User Tools


This is an old revision of the document!


Suśrutapāthaśuddhi of Candraṭa: Sūtrasthāna

Published in by in .

  • British Library
  • London, United Kingdom
  • Known as: IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646).
  • Siglum: L

[description of manuscript]

More ▾
Title Suśrutapāṭhaśuddhi
Commentary [title of commentary]
Author Suśruta
Physical description
Language/Script [Sanskrit in Devanagari script.]
  • Devanagari
Format folia
Material paper
History
Date of production
Place of origin unknown
Provenance [record of ownership]
Acquisition [how it was acquired]

  • L
(From folio IOL San 2646 (Eggeling) - 139)
SPS on 1.12.1 || athāto 'gnikarmavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
NS on 1.12.1 || agninā kṛtvā yat karma agneḥ saṃvadhi vā yat ka⸤rma tad agnikarma || tasya vidhivividhānaṃ || || tad yasminnadhyāye vidyate | taṃ vyākhyāsyāmaḥ || agnikarmī⸤yam ity anye paṭhaṃti || agnikarmādhikṛtyakṛto 'gnikarmīya iti vyākhyānayaṃti ca ||
SPS on 1.12.3agnikarma⸤mahātmyam āha || kṣārād agnir garīyān kriyāsu vyākhyātaḥ ||
NS on 1.12.3kṣārād guroḥ sakāśād agnir garīyān⸤ gurutaraḥ || kutaḥ | punaḥ kṣārād agnir garīyān ity āha || kriyāsu karmasu || na tu guṇeṣu |. guṇeṣu⸤ punas tridoṣaghnachedyabhedyalekhyakaraṇādiṣu kṣāra eva pradhānaḥ || etena sve sve kṛtye dvayor api⸤prādhānyam uktaṃ || yathā dṛḍhaprahāritvenārjunāt karṇaḥ karṇād dūrāpātitvenārjunaḥ pradhānam iti ||⸤ vyākhyāta iti kathita ity arthaḥ || pratijñātasya garīyas tv asya sādhakaṃ hetum āha || || tad dagdhānāṃ⸤ rogāṇāṃm apunarbhavāt || tad dagdhām iti || agnidagdhānām apunarbhāvād iti || apunarbhāvas tu sāLdhyānāṃ samyag dagdhānāṃ || etad viparyayetv agnidagdhasyāpi punar udbhavaḥ || anyetv anyā samādadhati |. a⸤rbudādayo 'gninā samūlam unmūlitā mithyāhārādibhiḥ || punardoṣaprakopāt tat sthāna evā⸤nye jāyamānās tadvad upālabhyaṃte |. hetvaṃtaraṃ samuccinvan āha || bheṣajaśastrakṣārair aśakyānāṃ tatsā⸤dhyatvāc ca || tat sādhyatvād agnisādhyatvād ity arthaḥ || anye svedaśastrakṣārair iti paṭhaṃti || tatrāyam ⸤ a⸤rthaḥ || bhagaṃdaryarśasādayaḥ pūrvaṃ svidyaṃte || paścāt teṣu śastram avacāryate || athavā svedagrahaṇaṃ bheṣa⸤jopalakṣaṇaṃ || bheṣajāśaktau śaṃktau śastrāvacāraṇaṃ |. śastrāśaktāvaśeṣavyādhiśamanāya kṣā⸤raḥ || kṣārāśakte 'vagāḍhamūle vyādhāv agnir iti || aganyavacāraṇopakaraṇāni nidarśayannāha || ⸤
SPS on 1.12.4athaimāni dahanopakaraṇāni || tad yathā || pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākā jaṃābavauṣṭveta⸤taralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca ||
NS on 1.12.4ajāśakṛchāgapurīṣaṃ || jāṃbavauṣṭhaṃ jaṃbūphalasadṛśamukhāgnāLkṛṣṇapāṣāṇaracitāvarttiḥ |. itaralohāḥs tāmrarajatādayaḥ || teṣāṃ vikārā lauhāḥ || kṣaudraguḍasnehā⸤ś ceti || cakārāt sarjarasamadhūchiṭādayaḥ || agnyupakaraṇarāśitrayasya pratyekaṃ viṣayaṃ darśaya⸤nnāha || tatra pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākāstvaggatānāṃ || tvaggatānām iti || vātakapha⸤kṛtānāṃ suptyādi vikārāṇāṃ || jāṃbavauṣṭhetaralauhāmāṃsagatānāṃ || māṃsagatānāṃ vātakaphaja⸤vikārāṇāṃ |. kṣaudraguḍasnehāḥ śirāsnāyusaṃdhyasthigatānāṃ || atrāpi vātakaphasaṃbhūtānā⸤m iti bodhavyaṃ || nanu kāśyapena muninā sirādiṣv agnikarma pratiṣiddhaṃ |. tathā ca tad vacanaṃ || na⸤sirāsnāyusaṃdhyasthimarmasv api kathaṃcana || daṃśasyotkarttanaṃ kāryaṃ dāho vā bhiṣajāgninā i⸤ti || iha tu sirādiṣv api agnikarmoktaṃ || itthaṃ ca śāstrāṃtaravirodhaḥ || tanna || atrāpi sirā⸤ snāyusaṃdhyasthichedād raktātipravṛttau vyāpatpratīkāyāgnikarmoktaṃ || na punaḥ sirādigataroLgochedanāya || yato māṃsadāhād eva sirādirogo chedo jāyata eva || tathā bhadraśaunakaḥ || tvaṅmāṃsa⸤saṃśrito vāyus tvagdāhenaiva śāmyati || māṃsadagdhena śāmyaṃti sirāsnāyvasthisaṃdhijā iti |. ta⸤sya kālaṃ sāpavādaṃ nirddiśannāha ||
NS on 1.12.5 || tatrāgnikarma sarvarttuṣu kuryād iti utsargaḥ || anyatra śaradgrī⸤ṣmābhyām ity apavādaḥ |. śaradgrīṣmayor apyavasthāyāṃ pravṛttim āha ||
SPS on 1.12.5tatrāpyātyayike 'gnikarmasā⸤dhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhikṛtveti ||
NS on 1.12.5atasyāgnisamānasyatrāpīti || śaradgrīṣamyor apīti || ā⸤ tyayike āśuprāṇavināśake || tatpratyanīkaṃ vighiṃdhi kṛtveti || tasyāgnisamānasya śaradgrī⸤ṣmābhidhānasya kratoḥ pratyanīkavidhi viparitavidhānaṃ śītāchādanabhojanapradehādikaṃkṛ⸤tvā agnikarma kuryād ity anuvarttate || atra pāṭhe || kecid vidhiśabdaṃ na paṭhaṃti || sarvā'gnikarmāṃga⸤vidhim āha ||
SPS on 1.12.6sarvavyādhiṣu ca pichalamannaṃ bhuktavataḥ ||
NS on 1.12.6tatrāpy agnikarma kuryād iti pratyekaṃ saṃbaLdhyate || pichalamantraṃ pichalavīryamantraṃ |. śītamṛdupichalānāṃ vīryāṇāṃ pittaghnatvāt || tatra pradeśeṣu bho⸤janasya pratiṣedham āha || mūḍhagarbhāśmarībhagaṃdarodarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ |. kecid atra mūḍha⸤garbhāśmarītyādi pāṭhaṃ na paṭhaṃti || agnikarmaṇyekīyakaṃ mataṃ darśayannāha || ||
SPS on 1.12.7tatra dvidham agni⸤karmāhureke tvagdagdhaṃ māṃsadagdhaṃ ca || iha tu sirāsnāyusaṃdhyasthiṣva⸤pi na pratiṣiddho 'gniḥ ||
NS on 1.12.7sirādiṣv apy agnikarma karttavyam ity arthaḥ | pūrvaṃ vyākhyātaḥ || sirādiṣv api a⸤gni karmavidhirātyayike vyādhāveva || nānyatretyeke vyākhyā vyākhyānayaṃti || tvag ādiṣu karmaṇi⸤kṛte prativiṣayaṃ bhedalakṣaṇaṃ darśayan āha ||
SPS on 1.12.8tatra śabdaprādurbhāvā durgandhatā tvagsaṃkocaś ca tva⸤gdagdhe || kapotavarṇatā alpaśvayathuvedanatā śuṣkasaṃkucitavraṇatā māṃsadagdhe || kṛṣṇo⸤nnatavraṇatā snāvasaṃnirodhaś ca śirāsnāyudagdhe || rukṣāruṇatā karkkaśasthiravraṇatā ca saṃdhyaLsthidagdhe |.
NS on 1.12.8sthiravraṇatā kaṭhiṇatā || rogabhedāicharīṃrāvayavaviśeṣeṣv agnyavacāraṇaṃ darśayannāha⸤||
SPS on 1.12.9tatra śirorogādhi akṣimaṃthayo bhrūlalāṭaśaṃkhapradeṣeśeṣu dahet ||
NS on 1.12.9adhiemaṃtho 'kṣirogobhi⸤syaṃdapūrvakaḥ || bhrūvau akṣikūṭopari romarājī || śaṃkhau bhrūkarṇayor madhyaṃ vatmadeśe yathā agnya⸤vacāraṇaṃ || tathā darśayannāha || vartmarogeṣv ārdranaktakapratichannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā varmaromakupān⸤ dahed ity anuvarttate || vartmanetrāchādanaṃ || ārdranaktaka ārdrakapaṭaḥ || śeṣaviṣayam avasthābhe⸤dena darśayannāha ||
SPS on 1.12.10tvagmāṃsaśirāsnāyusaṃdhyasthisthitetyugrarujivāyāvuchritakaṭhinasuptamāṃse vra⸤draṇe graṃthyarśorbudabhagaṃdarā pacīślīpadacarmakīlatilakālakāṃtravṛddhisaṃdhisirāchedanādiṣu nāḍaiī⸤śoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt ||
NS on 1.12.10aty ugrarujivāyāv ity ugraśūle vāyau || uchritakaṭhina⸤suptamāṃse vraṇa iti |. uchritamutsedhavat || suptasumacetanaṃ || nāḍīti vraṇaviśeṣaḥ || praṇidhānāLkāraviśeṣam āha ||
SPS on 1.12.11tatra valayabiṃduvilekhāpratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ ||
NS on 1.12.11vyādhimūle valaya⸤m iva valayaṃ || śalākāgranirmito biṃdur iva biṃduḥ || tīryagṛjuvakrā vividhā lekhā vilekhā || ta⸤ptaśalākāprabhṛtibhir avagharṣaṇaṃ pratisāraṇaṃ || viśeṣā iti || āśrayavyādhivaśenākṛtibhedāḥ |. ⸤tatra valayetyādināgadyasyādau kecid rogākṛtiṃm avekṣyeti paṭhaṃti || sa ca nibaṃdhakārair na paṭhitaḥ ⸤ || kutaḥ || tasyārthasyāgrimaślekenaivoktatvāt || valayādi dahanaviśeṣeṇāraṃbhahetuṃ parihāryā⸤ṇi ca darśayitum āha ||
SPS on 1.12.12bhavati cātra ||
SPS on 1.12.12abrogasya saṃsthānam avekṣya samyak narmasya marmāṇi valāva⸤laṃ ca |.
vyādhiṃ tathārttuṃ ca samyak tatodhyavasyed bhiṣagnikarmaḥ ||
NS on 1.12.12rogasya graṃthyādeḥ saṃsthānam āyatādyā⸤kāraṃ || etena valayādyāraṃbhahetuḥ kathitaḥ |. parihāryāṇi ca kathayannāha || narasya marmāṇītyādi || va⸤lāvalam iti || āturasyeti śeṣaḥ || valavati āture karmādhikāraḥ || abalavati parihāraḥ || vyādhiṃL vātakaphātmakaṃ tatra agnikarmādhikāraḥ || parihāras tu raktapittādau || ṛtum iti || hemaṃtādi pravṛtti⸤viṣayaṃ |. apravṛttis tu śaradgrīṣmayoḥ || avekṣya samyag iti || atra ekasminn eva śloke ekārthaśabda⸤dvayakaraṇaṃ pravṛttinivṛttir ubhayor apy avekṣaṇe yatnaḥ | kārya iti pratipādanārthaṃ || adhyavasyet⸤ kuryād ity arthaḥ || prathamasya avekṣyetyetasya sthānesya viditveti kecit paṭhaṃti || viditvā jñātvā || i⸤dānīṃ samyagdhagdagdhaṃ cikitsannāha ||
SPS on 1.12.13tatra samyag dagdhe madhyusarppibhyāṃm abhyaṃgaḥ ||
NS on 1.12.13agnikarmadūṣitara⸤ktapittayoḥ prāsādāya vedanopaśamāya ca || agninivṛttiviṣayaṃ darśayannāha ||
SPS on 1.12.14athemān agninā pa⸤riharet || pittaprakṛtimaṃtaḥ śoṇitaṃ bhinnakoṣṭham anuddhṛtaśalyaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrum anekavraṇa⸤ pīḍitam asvedyāṃś ceti ||
NS on 1.12.14aṃtaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭham iti || itthaṃbhūtasya puruṣasya śoṇitanirodhena⸤dāhapākādi saṃbhavāt |. anekavraṇapīḍitam ity asya sthāne kecit anekavyādhiparipīḍitaLm iti paṭhaṃti || asvedyāḥ pāṃḍurmehīraktapittatṛṣārtta ity ādayaḥ || valayādiprakārāt prakārāṃtareṇa⸤ agnidagdhalakṣaṇaṃ vaktum āha ||
SPS on 1.12.15ata ūrdhvam itarathādagdhaṃ vakṣyāmaḥ || || tatra snigdhaṃ rukṣaṃ vāśrity a dra⸤vyam agni dahaṃti || agnisaṃtapto hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāt tvagādīn anupraviśya āśu dahati ||⸤tasmāt snehadagdhedhikārujo bhavataṃti ||
NS on 1.12.15itathādagdham iti || prakārāṃtareṇa vaidyād ṛte pramād dagdhaṃ ||⸤tatra snigdhaṃ rūkṣyaṃ cāśrity a dravyam agni dahatīti || dravyaṃ dagdhaṃ sarppirādi || rukṣyaṃ dravyaṃ kāṣṭhapāṣā⸤ṇaādiloṣṭhādi || tatra agnidagdhaṃ vaidyadoṣāt pramādād vā caturvidhaṃ darśayannāha ||
SPS on 1.12.16tatra pluṣṭaṃ durddagdhaṃ⸤ samyag dagaddham atidagdhaṃ ceti caturvidham agnidagdhaṃ ||
NS on 1.12.16pluṣṭadurddagdhayor hīnadagdhatvepi prathakkaraṇaṃ la⸤kṣaṇacikitsābhedāt || tatra pluṣṭam ity ādi gaṇanayaiva catuḥsaṃkhyā ladhbā || punaś caturvidham i⸤tikaraṇaṃ pluṣṭadurddagdhabhyāṃ bhedābhyāṃ hīnadagdhasya tripakāradāhaśaṃkānirāsārthaṃ || eṣāṃ lakṣaL ṇam āha || tatra yad vivarṇaṃ pluṣyate 'timātraṃ tadapluṣṭaṃ tatra teṣu madhye vivarṇaṃ prākṛtavarṇād anyavarṇaṃ⸤ pluṣyate atimātraṃ atyarthaṃ datpratyate || na sphoṭotpattiḥ syāt || anye tu || atra pluṣṭam atimātraṃ vi⸤varṇaṃ yat pluṣyāt iti paṭhaṃti vyākhyānayaṃti |. atimātraṃ vivarṇaṃ yat pluṣyata iti || agnitāpeno⸤cchinna iva bhavati || vivarṇam atra pāṃḍuvarṇaṃ || yatrottiṣṭhaṃti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākaveda⸤ nāś cirāc copaśāmyaṃti || taddurddagdhaṃ || coṣa ākṛṣyata iva vedanāviśeṣaḥ || dāho bhasmasāt bhava⸤tīva || rāgo raktatā vedanā tuṣādayaḥ |. samyag dagdham anavagāḍhaṃ tālavarṇaṃ susaṃsthitaṃ || pūrvalakṣa⸤ṇayuktaṃ ca || anavagāḍham atidagdhaṃ lakṣaṇarahitaṃ | tālavarṇaṃ pakvatālaphalavarṇam ity arthaḥ ||⸤ pakvatālavarṇam ity eke paṭhaṃti || apare tu tālapakvaphalavarṇaṃ || susaṃsthitaṃ atyunnatāvana⸤tādidoṣavarjitaṃ || pūrvalakṣaṇayuktaṃ ceti || tvaṅmāṃsasirāsnāyusaṃdhyasthidāhaliṃgayuktaṃ ||L atidagdhe māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ sirāsnāyusaṃdhyasthivyāpādānam atimātraṃ jvaradāhapipā⸤ sāmūrchāś copadravā bhavaṃti || vraṇaś ca asya cireṇa rohati || ruḍhaś ca vivarṇo bhavati || gātraviśleṣā⸤ viṣaṭanaṃ || vyāpādanaṃ hiṃsanaṃ || atimātraśabdo jvarādibhiḥ saha pratyekaṃ saṃbadhyate || mūrchāś ceti⸤ || cakārāt vakṣamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhakarmam iti jñeyaṃ || idānīṃ sarvā⸤gnidagdheṣu cikitsārthaṃ viśiṣṭadūṣyadoṣayo dṛṣṭiṃ darśayannāha ||
SPS on 1.12.17bhavati cātra ||
SPS on 1.12.17aagninā kopi⸤taṃ raktaṃ bhṛśaṃ jaṃtoḥ prakupyati |.
tatas tenaiva vegena pittam asyābhyudīryate ||
NS on 1.12.17atatas tadanaṃtaraṃ || tenai⸤vāgninā raktena cyetyarthaḥ || kutaḥ punaḥ prādhānyenāgni nādagdhepi pittam evodīryate || ity āha ||
SPS on 1.12.18tu⸤lyavīrye ubhe hyete rasato dravyatas tathā |.
tenāsya vedanā tīvrā prakṛtyā ca vidahyate ||
SPS on 1.12.19absphoṭāḥ śīghraṃ⸤ prajāyaṃte jvaras tṛṣā ca bādhate ||
NS on 1.12.17ab-19abhi yasmāt kāraṇāt | ete dve 'pi agnipitte | tulyavīrye uṣṇavīLvīrye | rasāt dve 'pi kaṭuke || dravyato dravyād api tulye || tathāhi | sadṛśa evādhāro vahneeḥ pittasyā⸤pi || dravyaṃ cātra rasādyādhāra ucyate |. tataḥ kāraṇāt tenāt tenāgninā asya pittasya kopitasya vedanā⸤dāhādikā bhavaṃtīti vākyaśeṣaḥ || prakṛtyā ca vidahyata iti || prakṛtyā svabhāvena vidahyate vidāham upayāti || tābhyām eva raktapittābhyāṃ sphoṭā jvarādayaś ca || śīghraṃ prajāyaṃta iti || anye ubhe i⸤ tyatra raktapitte iti vyākhyānayaṃti || uṣṇavīryatvaṃ ca | madhurarasasyāpi raktapittasya yāṃtrikekṣura⸤savidvidāhitvāt || dravyata iti || ete dve api raktapitte dravyād api tulye tulye || dravyaśabdenātra he⸤tvād hārau kathyete tad yathā || taktapittayor dvayor api tejo hetu |. ādhāraś ca dvayor api teja eveti ||
SPS on 1.12.19cdda⸤gdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃprakṣyate |.
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryam uṣṇa tathauṣadhaṃ ||
NS on 1.12.19cdagni⸤pratapanaṃ svedanaṃ || uṣṇam auṣadham iti || ālepanānnapānādikaṃ || kutaḥ kāraṇāt atra śarīram uLpacaryate nāgnikopitaṃ raktapittam ity āha ||
SPS on 1.12.20cdśarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitaṃ |
NS on 1.12.20cdsvinnabhūyi⸤ṣṭhe atyarthaṃ svinne || svalpam api raktaṃ yadi asvinnaṃ bhavati |. tadā raktapittopaśamanena śītopacāreṇa⸤duḥkham utpādayatīti darśayannāha ||
SPS on 1.12.21prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skaṃdayatyatiśoṇitaṃ |.
tasmāt sukhaya⸤ti hyuṣṇaṃ ma tu śītaṃ kathaṃcana |.1||
NS on 1.12.21skaṃdayatyatiśoṇitam iti | raktam atyarthaṃ styānatāṃ nayatītyarthaḥ ||⸤ styānena raktena ca || ruddhamārgo vāyurūṣmāpyanirgachan pluṣṭe śūlaśopharāgādikāṃ vedanāṃ karoti ||⸤ ataḥ śītā kriyā na sukhaṃ karoti |. uṣṇakriyā punā raktavilāyanakarī bhavati || ataḥ rūṣmaniḥ⸤saraṇavātānulomahetuḥ sā ati sukhayati || durddagdhakriyāṃ nirddiśannāha ||
SPS on 1.12.22śītām uṣṇāṃ ca durdda⸤gdhe kriyāṃ kuryāt bhiṣak punaḥ || ghṛtālepanasekāṃs tu śītām evāsya kārayet |.
ghṛtālepanacsekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||
NS on 1.12.22durddagdhe 'vagā⸤ḍhamūladagdhabhāgasya svinnaraktasya nirvāpaṇārthaṃ śitāṃ kriyāṃ kuryāt |. anavagāḍhamūladagdhabhāLgasyāsvinnaraktasya vilāpanārtham uṣṇāṃ kriyāṃ kuryāt || anye tu śītāṃ dāhātiśaye || śītātiśaye tūṣṇā⸤m iti || punaḥ kiṃ kuryād ity āha || ghṛtālepanāidīn śītān eva kārayed iti || evaṃ sukhī bhavati || vraṇa⸤rohaṇaṃ ca || samyag dagdhe cikitsām āha || ||
SPS on 1.12.23samyak dagdhe tugākṣīrīplakṣacaṃdanagairikaiḥ |.
sāmṛtaiḥ⸤ sarpiṣā snigdhair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||
SPS on 1.12.24grāmyānūpaudakaiś cainaṃ piṣṭair māsaiḥ pralepalayet |.
pittavidra⸤dhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret ||
NS on 1.12.23-24tugākṣīrī vaṃśarocanā | anye tu vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ⸤ dravyaṃ |. plakṣaḥ parppaṭī || caṃdanaṃ raktacaṃdanaṃ || sāmṛtair iti || guḍūcīsahitaiḥ || etais tugākṣīryādidravyai⸤ghratasniigdhīkṛtaiḥ pittapratyanīkam aviśoṣiṇaṃ lepaṃ samyak dagdhe kārayed ity arthaḥ || vātaśāṃtyarthaṃ prale⸤pam āha || grāmyetyādi || gramyā aśvādayaḥ |. ānūpā varāhamahiṣādayaḥ || audakāāḥ kūrmādayaḥ || pittavi⸤dradhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret iti || enaṃ samyag dagdhaṃ || saṃtatoṣmāṇaṃ balavattaroṣmāṇaṃ || atiLdagdhe cikitsām āha || ||
SPS on 1.12.25atidagdhe viśīrṇāni māṃsānudhṛtya śītalāṃ |.
kriyāṃ kuryād bhiṣak paś cā⸤śālidatuṃdulakaṃḍanaiḥ ||
SPS on 1.12.26tiṃdukītvakkapālair vā ghṛtamiśraiḥ pralepayet |.
vraṇaṃ gaḍūcīpatrair vā chādayed atha⸤vaidakaiḥ ||
SPS on 1.12.27abkriyāṃ ca kuryād akhilāṃ bhiṣak pittavisarppavat ||
NS on 1.12.25-27abviśīṇāni avalaṃbitāni | paś cā⸤ chālitaṃdulakaṃḍanair iti || śālitaṃdulakaṃḍanodbhavaiḥ guṃḍanaiḥ || karṇair ity arthaḥ |. karṇaiś ca cūrṇaprayoga⸤kāle avacūrṇayed ity adhyāhāraḥ || tiṃdukītvakkapālair ceti tiṃdukī valkalakarpparaiḥ |. tiṃdukītva⸤cātiṃdukīvalkalena | kapālai mṛtkarparair ity anye || tiṃdukītvakkaṣāyair veti kecit paṭhaṃti |. tiṃdukyā⸤ yā tvak | tayā pralepayet || kaṣāyāḥ kaṣāyavṛkṣāś ca ye tair apītyarthaḥ || anye tu kaṣāyaśabdena cū⸤ṇam āhuḥ || tatra tiṃdukīvalkalacūṇair ity arthaḥ || audakaiḥ padmotpalādipatraiḥ || pittaraktopadrutaṃ⸤ vraṇaṃ || gaḍūcyādi patrachādanenoṣmāṇaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃrohati || sarveṣv agnidagdheṣu ropaṇārthaṃ cikiL tsāṃ darśaryannāha || ||
SPS on 1.12.27cdmadhuchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā ||
SPS on 1.12.28maṃjiṣṭhāṃ caṃdanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir vi⸤pācayet |.
sarveṣām agnidagdhānām etad ropaṇam uttamaṃ || ||
NS on 1.12.27cd-28abidaṃ ca samānyaṃ ropaṇaṃ ghṛtaṃ kecit paṭhaṃti⸤ nanu nivaṃdhakārā iti || sopayogitvān mayāpi likhitaṃ || snehadagdhe cikitsām āha || ||
SPS on 1.12.29absnehada⸤gdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet ||
NS on 1.12.29abrūkṣadagdhe punar uktām api snigdhāṃ kriyām avacāraye⸤t || idānīṃ kaṃṭhanāsādiṣu karmaṇi kṛte dhumopaghātalakṣaṇaṃ cikitsāṃ darśayannāha || ||
SPS on 1.12.29cdata⸤ urddhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇaṃ ||
SPS on 1.12.30śvasiti kṣauti cātyarthaṃ mapyādhamatikāśata |.
cakṣuṣoḥ⸤ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||
SPS on 1.12.31sadhūmakaṃ niḥśvasati ghreyam anyanna vetti ca |.
tathaiva ca rasān⸤sarvān śrutiś cāsyopahanyate ||
SPS on 1.12.32tṛṣṇā dāhajvarayutaḥ sīdaty atha ca mūrchati || |.
dhūmopahata i⸤ty eṣa ||
NS on 1.12.29cd-32śvasiti śvāsaṃ karoti || kṣauti cātyartham iti |. atiśayena chikkati || ādhamatiL ādhmānayukto bhavati || rāgaḥ pītalohitatā akṣṇoḥ | ghreyam anyanna vetti veti || nāsāgatado⸤ṣeṇa dhūmād anyat ghreyaṃ na vetti || ghreyaṃ tāvanna vetti |. anyat spṛśyaṃ dṛśyaṃ ca na vetti ity anye || rasā⸤n sarvān ity atra na vettīti saṃbadhyate || śrutiś ca asyopahanyata iti || na śṛṇotītyarthaḥ || śro⸤tragatadoṣeṇa || tṛṣṇādāhajvarayuta iti || sparśadoṣeṇa |. sīdati kriyāsvasamartho bhavatītya⸤rthaḥ || ||
SPS on 1.12.32dśṛṇu tasya cikitsitaṃ |
SPS on 1.12.33sarpir ikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkkarāṃbu vā |.
madhurāmlau rasau⸤ vāpi vamanāyaā pradāpayet ||
SPS on 1.12.34vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāt dhūmagaṃdhiś ca na śyati |.
vidhinānena⸤ śāmyaṃti sadanakṣavathujvarāḥ ||
SPS on 1.12.35dāhamūrchātṛḍādhmānasvāsākāsāś ca dāruṇāḥ |.
madhurair lava⸤ṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kvalagrahaiḥ ||
SPS on 1.12.36samyag gṛhṇātīṃdriyārthān manaś cāsya prasīdati |.
śirau⸤virecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit ||
SPS on 1.12.37dṛṣṭi viśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ aL vidāhalaghusnigdham āhāraṃ cāsya kalpayet ||
NS on 1.12.33-37sarppir ikṣurasam ity eko yogaḥ || drākṣāṃ payo veti dvi⸤ tīyaḥ || śarkkarāṃbu veti tṛtīyaḥ || madhurāmlau rasau vāpīti caturthaḥ || sadanam aṃgaglāniḥ || yogena⸤ mātrayā |. idānīṃ dagdhacikitsāprasaṃge na dagdhasadṛśasya cikitsāṃ darśayannāha || ||
SPS on 1.12.38abuṣṇa vā⸤tātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā ||
NS on 1.12.38abuṣṇavāto graiṣmikaḥ śārado vā || uṣṇavātenātapena⸤ ca dagdha iiva dagdhaḥ || uṣṇavātātapābhyām iti dvicane prāpte bahuvacanam anuktoṣṇaprāpaṇā⸤ rthaṃ || sadā sthāne kecit vraṇe iti || paṭhaṃti vyākhyānayaṃti casusrutapathasuddhi-01 || vraṇe iti tvag ādi vraṇavastu⸤ || ||
SPS on 1.12.38cdśītavarṣānilairdagdhe snigdham uṣṇaś ca śasyate ||
NS on 1.12.38cdśītaṃ himaṃ himadagdhas tuṣāradagdha iti⸤lokoktyā | himadagdhepi dāhasādṛśyam asti || varṣānila iti || vṛṣṭisaṃyukto vāyuḥ || tatrāpi ba⸤huvacanam anuktaśīta prāpaṇārthaṃ || dagdhasthāne kecit hata iti paṭhaṃti || ||
SPS on 1.12.39abtathāpi tejasā daLgdhe sidhir nāsti kathaṃcaneti ||
NS on 1.12.39abatitejasā vajrāgninā || tathātitejasā dagdho na dhyati kathaṃcane⸤ti yat kṛtaṃ || tat kiṃcid dagdhepi jīvati pratikārayet || snehābhyaṃgaparīṣekaiḥ pradehaiś ca tathā ⸤bhiṣag iti paṭhaṃti | taṃ ca nibaṃdhakārā na paṭhaṃti || ||

iti sūtrasthānanibaṃdhasaṃgrahe dvādaśo '⸤dhyāyaḥ || |.12||