāryaṃ dāho vā
bhiṣajāgninā i⸤ti || iha tu sirādiṣv api agnikarmoktaṃ || itthaṃ ca
śāstrāṃtaravirodhaḥ || tanna || atrāpi sirā⸤ snāyusaṃdhyasthichedād
raktātipravṛttau vyāpatpratīkāyāgnikarmoktaṃ || na punaḥ sirādigataroLgochedanāya || yato māṃsadāhād eva sirādirogo chedo jāyata eva ||
tathā bhadraśaunakaḥ || tvaṅmāṃsa⸤saṃśrito vāyus tvagdāhenaiva
śāmyati || māṃsadagdhena śāmyaṃti sirāsnāyvasthisaṃdhijā iti || ta⸤sya kālaṃ sāpavādaṃ nirddiśann āha ||
Ḍalhaṇa on 1.12.5
|| tatrāgnikarma sarvarttuṣu kuryād iti utsargaḥ || anyatra śaradgrī⸤ṣmābhyām ity apavādaḥ || śaradgrīṣmayor apy avasthāyāṃ pravṛttim āha ||
Commentary on 1.12.5
tatrāpyātyayike 'gnikarmasā⸤dhye vyādhau
tatpratyanīkaṃ vidhikṛtveti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.5a
tasyāgnisamānasyatrāpīti || śaradgrīṣamyor apīti || ā⸤
tyayike āśuprāṇavināśake || tatpratyanīkaṃ vighiṃdhi kṛtveti ||
tasyāgnisamānasya śaradgrī⸤ṣmābhidhānasya kratoḥ pratyanīkavidhi
viparitavidhānaṃ śītāchādanabhojanapradehādikaṃkṛ⸤tvā agnikarma
kuryād ity anuvarttate || atra pāṭhe || kecid vidhiśabdaṃ na paṭhaṃti ||
sarvā'gnikarmāṃga⸤vidhim āha ||
Commentary on 1.12.6
sarvavyādhiṣu ca pichalamannaṃ bhuktavataḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.6
tatrāpy agnikarma kuryād iti pratyekaṃ saṃbaLdhyate ||
pichalamantraṃ pichalavīryamantraṃ || śītamṛdupichalānāṃ vīryāṇāṃ
pittaghnatvāt || tatra pradeśeṣu bho⸤janasya pratiṣedham āha ||
mūḍhagarbhāśmarībhagaṃdarodarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ || kecid atra
mūḍha⸤garbhāśmarītyādi pāṭhaṃ na paṭhaṃti || agnikarmaṇyekīyakaṃ
mataṃ darśayann āha || ||
Commentary on 1.12.7
tatra dvidham agni⸤karmāhureke tvagdagdhaṃ
māṃsadagdhaṃ ca || iha tu sirāsnāyusaṃdhyasthiṣva⸤pi na
pratiṣiddho 'gniḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.7
sirādiṣv apy agnikarma karttavyam ity arthaḥ | pūrvaṃ vyākhyātaḥ || sirādiṣv
api a⸤gni karmavidhirātyayike vyādhāveva || nānyatretyeke vyākhyā
vyākhyānayaṃti || tvag ādiṣu karmaṇi⸤kṛte prativiṣayaṃ bhedalakṣaṇaṃ
darśayan āha ||
Commentary on 1.12.8
tatra śabdaprādurbhāvā durgandhatā tvagsaṃkocaś ca tva⸤gdagdhe || kapotavarṇatā alpaśvayathuvedanatā śuṣkasaṃkucitavraṇatā
māṃsadagdhe || kṛṣṇo⸤nnatavraṇatā snāvasaṃnirodhaś ca
śirāsnāyudagdhe || rukṣāruṇatā karkkaśasthiravraṇatā ca saṃdhyaLsthidagdhe ||
Ḍalhaṇa on 1.12.8
sthiravraṇatā kaṭhiṇatā ||
rogabhedāicharīṃrāvayavaviśeṣeṣv agnyavacāraṇaṃ
darśayann āha⸤||
Commentary on 1.12.9
tatra śirorogādhi akṣimaṃthayo
bhrūlalāṭaśaṃkhapradeṣeśeṣu dahet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.9
adhiemaṃtho 'kṣirogobhi⸤syaṃdapūrvakaḥ || bhrūvau akṣikūṭopari
romarājī || śaṃkhau bhrūkarṇayor madhyaṃ vatmadeśe yathā agnya⸤vacāraṇaṃ || tathā darśayann āha || vartmarogeṣv ārdranaktakapratichannāṃ
dṛṣṭiṃ kṛtvā varmaromakupān⸤ dahed ity anuvarttate ||
vartmanetrāchādanaṃ || ārdranaktaka ārdrakapaṭaḥ || śeṣaviṣayam avasthābhe⸤dena darśayann āha ||
Commentary on 1.12.10
tvagmāṃsaśirāsnāyusaṃdhyasthisthitetyugrarujivāyāvuchritakaṭhinasuptamāṃse
vra⸤draṇe graṃthyarśorbudabhagaṃdarā
pacīślīpadacarmakīlatilakālakāṃtravṛddhisaṃdhisirāchedanādiṣu
nāḍaiī⸤śoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt ||
Ḍalhaṇa on 1.12.10
aty ugrarujivāyāv ity ugraśūle vāyau || uchritakaṭhina⸤suptamāṃse
vraṇa iti || uchritamutsedhavat || suptasumacetanaṃ || nāḍīti vraṇaviśeṣaḥ ||
praṇidhānāLkāraviśeṣam āha ||
Commentary on 1.12.11
tatra valayabiṃduvilekhāpratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ
||
Ḍalhaṇa on 1.12.11
vyādhimūle valaya⸤m iva valayaṃ || śalākāgranirmito biṃdur iva
biṃduḥ || tīryagṛjuvakrā vividhā lekhā vilekhā || ta⸤ptaśalākāprabhṛtibhir avagharṣaṇaṃ pratisāraṇaṃ || viśeṣā iti ||
āśrayavyādhivaśenākṛtibhedāḥ || ⸤tatra
valayetyādināgadyasyādau kecid rogākṛtiṃm avekṣyeti paṭhaṃti || sa
ca nibaṃdhakārair na paṭhitaḥ ⸤ || kutaḥ ||
tasyārthasyāgrimaślekenaivoktatvāt || valayādi dahanaviśeṣeṇāraṃbhahetuṃ
parihāryā⸤ṇi ca darśayitum āha ||
Commentary on 1.12.12
bhavati cātra ||
Commentary on 1.12.12ab
rogasya saṃsthānam avekṣya samyak narmasya marmāṇi valāva⸤laṃ ca ||
vyādhiṃ tathārttuṃ ca samyak tatodhyavasyed bhiṣagnikarmaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.12
rogasya graṃthyādeḥ saṃsthānam āyatādyā⸤kāraṃ || etena
valayādyāraṃbhahetuḥ kathitaḥ || parihāryāṇi ca kathayann āha || narasya
marmāṇītyādi || va⸤lāvalam iti || āturasyeti śeṣaḥ || valavati āture
karmādhikāraḥ || abalavati parihāraḥ || vyādhiṃL vātakaphātmakaṃ
tatra agnikarmādhikāraḥ || parihāras tu raktapittādau || ṛtum iti || hemaṃtādi
pravṛtti⸤viṣayaṃ || apravṛttis tu śaradgrīṣmayoḥ || avekṣya samyag
iti || atra ekasminn eva śloke ekārthaśabda⸤dvayakaraṇaṃ
pravṛttinivṛttir ubhayor apy avekṣaṇe yatnaḥ | kārya iti pratipādanārthaṃ ||
adhyavasyet⸤ kuryād ity arthaḥ || prathamasya avekṣyetyetasya
sthānesya viditveti kecit paṭhaṃti || viditvā jñātvā || i⸤dānīṃ samyagdhagdagdhaṃ cikitsann āha ||
Commentary on 1.12.13
tatra samyag dagdhe madhyusarppibhyāṃm abhyaṃgaḥ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.13
agnikarmadūṣitara⸤ktapittayoḥ prāsādāya vedanopaśamāya ca ||
agninivṛttiviṣayaṃ darśayann āha ||
Commentary on 1.12.14
athemān agninā pa⸤riharet || pittaprakṛtimaṃtaḥ
śoṇitaṃ bhinnakoṣṭham anuddhṛtaśalyaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrum anekavraṇa⸤ pīḍitam asvedyāṃś ceti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.14
aṃtaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭham iti || itthaṃbhūtasya puruṣasya śoṇitanirodhena⸤dāhapākādi saṃbhavāt || anekavraṇapīḍitam ity asya sthāne kecit
anekavyādhiparipīḍitaLm iti paṭhaṃti || asvedyāḥ
pāṃḍurmehīraktapittatṛṣārtta ity ādayaḥ || valayādiprakārāt prakārāṃtareṇa⸤ agnidagdhalakṣaṇaṃ vaktum āha ||
Commentary on 1.12.15
ata ūrdhvam itarathādagdhaṃ vakṣyāmaḥ || || tatra snigdhaṃ
rukṣaṃ vāśrity a dra⸤vyam agni dahaṃti || agnisaṃtapto hi snehaḥ
sūkṣmasirānusāritvāt tvagādīn anupraviśya āśu dahati ||⸤tasmāt
snehadagdhedhikārujo bhavataṃti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.15
itathādagdham iti || prakārāṃtareṇa vaidyād ṛte pramād dagdhaṃ ||⸤tatra snigdhaṃ rūkṣyaṃ cāśrity a dravyam agni dahatīti || dravyaṃ dagdhaṃ
sarppirādi || rukṣyaṃ dravyaṃ kāṣṭhapāṣā⸤ṇaādiloṣṭhādi ||
tatra agnidagdhaṃ vaidyadoṣāt pramādād vā caturvidhaṃ darśayann āha ||
Commentary on 1.12.16
tatra pluṣṭaṃ durddagdhaṃ⸤ samyag dagaddham
atidagdhaṃ ceti caturvidham agnidagdhaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.16
pluṣṭadurddagdhayor hīnadagdhatvepi prathakkaraṇaṃ la⸤kṣaṇacikitsābhedāt || tatra pluṣṭam ity ādi gaṇanayaiva catuḥsaṃkhyā ladhbā
|| punaś caturvidham i⸤tikaraṇaṃ pluṣṭadurddagdhabhyāṃ bhedābhyāṃ
hīnadagdhasya tripakāradāhaśaṃkānirāsārthaṃ || eṣāṃ lakṣaL ṇam
āha || tatra yad vivarṇaṃ pluṣyate 'timātraṃ tadapluṣṭaṃ
tatra teṣu madhye vivarṇaṃ prākṛtavarṇād anyavarṇaṃ⸤ pluṣyate
atimātraṃ atyarthaṃ datpratyate || na sphoṭotpattiḥ syāt || anye tu
|| atra pluṣṭam atimātraṃ vi⸤varṇaṃ yat pluṣyāt iti paṭhaṃti
vyākhyānayaṃti || atimātraṃ vivarṇaṃ yat pluṣyata iti || agnitāpeno⸤cchinna iva bhavati || vivarṇam atra pāṃḍuvarṇaṃ || yatrottiṣṭhaṃti sphoṭās
tīvrāś coṣadāharāgapākaveda⸤ nāś cirāc copaśāmyaṃti ||
taddurddagdhaṃ || coṣa ākṛṣyata iva vedanāviśeṣaḥ || dāho bhasmasāt bhava⸤tīva || rāgo raktatā vedanā tuṣādayaḥ || samyag dagdham anavagāḍhaṃ
tālavarṇaṃ susaṃsthitaṃ || pūrvalakṣa⸤ṇayuktaṃ ca || anavagāḍham
atidagdhaṃ lakṣaṇarahitaṃ | tālavarṇaṃ pakvatālaphalavarṇam ity arthaḥ ||⸤ pakvatālavarṇam ity eke paṭhaṃti || apare tu tālapakvaphalavarṇaṃ ||
susaṃsthitaṃ atyunnatāvana⸤tādidoṣavarjitaṃ || pūrvalakṣaṇayuktaṃ
ceti || tvaṅmāṃsasirāsnāyusaṃdhyasthidāhaliṃgayuktaṃ ||L
atidagdhe māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ sirāsnāyusaṃdhyasthivyāpādānam
atimātraṃ jvaradāhapipā⸤ sāmūrchāś copadravā bhavaṃti || vraṇaś ca
asya cireṇa rohati || ruḍhaś ca vivarṇo bhavati || gātraviśleṣā⸤
viṣaṭanaṃ || vyāpādanaṃ hiṃsanaṃ || atimātraśabdo jvarādibhiḥ saha pratyekaṃ
saṃbadhyate || mūrchāś ceti⸤ || cakārāt
vakṣamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhakarmam iti jñeyaṃ
|| idānīṃ sarvā⸤gnidagdheṣu cikitsārthaṃ viśiṣṭadūṣyadoṣayo dṛṣṭiṃ
darśayann āha ||
Commentary on 1.12.17
bhavati cātra ||
Commentary on 1.12.17a
agninā kopi⸤taṃ raktaṃ bhṛśaṃ jaṃtoḥ prakupyati ||
tatas tenaiva vegena pittam asyābhyudīryate ||
Ḍalhaṇa on 1.12.17a
tatas tadanaṃtaraṃ || tenai⸤vāgninā raktena cyetyarthaḥ || kutaḥ
punaḥ prādhānyenāgni nādagdhepi pittam evodīryate || ity āha ||
Commentary on 1.12.18
tu⸤lyavīrye ubhe hyete rasato dravyatas tathā ||
tenāsya vedanā tīvrā prakṛtyā ca vidahyate ||
Commentary on 1.12.19ab
sphoṭāḥ śīghraṃ⸤ prajāyaṃte jvaras tṛṣā ca bādhate
||
Ḍalhaṇa on 1.12.17ab-19ab
hi yasmāt kāraṇāt | ete dve 'pi agnipitte | tulyavīrye uṣṇavīLvīrye | rasāt dve 'pi kaṭuke || dravyato dravyād api tulye || tathāhi |
sadṛśa evādhāro vahneeḥ pittasyā⸤pi || dravyaṃ cātra rasādyādhāra
ucyate || tataḥ kāraṇāt tenāt tenāgninā asya pittasya kopitasya vedanā⸤dāhādikā bhavaṃtīti vākyaśeṣaḥ || prakṛtyā ca vidahyata iti ||
prakṛtyā svabhāvena vidahyate vidāham upayāti || tābhyām eva raktapittābhyāṃ
sphoṭā jvarādayaś ca || śīghraṃ prajāyaṃta iti || anye ubhe i⸤
tyatra raktapitte iti vyākhyānayaṃti || uṣṇavīryatvaṃ ca | madhurarasasyāpi
raktapittasya yāṃtrikekṣura⸤savidvidāhitvāt || dravyata iti || ete
dve api raktapitte dravyād api tulye tulye || dravyaśabdenātra he⸤tvād hārau kathyete tad yathā || taktapittayor dvayor api tejo hetu ||
ādhāraś ca dvayor api teja eveti ||
Commentary on 1.12.19cd
da⸤gdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃprakṣyate ||
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryam uṣṇa tathauṣadhaṃ ||
Ḍalhaṇa on 1.12.19cd
agni⸤pratapanaṃ svedanaṃ || uṣṇam auṣadham iti ||
ālepanānnapānādikaṃ || kutaḥ kāraṇāt atra śarīram uLpacaryate
nāgnikopitaṃ raktapittam ity āha ||
Commentary on 1.12.20cd
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitaṃ |
Ḍalhaṇa on 1.12.20cd
svinnabhūyi⸤ṣṭhe atyarthaṃ svinne || svalpam api raktaṃ yadi
asvinnaṃ bhavati || tadā raktapittopaśamanena śītopacāreṇa⸤duḥkham
utpādayatīti darśayann āha ||
Commentary on 1.12.21
prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skaṃdayatyatiśoṇitaṃ ||
tasmāt sukhaya⸤ti hyuṣṇaṃ ma tu śītaṃ kathaṃcana ||1||
Ḍalhaṇa on 1.12.21
skaṃdayatyatiśoṇitam iti | raktam atyarthaṃ styānatāṃ nayatītyarthaḥ ||⸤ styānena raktena ca || ruddhamārgo vāyurūṣmāpyanirgachan pluṣṭe
śūlaśopharāgādikāṃ vedanāṃ karoti ||⸤ ataḥ śītā kriyā na sukhaṃ
karoti || uṣṇakriyā punā raktavilāyanakarī bhavati || ataḥ rūṣmaniḥ⸤saraṇavātānulomahetuḥ sā ati sukhayati || durddagdhakriyāṃ nirddiśann āha
||
Commentary on 1.12.22
śītām uṣṇāṃ ca durdda⸤gdhe kriyāṃ kuryāt bhiṣak
punaḥ || ghṛtālepanasekāṃs tu śītām evāsya kārayet ||
ghṛtālepanacsekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.22
durddagdhe 'vagā⸤ḍhamūladagdhabhāgasya svinnaraktasya
nirvāpaṇārthaṃ śitāṃ kriyāṃ kuryāt || anavagāḍhamūladagdhabhāLgasyāsvinnaraktasya vilāpanārtham uṣṇāṃ kriyāṃ kuryāt || anye tu śītāṃ
dāhātiśaye || śītātiśaye tūṣṇā⸤m iti
|| punaḥ kiṃ kuryād ity āha || ghṛtālepanāidīn śītān eva kārayed
iti || evaṃ sukhī bhavati || vraṇa⸤rohaṇaṃ ca || samyag dagdhe
cikitsām āha || ||
Commentary on 1.12.23
samyak dagdhe tugākṣīrīplakṣacaṃdanagairikaiḥ ||
sāmṛtaiḥ⸤ sarpiṣā snigdhair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||
Commentary on 1.12.24
grāmyānūpaudakaiś cainaṃ piṣṭair māsaiḥ
pralepalayet ||
pittavidra⸤dhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret ||
Ḍalhaṇa on 1.12.23-24
tugākṣīrī vaṃśarocanā | anye tu vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ⸤
dravyaṃ || plakṣaḥ parppaṭī || caṃdanaṃ raktacaṃdanaṃ || sāmṛtair iti ||
guḍūcīsahitaiḥ || etais tugākṣīryādidravyai⸤ghratasniigdhīkṛtaiḥ pittapratyanīkam aviśoṣiṇaṃ lepaṃ samyak
dagdhe kārayed ity arthaḥ || vātaśāṃtyarthaṃ prale⸤pam āha ||
grāmyetyādi || gramyā aśvādayaḥ || ānūpā varāhamahiṣādayaḥ || audakāāḥ
kūrmādayaḥ || pittavi⸤dradhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret iti ||
enaṃ samyag dagdhaṃ || saṃtatoṣmāṇaṃ balavattaroṣmāṇaṃ || atiLdagdhe cikitsām āha || ||
Commentary on 1.12.25
atidagdhe viśīrṇāni māṃsānudhṛtya śītalāṃ ||
kriyāṃ kuryād bhiṣak paś cā⸤śālidatuṃdulakaṃḍanaiḥ ||
Commentary on 1.12.26
tiṃdukītvakkapālair vā ghṛtamiśraiḥ pralepayet ||
vraṇaṃ gaḍūcīpatrair vā chādayed atha⸤vaidakaiḥ ||
Commentary on 1.12.27ab
kriyāṃ ca kuryād akhilāṃ bhiṣak pittavisarppavat ||
Ḍalhaṇa on 1.12.25-27ab
viśīṇāni avalaṃbitāni | paś cā⸤ chālitaṃdulakaṃḍanair iti ||
śālitaṃdulakaṃḍanodbhavaiḥ guṃḍanaiḥ || karṇair ity arthaḥ
|| karṇaiś ca cūrṇaprayoga⸤kāle avacūrṇayed ity adhyāhāraḥ ||
tiṃdukītvakkapālair ceti tiṃdukī valkalakarpparaiḥ || tiṃdukītva⸤cātiṃdukīvalkalena | kapālai mṛtkarparair ity anye || tiṃdukītvakkaṣāyair
veti kecit paṭhaṃti || tiṃdukyā⸤ yā tvak | tayā pralepayet ||
kaṣāyāḥ kaṣāyavṛkṣāś ca ye tair apītyarthaḥ || anye tu kaṣāyaśabdena cū⸤ṇam āhuḥ || tatra tiṃdukīvalkalacūṇair ity arthaḥ || audakaiḥ
padmotpalādipatraiḥ || pittaraktopadrutaṃ⸤ vraṇaṃ || gaḍūcyādi
patrachādanenoṣmāṇaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃrohati || sarveṣv agnidagdheṣu
ropaṇārthaṃ cikiL tsāṃ darśaryann āha || ||
Commentary on 1.12.27cd
madhuchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā ||
Commentary on 1.12.28
maṃjiṣṭhāṃ caṃdanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir vi⸤pācayet ||
sarveṣām agnidagdhānām etad ropaṇam uttamaṃ || ||
Ḍalhaṇa on 1.12.27cd-28ab
idaṃ ca samānyaṃ ropaṇaṃ ghṛtaṃ kecit paṭhaṃti⸤ nanu nivaṃdhakārā
iti || sopayogitvān mayāpi likhitaṃ || snehadagdhe cikitsām āha || ||
Commentary on 1.12.29ab
snehada⸤gdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet
||
Ḍalhaṇa on 1.12.29ab
rūkṣadagdhe punar uktām api snigdhāṃ kriyām avacāraye⸤t || idānīṃ
kaṃṭhanāsādiṣu karmaṇi kṛte dhumopaghātalakṣaṇaṃ cikitsāṃ darśayann āha ||
||
Commentary on 1.12.29cd
ata⸤ urddhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇaṃ ||
Commentary on 1.12.30
śvasiti kṣauti cātyarthaṃm apy ādhamatikāśata ||
cakṣuṣoḥ⸤ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||
Commentary on 1.12.31
sadhūmakaṃ niḥśvasati ghreyam anyan na vetti ca ||
tathaiva ca rasān⸤sarvān śrutiś cāsyopahanyate ||
Commentary on 1.12.32
tṛṣṇā dāhajvarayutaḥ sīdaty atha ca mūrchati || ||
dhūmopahata i⸤ty eṣa ||
Ḍalhaṇa on 1.12.29cd-32
śvasiti śvāsaṃ karoti || kṣauti cātyartham iti || atiśayena chikkati ||
ādhamatiL ādhmānayukto bhavati || rāgaḥ pītalohitatā akṣṇoḥ |
ghreyam anyan na vetti veti || nāsāgatado⸤ṣeṇa dhūmād anyat ghreyaṃ
na vetti || ghreyaṃ tāvan na vetti || anyat spṛśyaṃ dṛśyaṃ ca na vetti ity
anye || rasā⸤n sarvān ity atra na vettīti saṃbadhyate || śrutiś ca
asyopahanyata iti || na śṛṇotītyarthaḥ || śro⸤tragatadoṣeṇa ||
tṛṣṇādāhajvarayuta iti || sparśadoṣeṇa || sīdati kriyāsvasamartho
bhavatītya⸤rthaḥ || ||
Commentary on 1.12.32d
śṛṇu tasya cikitsitaṃ |
Commentary on 1.12.33
sarpir ikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkkarāṃbu vā ||
madhurāmlau rasau⸤ vāpi vamanāyaā pradāpayet
||
Commentary on 1.12.34
vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāt dhūmagaṃdhiś ca na śyati ||
vidhinānena⸤ śāmyaṃti sadanakṣavathujvarāḥ ||
Commentary on 1.12.35
dāhamūrchātṛḍādhmānasvāsākāsāś ca dāruṇāḥ ||
madhurair lava⸤ṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kvalagrahaiḥ ||
Commentary on 1.12.36
samyag gṛhṇātīṃdriyārthān manaś cāsya prasīdati ||
śirau⸤virecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit ||
Commentary on 1.12.37
dṛṣṭi viśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ aL
vidāhalaghusnigdham āhāraṃ cāsya kalpayet ||
Ḍalhaṇa on 1.12.33-37
sarppir ikṣurasam ity eko yogaḥ || drākṣāṃ payo veti dvi⸤ tīyaḥ ||
śarkkarāṃbu veti tṛtīyaḥ || madhurāmlau rasau vāpīti caturthaḥ || sadanam
aṃgaglāniḥ || yogena⸤ mātrayā || idānīṃ dagdhacikitsāprasaṃge na
dagdhasadṛśasya cikitsāṃ darśayann āha || ||
Commentary on 1.12.38ab
uṣṇa vā⸤tātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā
||
Ḍalhaṇa on 1.12.38ab
uṣṇavāto graiṣmikaḥ śārado vā || uṣṇavātenātapena⸤ ca dagdha
iiva dagdhaḥ || uṣṇavātātapābhyām iti dvicane prāpte bahuvacanam
anuktoṣṇaprāpaṇā⸤ rthaṃ || sadā sthāne kecit vraṇe iti || paṭhaṃti
vyākhyānayaṃti casusrutapathasuddhi-01 || vraṇe iti tvag ādi vraṇavastu⸤ || ||
Commentary on 1.12.38cd
śītavarṣānilairdagdhe snigdham uṣṇaś ca śasyate ||
Ḍalhaṇa on 1.12.38cd
śītaṃ himaṃ himadagdhas tuṣāradagdha iti⸤lokoktyā | himadagdhepi
dāhasādṛśyam asti || varṣānila iti || vṛṣṭisaṃyukto vāyuḥ || tatrāpi ba⸤huvacanam anuktaśīta prāpaṇārthaṃ || dagdhasthāne kecit hata iti
paṭhaṃti || ||
Commentary on 1.12.39ab
tathāpi tejasā daLgdhe sidhir nāsti kathaṃcaneti ||
Ḍalhaṇa on 1.12.39ab
atitejasā vajrāgninā || tathātitejasā dagdho na dhyati kathaṃcane⸤ti yat kṛtaṃ || tat kiṃcid dagdhepi jīvati pratikārayet ||
snehābhyaṃgaparīṣekaiḥ pradehaiś ca tathā ⸤bhiṣag iti paṭhaṃti | taṃ
ca nibaṃdhakārā na paṭhaṃti || ||
iti sūtrasthānanibaṃdhasaṃgrahe dvādaśo '⸤dhyāyaḥ || ||12||