This is an old revision of the document!
<?xml-model href=“https://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng” type=“application/xml” schematypens=“http://relaxng.org/ns/structure/1.0”?>
MS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna
Published in by in .
- [collection]
- https://www.klib.gov.np/
- National Archive, Kathmandu
- Kathmandu, Nepal
- Known as: 5-333.
- Siglum: H
[description of manuscript]
More ▾
| Title |
Suśrutasaṃhitā |
| Commentary |
[title of commentary] |
| Author |
Suśruta |
| Physical description |
| Language/Script |
Sanskrit in Nepalese script.-
ba
and va not
distinguished.
|
| Format |
pothi |
| Material |
palm-leaf |
| History |
| Date of production |
Nepala Saṃvat 663 (1465
CE). |
| Place of origin |
|
L
athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ satvarajastamo⸤ lakṣaṇam
aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ sa|| ||cmbhavahetur avyaktan nāma ||
tad ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānāṃ | samudra ivodakaujasām
bhāvānāṃ
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahatacs
tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho vaikārikas taijaso
bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃ⸤kārāt tallakṣaṇāny
evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā || śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā
ghrāṇo vāgghastopastha pāyu pāda manānsīti |
tatra pūrvvāṇi pañca vuddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca kaLrmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny
eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ |
sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ | rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti⸤ | tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
śacbdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tatvāni
vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyā⸤ṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ
yathāsaṃkhyā vacanācdānānandavisarggaviharaṇāni |
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ
śe⸤ṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃ svaiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ | svayam acdhyātmam adhidevan tu |
atha vuddher vvrahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ
śrotrasya | tva⸤co vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanā...paḥ | pṛthivī ghrāṇasyac | vāco 'gniḥ |
hastayor indra | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ | prajāpatir
upasthasyeti |
tatra sarvva⸤ evācetanaḥ | eṣa varggaḥ | puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś
cetayitā | sa tu karaṇakāryasaṃprayuktaḥ saty apy acaitanye pradhānasya
puruṣakaivalyārthān pravṛttim upadiśanti | Lkṣīrādīm̐ś cātra hetūn udāharanti ||
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv
apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv apy ani⸤tyau | ubhāv apy aparau
ubhāv apy aliṅgau ubhau ca sarvvagatāv icti || ekā tu prakṛtir
acetanā triguṇā vījadharmmiṇī prasavadharmminī madhyadharmmiṇī ceti |
vahava⸤s tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇā avījadharmmiṇo
prasacvadharmmiṇo 'madhyasthadharmmiṇaś ceti |
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca vi⸤śeṣāḥ |
satvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt tanma⸤yatvāc ca
tadguṇa eva puruṣo
bhavatīty eke bhāṣante
vaidyake tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pa⸤riṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthucdarśiṇaḥ ||
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
tasyopayogo bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktaL iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvvede varṇṇyante
tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra || indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānya⸤m iti sthitiḥ ||
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante || sarvvagatāc kṣetrajña nityāś ca
asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣv anityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn
udāharanti⸤ | āyurvvedasiddhāntād asarvvagatā kṣetrajñā nityāś ca |
tiryagyocnimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmmādharmmanimittaṃ tu
ete numānagrāhyāś carāḥ paramaśū⸤kṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ
śukrārttavayoḥ sannipāteṣv abhicvyajyante | yato
'bhihitam pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa
karmma⸤puruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchācdveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau
vuddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam a⸤dhyavasāyo
viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharmma āstikyaṃ
jñānaṃ vuddhir mmedhā smṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu duḥLkha vahulatā pradānaṃ
duḥśīlatvam akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ
kāmakrodhaś ceti || tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā
vuddhinirodho 'jñānaṃ durmme⸤dhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti
||
antarikṣās tu śabdaśacbdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho viviktatā ca |
vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvvaceṣṭāsamūhaḥ
sarvvaśarī⸤raspandanaṃ laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ
varṇṇasantāpoc bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu
raso ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho reta⸤ś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā ca
|
tactra satvavahulam ākāśaṃ | rajovahulo vāyuḥ | satvarajovahulo 'gniḥ
| satvatamovahula āpaḥ | tamovahulā pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭānic sarvvāṇy etāni nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vi⸤kārāś caiva ṣoḍaśa |
kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || o ||
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
(From digital_image 159r : 6)
vātaL pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni bhavanti |
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena | śleṣma⸤varṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ |
śoṇitenac | kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ |
pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ⸤
pittamārutābhyāṃ | mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu
kuṇacpa granthi pūti pūya retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti |
ārttavam api tribhi⸤r ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthak
dvandvais tribhiḥ samastaiś copacsṛṣṭam avījan na bhavati | tad api
doṣavarṇṇavedanābhir vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakā⸤śan tad asādhyaṃ sādhyam
anyac ceti ||
bhavati cātra || teṣv ādyāḥ śuckradoṣās trī snehasvedādibhir jjayet
| kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottaravastibhiḥ ||
tatra vā⸤tātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ |
madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan tailan tad
uttaravastiṣu vidadhyāt || dāḍima mātulaṅga phala saindhava kṣāra vasukava-Lsira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet
||
pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram āsthāpanaṃ |
sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam anuvāsanaṃ |
⸤ tad evottaravastiñ ca vidadhyāt | kāṇḍekṣu śvadaṃṣtrā guḍūcī madhucparṇṇī bhṛṇa pañcamūla siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ | ⸤
pippalīviḍaṃgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan tad evottarava-cstiñ
ca vidadhyāt | pāṣāṇabheda kāśmaryāmalaka pippalī vasuka vasira siddhaṃ
ghṛtam prayacchet pā-⸤nārthaṃ ||
bhavanti cātra ślokāḥ || pāyayen manujaṃ sarpir bhbhiṣa𑑎ck choṇita retasi |
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitaṃ ||
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śāla-⸤sārādisādhitaṃ || granthibhūte
'śmabhiḥ siddhaṃ pālāse cā pic bhasmani ||
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ || prāguktaṃ vakṣyate yac ca
tat kāryaṃ kṣīṇareta⸤si ||
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv ateṣu paṇḍitaḥ ||
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktāLnāṃ drvyāṇām atisevanāt ||
tathāslaṃlavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
vegād yātāc ca yogīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
tathārttavadoṣe ca snehādikarmmam upadiśet |
yathai⸤voktan tathaivottaravastiñ ca vidadhyāt |
tatrāśaṇavātātmake
bhaṅgābhacdradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā kṛ⸤sarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyacm ācamanaṃ || pittātmake cārttave |
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet | madhukapuṣpa-⸤kāśmaryaphalakvātham phānitayuktam vā
candanapayasyākalkaṃ yonyācn dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ
|| śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pā-⸤yayet |
kṣīravṛkṣapravālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭuccūrṇṇam vā
kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet |
lādhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
⸤
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām prayacchet |
kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāndhārayet | teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāLyaṃ pāyayet
|| kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad
eva prayacchet |
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
krimijāte⸤ vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ
surāṣṭācṣṭrārocanākalkam
bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati ||
bhavati cātra ||
⸤ vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
kuryāt kalkam piccūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
pibed bhadraśriya⸤kvāthañ candanakvātham eva vā ||
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛckṣakāṇi ca |
kṣāranāgarahiṃgūnān nikvāthaṃ surasām pibet ||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavām ||
ṛtau 𑑍 pra⸤thama divasāt
prabhṛti brahmacāriṇīṃ snānānulepanālaṅkāra viclekhana virahitān
divāsvapnāñjanāśru pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śrava⸤ṇāyāsām pariharet |
kiṃ kāraṇaṃ divā svapatyā vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ |
vadhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād
tailābhyaṅgāt kuṣṭhī |
nakhāvakarttanāt(From jpeg )L kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ | mārutāyāsasevanād
utmatto garbhbho bhavatīty evam etām pariharet || darbhbha saṃstaraṇa śāyinīṃ karatala śarāva parṇṇānām
anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ⸤ tryahaṃ bharttā
rakṣet tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhata vastravācsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti vācanām
bharttāran darśayed| api | tat kasya hetoḥ? ||
pūrvvam paśyed ṛtu-⸤snātā yādṛśan naram aṅganā | tādṛśañ
janayet putram bharttāran darśacyet tataḥ ||
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret | karmānte ca kramaṃ hy etam
avekṣyeta vicakṣa-⸤ṇaḥ ||
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam acbhiprāśya māsaṃ
brahmacārī | tailamāṣottarāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir
abhiviśvāsya vika⸤lpam evaṃ caturthyāṃ
ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ dvādaśyāñ copeyā-cd
ataḥ | param māsād upeyāl |
labdha garbha nni va ca | teṣv
evāhaḥsu lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām
a⸤nyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā bindūn dadyād
dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan niṣṭhīved iti
|| 𑑎
(From digital_image dscn 3140 fol 162)
L ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
śukram icchanti kecit tu kṣaudratailasamaprabhaṃ ||
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ | tad ārtavam
praśansanti⸤ yac cā na
virajyate ||
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv acpi | asṛgdaram vijānīyād
raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |⸤
atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
dāhaḥ pralāpaḥc pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ | taruṇyā
hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ā⸤rggatvād ārttavan naśyati striyāḥ |
tatra māṃsa kulatthāmla tila-cmāṣasurā hitāḥ ||
pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane |
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-⸤ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavact |
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā⸤ ||
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā | yadā
garbbhotpattāv apāabdhātuLprāyam āhāram bhavati | tadā garbhbhasya
gauratvaṃ | pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ
śyāmatvaṃ | yādṛkvarṇṇam āhāram upasevate garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasa⸤vo bhavatīty eke bhāṣante | yathā kṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣu
sa𑑎crppa vṛścika galagoṇḍikādayaḥ satvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatra dṛṣṭibhāgam
apratipannan te⸤jodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva
raktānugataṃ raktākṣaṃ | ślecṣmānugataṃ śuklākṣaṃ | pittānugatam
piṅgākṣaṃ | vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
bhavanti cātra ||
viśu⸤ddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyate nayane tasya-c nimne kṛṣṇe site tathā ||
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
haripiṃglasamjñā vai⸤ jāyete
tasya locane ||
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vraja-cti locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati lo⸤cane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṛṇāṃ ||
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
bīje tu vāyunā bhiLnne dvau jīvau kukṣim āgatau
|
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
miśrī⸤bhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadāc nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāsya-⸤ labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sac saugandhikasaṃjñitaḥ || sa yoniśephasor
ggandham āghrāya labhate balaṃ ||
sve gude brahmacaryād yā strī⸤ṣu svāsu pravartate | kumbhīkaḥ
sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cācparaṃ ||
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ
ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañca⸤maṃ ||
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva pravartate |
tatra strīce-cṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate | tatra kanyā yadi⸤
bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā | saśukrakās tv amī
jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā-L sirā ||
harṣāt sphuṭatvam āyāṃti dhvajocchrāyan tato bhavet
||
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau | strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ
tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
yadā tu nārī-⸤ nārī ca maithunāyopakalpataḥ | muñcantaḥ śukram
anyonyam anacsthis tatra jāyate ||
sarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpa-⸤kṛto bhṛśaṃ ||
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ | bhave-ct kubjo thavā
kūni paṅgur mmūko tha mirmmiṇaḥ ||
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ | vātādī⸤nām
prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
malālpatvād ayogāc cac vāyoḥ pakvāsayasya
ca | vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha ||
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe-⸤ ca kaphaveṣṭite | vāyor
ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ prarodi-cti ||
niśvāsocchvāsa saṃkṣobhaḥ svapnāṅ garbhbho 'tha gacchati |
mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbha⸤vān ||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | taleṣv asaṃbhavo yac ca
romnām etat svabhāvataḥ ||
bhāvitā pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sttāna bahulāḥ pūrvvaLjātismarā narāḥ ||
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itare⸤ṣām apy atra bhūtānāṃ
sānnidhyam asty anunā viśeṣeṇa parasparopakārāt
parasparānupraveśāc ca ||
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati | tatra te⸤jo'nila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim
abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena tato 'gnīṣomasaṃyogāt
saṃsṛjyamāno garbbhāsayam anuprapadyate kṣettrajñaś cetayitā spra⸤ṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā
vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir
abhidhīyate | daivasaṃyogād a⸤kṣayo 'vyayo cintyo bhūtātmā
satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair vvāyunā
preryamāṇo garbbhāsayam anupraviśati ||
tatra śukrabāhulyāt pumān ārtta⸤vabāhulyāt strī sāmyād
ubhayor napuṃsakaṃ ||
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam punso bhavati
| yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ sapra(From digital_image !--dscn3143 fol 165 (1st half)--)savato vipadyate | dvitīye
..................gṛhe vipadyate || tṛtīye 'py evam asampūrṇṇo
'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram pariharet | na ca pravarttati
raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ ⸤ bhavati | yathā nadyām
pratisrotasi pla
cidravyaṃ pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ
draṣṭavyan tasmāt trirātran niyamavantīm pariharet | tatra
ṛtudvādaśarātran dṛṣṭvānārtta⸤vā bhavati |
adṛṣṭārttavās tān eke bhāṣante ||
bhavati cātra ||
dine vyatīte niya
taṃ
maṃ3
saṃkucaty ambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ
saṃkucatis tathā ||
pīnaprasaṃ⸤navadanāṃ praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajāṃ ||
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva ⸤ vidyād ṛtumatīṃ striyaṃ ||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ || īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca
vāyur yonimukhan nayet ||
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam a⸤sṛk punaḥ |
jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā | puṣpakāle śucis tasmād
apatyārthī striyaṃ vrajet ||
tatra sadyo gṛhīta(From digital_image !--dscn3143 fol 165 (2nd half)--)garbbhāyāḥ śramo glāniḥ
pipāsā sakthi sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyuṅgamas tathā |
⸤ prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṃgam ucyate ||
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarṣaṇaṃ | divāsvapnaṃ
rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭa⸤kāsanañ
caikāntataḥ snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle nā seveta |
tatra prathame māse kalalañ jāyate || dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno
mahābhū⸤tānāṃ saṃjāto ghanañ jāyate | granthir yadi pumān
| strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced arbbudam bhavati || tṛtīye
hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante |
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati || caturthe
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati || pañcame
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati |
garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakte ............. kasmāt tatsthānatvād garbbhaś caturthe
māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti |
(From digital_image dscn3144 fol 166 (1st half))
dvihṛdayā ca nārī bhavati .............
nimittāny ācakṣate | dvauhṛdayavimānanān javjakūnīṃ
⸤ ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam
anakṣam vā
nārī sutañ janayati | tasmāt sā yad icchet tat tasmai
dāpayet | labdhadauhṛdāhivīryavantaṃ cirāyuṣañ janayati ||
bhavati cātra || ⸤ indriyārthām̐s tu yān yāṃ sā bhoktum
icchati garbbhiṇī | garbbhābādhabhayāt tām̐s tām bhiṣag āhṛtya dāpayet
||
samprāptadauhṛdam putram prajāyeta guṇānvitaṃ | alabdhadauhṛdāga⸤rbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde¦ yā vimānitā | prajāyeta sutaṃ sārttin
tasmin tasmin tathaindriye ||
rājā sandarśane yasyā dauhṛ⸤dañ jāyate striyaḥ | arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā
prasūyate ||
dukūlapaṭṭa kauṣeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā |
alaṅkāreṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
⸤ āsrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
devatāpratimāyāṃ tu prasūto harṣadopamam || darśane vyāḍajātīnāṃ
hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
(From digital_image )
godhāmāṃsāśinīputraṃ suṣuLpsur mmāraṇātmakaṃ || gavāṃ
māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
māhiṣe dauhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ ||
ato nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam | ||
śarīrā⸤hāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet | yathā tathā
daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
pañcame manaḥ pratibu⸤ddhataram bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ
saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame sthirībhavaty ojas tatra jāto
na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim mānsodanaṃ bhā⸤gadheyan tasmai dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ
jāyate | atho nyathā vikārī bhavati ||
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ ga⸤rbbhanāḍī
pratibaddhā bhavati | sāsya mātur
āhārarasavīryam abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati |
asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekān ⸤prabhṛti
sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ
rasavahānāṃ tiryaggatīnān
dhamanīnām upasnehena jīvayati ||
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha
(From digital_image )L śaunakas tanmūlatvāt | pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ |
buddher manasaś ca sthānaṃ nābhir iti pārāsaryas tato varddhate
dehadehinaḥ | prāṇaḥ pāṇipādam iti ⸤ mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc
ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti
|| subhūtigautamas tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya tan tu na
samyak sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yuga⸤pat sambhavanti | kāle
garbbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca |
tad yathā cūtaphale vipakve keśara mānsāsthi majjānaḥ pṛthak pṛthag
dṛśyante ⸤ kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante ||
sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti |
etenaiva vaṃśāṃkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbha⸤sya tāruṇye
sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis tāny eva
kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo nāstīti kevalan
tu ⸤ saukṣmyān nābhivyajyante | yathākālaṃ pravyaktāni
bhavanti |
tatra pitṛjamātṛja rasajātmaja satvasātmyajāni śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra
keśasmaśru danta na(From digital_image !--dscn3145 fol 167 (2nd half)--)kha romāsthi retaḥ prabhṛtīni pitṛjāni ||
māṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo
balavṛddhir vvarṇṇasthi⸤tihāniś ca rasajāni | indriyāṇi jñānam
āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ satvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam
ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmya⸤jaṃ ||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ | dakṣiṇakukṣimahatvañ ca
pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati | bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu
⸤ dauhṛdam abhidhyāyati | svapne copalabhate
padmotpalakumudāmrāmrātakādīni punnāmany eva vā prasannamukhavarṇṇā ca
bhavetāṃ vrūyāt putram iyam prajanayi⸤ṣyatīti || tadviparyaye
kanyāṃ || yasyāḥ pārśvadvayam avanatacm purastān nirggatam udaraṃ
prāgabhihitañ ca lakṣaṇan tasyāḥ | napuṃsakam iti vidyāt | yasyā ma⸤dhye nimno droṇīprābhūtam uda... yugmaṃ prasūyata iti ||
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
(From digital_image )L aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
aṃgapratyaṃganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ || te vai garbbhasya vijñeyā
dharmmādharmmanimittajāḥ ||
⸤ iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
athāto garbbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
agnīṣomo vāyuḥ satvaṃ rajas tamaḥ | pañce।⸤ndriyāṇi bhūtātmā manaś ceti prāṇāḥ |
tasya khalu śukraśocṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi santānikāḥ
sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamo vabhā⸤sinī nāma yā
sarvvavarṇṇān avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchā।cyām prakāśayati | sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā
nāma ṣoḍaśabhāgapramā।⸤ṇā | tṛtīyā
śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī tāmrāṣṭabhāgacpramāṇā | pañcamī
vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā |
saptamī śu⸤kradharā nāma vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty
udare vrīhimukhenāṅgulam aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ || ślokau ||
Lyathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
snāyubhiś ca praticchannāṃ santatāṃś ca jarāyuṇā | śleṣmaṇā veṣṭitām̐ś
cāpi ka⸤lābhāgām vidur vvudhāḥ ||
tāsaṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā māṃcsasirāsnāyudhamanīsrotasān
navanavapratānāni bhavanti ||
bhavati ||
yathā viṣamṛṇālāni vi⸤varddhante samantataḥ | bhūmau
paṃkodakasthāni tathā mānse sirācdayaḥ ||
dvitīyā raktadharā nāma mānsasyābhyantaratas tasyā śoṇitam viśeṣataḥ
sirāsu ca yakṛ⸤tplīhnoś ca bhavati ||
|| bhavati cātra ||
vṛkṣādyathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣī।cram
āsrayet |
mānsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
tṛtīyā medodharā nāma medas tu kha⸤lu sarvvabhūtānām udareṣv
asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati ||
c
bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāsritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
⸤caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva sandhiṣu
sarvvaprāṇapratām bhavati ||
bhavati cātra || snehābhyakte yathā
hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate | sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭā
śleṣmaṇā tathā ||
L pañcamī purīṣadharā nāma yā
caturvvidham apy annam āmāśayāt pracyutam pakvāsayopasthitaṃ dhārayati |
koṣṭham vibhajati pakvāsayasthā ||
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathā⸤ntrāṇi samāsritāḥ |
uṇḍukastham vibhajate
malam maladharāᳵ kaclāḥ ||
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakādita līḍham iti pacati
||
bhavati cātra ||⸤ aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ
|| taj jīryati ।c yathākālaṃ śoṣitam
pittatejasā ||
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī ।⸤ bhavati ||
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣuracse yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cā।⸤py avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
gṛhītacgarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy uparuddhāni
garbheṇa bhavanti || tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ ⸤na tu
dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam
udare mucyate | śeṣaṃ corddhatarabhāgam āgatam payodharāv
abhiprapadyete | tasmād garbbhiṇyaḥ pī।(From jpg )Lnonnatapayodharā bhavanti ||
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ
śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ | uṇḍukaḥ ||
bhavati cātra || asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ ⸤ prasādaḥ paro
mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvacti ||
tato 'syāntrāṇi jāyante gude vastiś ca dehinaḥ | tatrāsya mathyamānasya
dhāmyamānasya rugmavat ||
⸤ jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān ||
śoṇitakaphapracsādajaṃ hṛdayaṃ | yadāsrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās
tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktaṃ || tasmim̐s ta⸤masāvṛte
sarvvaprāṇinaḥ svapanti ||
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upa।cdiśanti |
sā svabhāvataḥ sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni
srotānsi tamobhū।⸤yiṣṭhaḥ śleṣmā
pratipadyate || tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty ana।cvabodhinī sā pralayakāle tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu
bhavati | rajobhūyiṣṭhānām a⸤nimitta satvabhūyiṣṭhānām
ardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām anilavahulānām manobhighātāc ca vaikārikī ||
bhavanti cātra || hṛdayañ cetanāsthānaṃm uktaṃ suśruta dehinām |
tamobhiLbhūte tasmiṃs tu nidrā viśati
dehinaḥ ||
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
pūrvvadehānubhūtām̐s tu bhūtātmā svapiti pra⸤bhuḥ ||
rajoyuktena manasā
gṛhṇīte rthāṃ śubhāśubhāṃ ||
karaṇānāṃ tu cvaiguṇye tamasābhipravarttate | asvapann api bhūtātmā
prasupta iti cocyate ||
sarvvarttuṣu ca divā।⸤svapnam
pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv api pratiṣiddho
cvāla vṛddha kṣatakṣīṇa madya pīta strīyāna vāhanādhva karmma pariśrāntānām |
abhuktavatāṃ medomā⸤rutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam
praśaṃsanti | rātrāv api khaluc jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan
divā svapet | vikṛtis tu divāsvapno nāma tatra svapatām adharmmaḥ ⸤ sarvvadoṣaprakopaś ca tatprakopāt
kāsaśvāsapratiśyāyaśirogaucravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni
bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva do।⸤ṣāḥ prādur bbhavanti ||
bhavanti cātra ślokāḥ || tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca
varjjayet | jñātvā doṣakarāv etau vudhaḥ svapnamitaś caret ||
tathā hy arogaḥ
sumanā vaLlavarṇṇānvitā bhṛśaṃ | nātisthūlakṛṣaḥ
śrīmān naro jīvet samāśataṃ ||
mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ |
tamovātakaphā tandrā nidrā śleṣmatamodbhavā ⸤||
nidrānāśo nilāt pittāt manastāpāt kṣayād api | abhicghātāc ca
bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca | laṃ⸤ghanaṃ
raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
kaphamedovi।cṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam
|
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
indriyārthe⸤ṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ |
nidrārttasyaiva yasyeha ।c tasya tandrā
vinirddiśet ||
garbbhasya khalu rasaguṇanimittātmāt mātur āhāranimittāc ca
parivṛddhi⸤r bbhavati ||
bhavati cātra || dṛṣṭiś ca romakūpāś ca varddhante na c kadācana |
dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ ||
śarīre kṣīyamāṇe pi varddhate।⸤ dvāv
imau sadā | svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ ||
L bhavati cātra
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
⸤ tatra vāta prakṛti jāgarūkaḥ śītadveṣī durbbhagasteno
nācryo mastaro gāndharvvaḥ | sphuṭitacaraṇau rūkṣālpakeśasmaśruḥ
kaṭhinakrodhī dantakhādī a।⸤lpavalo
'lpāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || adhṛtir adṛcḍhāsauhṛdayaḥ kṛtaghnaḥ kṛṣaparuṣo
dhamanītataḥ pralāpī | drutagatir aṭano navasthitā।⸤tmā nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
avyavasthitacmatiś calacitto mandadantadhanasañcayamitraḥ || kiñ cid
eva vilapaty anivaddhaṃ mārutaprakṛ⸤tir eṣa manuṣyaḥ ||
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasahoc durggandhī pītaḥ kālo vā
śithilāṅgas tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitalo du⸤rbbhago valīpalito sṛṣṭo vahubhug uṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo
madhyamāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || medhāvī nipuṇamatir nnigṛhyavaktā tejasvī samitiLṣu
durnnivāravīryaḥ | suptaḥ saṃ kanakapalāśakarṇṇikārāṃ saṃpaśyed api ca
hutāśavidyudulkāṃ ||
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ praṇa।⸤teṣu ca sāṃtvanadānaruciḥ | bhavatīha sadā
vyathitāsyagaticḥ sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
śleṣmaprakṛtis tu durvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakā⸤ṇḍānām anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | c
kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur alolupo valavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairo
dīrghāyuś ca bhavati ||
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro lakṣmīcvān
jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān sampaśyed
api ca jalā⸤śrayān manojñāṃ ||
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitrama
miḥ
naḥ
pari।cgaṇya cirāc
ca dadāti vahuḥ pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca
kaphaprakṛti⸤ḥ ||
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu || saṃsarggan tam vijānīyāt
saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
prakopo vānyatobhāvo kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ svabhāLvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ ||
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate | tadvat prakṛtibhir ddehas
tajjātatvān na vādhate ||
prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ
pavanadahana⸤toyaiḥ kīrttitās sas tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ
pārthivacś cet kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair
mmahadbhiḥ ||
śaucam āstikyam ābhyāso vedeṣu।⸤
gurupūjanaṃ | priyātithitvam ijyā ca vrahmakāyasya lakṣa।cṇam ||
𑑎 sauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ
śāstravuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva mā⸤hendraṃ
kāyalakṣaṇaṃ ||
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ haric𑑎 keśatā | priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ
kāyalakṣaṇaṃ ||
madhyasthatā ⸤sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau |
mahāprasavaśaktiś ca kauvecraṃ kāyalakṣaṇam ||
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā | vihāraśīlatā caiva
gāndharvvaṅ kā⸤yalakṣaṇam ||
prāptakārī dṛḍhotthāno dhṛtimān smṛtimāñ chuciḥ | rāgadveṣabhayājñānair
vvirjjito yāmyasatvavān ||
vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ | jñānavi⸤jñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ ||
saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nivodha me | aiśvaryavantaṃ raudrañ ca
śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ |
ekāśinaṃ tv aupadhikam āsuraṃ satva⸤m īdṛśaṃ ||
ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmmavākyatā |
bhṛśacm ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ || utsṛṣṭhācāratā
raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
strīlau।⸤lupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco
guṇasaṃgrahaḥ ||
tīkṣṇam āyāsavakuclaṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ ||
vihārāhāracapalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
asamvibhāgam alasan duḥ⸤śīlam anusūcakam |
lolupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam viducr nnaram ||
pravuddhakāmasevī vājasrāmam āhāra
eva ca |
amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucya।⸤te ||
ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥs tāmasās tu nivodha me ||
durmmedha।stvaṃ mandatā ca svapnamaithunanityatā
|
nirākaṣṇutāśūrā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
anavasthita⸤tā maurkhyaṃ
bhīrutvaṃ toyakāmatā ||
parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ ||
satvavuddhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
L
priyārthakāmarahitaḥ satve vānaspate
sthitaḥ ||
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ |
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kri⸤yāṃ cared iti ||
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārītam vyākhyāsyāmaḥ ||
(From jpeg )
śukraśoṇitaṅ garbhāsayastham ā⸤tmaprakṛtivikārasammūrcchito garbha
ity ucyate || tad acetanāva𑑎csthitam vāyur
vvibhajate teja enam pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī saṃhanti | ākāśam
vivarddhayati⸤ | evam vivarddhitaḥ sa yadā
hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādicbhir upetas tadā śarīram iti
saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ śākhāś catvāraḥ | madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ
śira iti ||
⸤ atrataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭa𑑎cnāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || karṇṇanetrabhrūvāṃcasagaṇḍakakṣastanavaṃkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphik𑑎⸤jānukurpparavāhuprabhṛtayo dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ
srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ tvaco bhihitāḥ kalā dhātavo maladharāś
ca ||
āsayās tu vātapittaśle𑑎Lṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ
sapta | strīṇāṃ garbhāsayoṣṭama iti |
sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni |
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi⸤ narāṇām
vahir mmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi | c dve stanayor
aparam adhastād raktavāhi ca |
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva hasta𑑎⸤grīvāpṛṣṭheṣu | tatra
hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava pracrohā
grīvāhṛdayanivandhanīnām meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām
nita⸤ mvam ūruvandhotkapiṇdīnāñ ca
māṃsasirāsnā yvasthidhamancnījālāni praty ekaṃ catvāri tāni
maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam idaṃ ⸤ śarītaṃ
|
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
mahatyo mānsacrajjavals catasraḥ peśīnivandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam
ubhayato dve vāhye abhyantare ca dve |
sapta sīmanyasta⸤tra vibhaktāḥ śirasi pañca
jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa |
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu |
etenetarasakthi vāhu ca vyākhyā𑑎(From jpeg )
Ltau | trikaśirasorekaikaḥ |
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv akadaśaikeṣāṃ |
triṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti || vedavādino pabhāṣante | śalyatantreṣu
trīṇy a⸤va śatāni | teṣāṃ saviṃśaty sthiśataṃ śākhāsu |
saptadaśottacraṃ śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhoras su | grīvāyāṃ praty
ūrddvan triṣaṣṭhir |
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi𑑎⸤ triṇi
tāni pañcadaśa talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pā𑑎crṣṇyām ekaṃ jaṃghāyāṃ dve jānuny ekam
ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena ita⸤rasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ
gudabhaganitacmveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad
ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvā𑑎⸤triṃśad evāṣṭhāvurasi | dve akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava
kaṇṭanācḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy
ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chira⸤sīti |
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā ||
kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśi(From jpeg )Lraḥ su kapālāni | daśanās tu rucakāḥ |
ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu valayāni |
bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣa𑑎⸤sya tiṣṭhaty
abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyacte tu taiḥ ||
tasmāc ciravinaṣṭe pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate ⸤ ||
māṃsāny atra nivaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny āclambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
saṃkhyātās tu dve śate 𑑎⸤daśottare
teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃ𑑎cty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu
pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te
caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekai⸤kaḥ saptadaśaikasmin
sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhuc ca vyākhyātau || trayaḥ
kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ |
aṣṭāvūrasi | ⸤ tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ
hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanivaddhā | dantaparimāṇā
dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ | dvau dvauva𑑎(From jpeg )
Lrtmmamaṇḍala yor nnetrāśritau |
gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād bhuvau
śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā | ⸤
korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī vāyasatuṇḍamacṇḍalaśaṃkhāvartāḥ
| teṣām aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
kakṣavaṃkṣaṇada⸤śaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam
pīṭhagudabhaganitamveṣu sā𑑎cmudrāḥ |
grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī saṃjñāḥ | hanvorūbhaya
ta
stu⸤ vāyasa tuṇḍāḥ |
kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalacsaṃjñāḥ |
srotaśṛṃgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
vyākhyātāḥ ||
⸤ bhavati cātra || asnthāṃ tu saṃdhayo hyete kevalaṃ
parikīrti𑑎ctāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śā𑑎⸤khāsu ṣaṭ chatāni | dve śate triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ
pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca |
(From jpeg )L tāvatya eva talakūrccagulpheṣu tāvatya eva
jaṃghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe | pañcāśat
chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasa⸤kthi
vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pācrśvayoḥ |
ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat |
eva navasnāyuśatā⸤ni vyākhyātāni bhavanti | mahāsnāyuṣu
kaṇḍareti saṃjñā ||
c bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān nivodha
me |
pratānavanti vṛtāni𑑎⸤ susirāṇi
pṛthūni ca ||
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃ𑑎cdhi
ṣu
cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
āmapakvāsayānteṣu susirā⸤ṇi pṛthūni ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiras
c ca ||
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
⸤ eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
(From jpeg )L na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamu⸤dvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
pañca peśīśatāni tāsācñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu | koṣṭhe
ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ ⸤
pādāṃgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprapecde pādopari |
kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare
viṃśa⸤tiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa |
śatam eka𑑎csmin sakthini bhavantye na
itara sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve
vṛṣa⸤śayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca | dve
vasti śira𑑎csi | saptodare nābhyām ekā |
pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ | pārśvayor daśa | dve
vakṣa⸤si | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt sapta | dve
hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra | ekaikā
galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | (From jpeg )Lnāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha |
karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca
peśīśatāni puṃsām bhavanti |
strīṇāñ caturddaśāsya⸤dhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin
pañca pañca | yauvacne tāsāṃ parivṛddhir bhavati | apatyapathe
catasras tāsāṃ dve prasṛte bhyantarataḥ | dve mukhāsri𑑎⸤te ca | vṛtte dve garbbham
āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ prave𑑎cśinyaḥ | tisra eva garbbhaśayyāyāṃ yatra garbbhas tiṣṭhati |
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra𑑎⸤
vibhāgaḥ |
bhavati cātra || śaṃkhanābhyo kṛtir yonis tricr āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
yathā rohitamatsya𑑎⸤sya mukham
bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbbhaśacyyām vidurvvudhā ||
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śira⸤sā svabhāvāt prasavam prati ||
tvakparyantasya dehasya yo yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate ṅgeṣu keṣucit ||
(From jpeg )L tasmān nisaṃśayaṃ jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo ṅgaviniścayaḥ ||
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
tasmāt samastacgātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam
apahṛtyāpagāyāṃ | vivaddhaṃ muñja valvajaiḥ pañjarastham a⸤prakāśe deśe kothayet | samyak prakuthitañ
coddhṛtyāyatadehaṃ𑑎c
kṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnām
anyatamena śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva vāhyābhyanta𑑎⸤rān aṅgapratyaṅgaviśeṣān
yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||
ślockau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbbhir eva3 vā |
śarīre ⸤ cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ c vyapohyārabhate kriyām iti || ||
iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||
(From digital_image 177v5)
athātaḥ pra𑑎⸤tyekamarmmanirddeśaṃ
śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti | tad
yathā | mānsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi, asthimaL⸤rmmāṇi | sandhimarmmāṇi | na khalu
māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti || yasmān
nopalabhyante ||
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirā⸤marmmāṇi |
saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi c| viṃśatiḥ
sandhimarmmāṇīti | tad etat saptottaram marmmaśataṃ ||
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti ⸤| etenetarasakthi bāhū
ca vyākhyātau ca bhavataḥ | udarorasor ddvā𑑎cdaśa | caturddaśa pṛṣṭhe | grīvāyām
pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
tatra sakthimarmmāṇi | kṣipratalahṛdayakurccakū𑑎⸤rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi
ciṭipacñ ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu
marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnā⸤bhir hṛdayaṃ
stanamūle stanalohite apālāye apastambhe ce𑑎cti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu | kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe
pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ce𑑎⸤ti || jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve
kṛkāṭike | dve vidhure | dve phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv
āvartau | dvāv utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri śṛṃL⸤gāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi | nīladhamanī
| mātṛkā sirāḥ śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamū⸤lāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohictākṣāṇy ūrvvyās
sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ | kūrccaśirobastikukṣāṇy
ansavidhuro𑑎⸤tkṣepāḥ
snāyumarmmāṇi | kaṭīkataruṇanitambānsaphala𑑎ckaśaṃkhāny asthimarmmāṇi |
jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartta⸤kṛkāṭikāś ceti | sandhimarmmāṇi ||
tāny etāni marmmāṇi cpañcavidhāni bhavanti || tad yathā |
sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni | ⸤vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharācṇy
ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi
| catuścatvāriṃ⸤śad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
vakṣomarmmāL⸤ṇi sīmantās talaḥ
kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
nitambāv iti caitāni
⸤kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva,
viśalyaghnācni nirddiśet ||
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure ⸤sakṛkāṭike ||
ansānsaphalakāpāṅge, nīle manye
phaṇec tathā |
vaikalyakaraṇāny āhu,r āvarttau
dvau tathaiva ca ||
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃ⸤si ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
cpañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
marmmāṇi nāma mānsasirāsnāyvasthi⸤sandhisannipātāḥ | teṣu
svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās tām̐s tān bhāvān
āpadyante ||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agniguL⸤ṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti | viśalyaghnāni vāyavīyāni
śastramu⸤khāvaruddho yāvad atra vāyus tiṣṭhati tāvaj
jīvaty uddhṛtamātre tu cśalye | marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati
| tasmāt saśalyo jīvaty uddhṛtaśalyo mriyate | vaika𑑎⸤lyakarāṇi | saumyāni | somo hi
śaityāt sthiratvāc ca prācṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi |
agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñca⸤bhautikīñ
ca rujām apare tv āhuḥ |
kecid āhur mmānsādīnāṃ csamastānāṃ samṛddhānāñ ca samavāyāt |
sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca samavāya⸤kālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān
tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva rujākarāṇīti || L⸤yataś caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam
bhavati ||
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre,
prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthi⸤māṃsāni tathaiva sandhī, santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
ctataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti |
vivarddhamānas tu sa mā𑑎⸤tariśvā
rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
rujābhibhūctas tu tataḥ śarīraṃ, pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
tatra sadyaḥprāṇa⸤haram ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati |
kālāntaraprāṇahara𑑎cm ante viddhaṃ
vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca vaikalyakaram bhavati |
nānātīvrāṃ𑑎 vedanāñ janayaṃ⸤ti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti
rucjākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti | kālānta𑑎raprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv api tu
kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi
L⸤vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni
mārayanti ||
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma
...
⸤madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye pādatalasya talahṛdayan
nāma cmarmma tatra rujāyām maraṇaṃ | kṣipratyopariṣṭād aṅgulam ubhayataḥ kūrcco nāma | ...⸤ṇavepane
bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro nāma tatra rujā𑑎cśophau bhavataḥ || pādajaṃghayos tu
sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā
ca kuṇatā vā...
⸤pārṣṇim prati jaṃghāmadhye ndrabastir nnāma marmma tatra
śoṇitakṣa𑑎cye maraṇaṃ | jaṃghorvvoḥ
sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati | jānos tryaṅgulād ūrddhva...ṇir nnāma marmma tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā
ca | ūrūma𑑎cdhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ | ūrvvyās
tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa...le lohitākṣan nāma marmma
tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare
ciṭipan nāma marmma
L⸤tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca
bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi vyākhyātāni |
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu yāni sakthini
gulphajānuvaṃkṣaṇaci⸤ṭipāni tāni bāhau
maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | cyathā ca pādajaṃghayos tu
sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau
maṇibandho𑑎
⸤nāma marmma | yathā ca jaṃghorvvoḥ sandhāne jānu nāma marmma
| ecvaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma | yathā ca
vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma ⸤| evam
akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu ta
cevopadravā bhavanti | viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | kurppare
pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ kakṣadhare𑑎
⸤ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi vyākhyātā𑑎cni bhavanti ||
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
vātavarcconiḥsaraṇī sthū⸤lāntrapratibaddham mahāgudo nāma |
tatra sadyo maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor
bbastir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrāL⸤py ubhayato viddhe maraṇam ekato
bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto rohati ||
pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma tatrāpi sadyo
maraṇaṃ | ⸤stanayor mmadhyam adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ
sattvarajastamacsām adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo
maraṇaṃ | stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle ⸤nāma marmaṇī | tatra kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ |
stanacūcukayocr ūrddhve stanarohite nāma marmmaṇī | tatra
raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adha𑑎⸤stāt pārśvayor uparibhāgayor
apālāpau nāma marmmaṇī | tatra pūcyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ |
ubhayatroraso nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra vāta𑑎⸤pūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām
maraṇaṃ | evam etāny udaroracsor dvādaśa marmmāṇi vyākhyātā2ni ||
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pṛṣṭhavaṃśam
ubhayataḥ ⸤pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī
| tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor
jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare L⸤nāma
marmmaṇī | tatra sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca
bhavati | śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pā⸤rśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo
daurbbalyam maraṇañ ca | adhaḥpārśvāntarapratibaddhe jaghanapārśvamadhye
tiryag ūrddhvajaghanāt pārśva⸤sandhī nāma marmmaṇī | tatra
śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate | cstanamūlādṛjūbhayataḥ
pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitātipravṛttinimittai⸤r upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ |
trikasaṃbacndhe 'nsaphale nāma marmmaṇī | tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ |
bāhuśīrṣagrīvāmadhye 'ṃśapīṭhaskandhasaṃ𑑎⸤dhāne krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur
bbhagnapṛṣṭhatā vā cbhavati | evam etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi
vyākhyātāni ||
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmā𑑎⸤ṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro
dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā
svaravaikṛtya maraṇam arasagrāhitā ca bhavati | L⸤grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī |
tatra sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra
calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure ⸤nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam ubhayataḥ
srotomācrggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe nāma marmmaṇī | tatra
gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor adha⸤ḥ |
netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī |
tatrāndhyadṛṣṭyupaghācto vā | bhruvoḥ pucchayor upary
anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | bhruvor
antare ⸤upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī | tatrāpy
āndhyaṃ dṛṣṭyupaghācto vā | āvarttaśaṃkhayor upari keśānte utkṣepau
nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo ⸤vā jīve
noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir nnāma marmma | tatro𑑎ctkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi
vibhaktāḥ sīmantā nāma marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ ma⸤raṇaṃ | ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ
srotaḥ sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo
maraṇaṃ | mastakābhyantaram upaL⸤riṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma |
tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni saptatriṃśad
marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
bhavanti cātra ⸤ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikacmaṅgulamitā
stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ saha ⸤kurpparābhyāṃ ||
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri cpañca ca gale daśa
yāni ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni,
śeṣāṇy avaihi pariva⸤rtti tato gulārddhaṃ ||
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānāṃm ākuñcanāt
khalu nṛṇām asṛg alpam eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu, nāleṣu vṛ⸤ttamathiteṣu yathotpalāni ||
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca karoti
vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathaL⸤nād iva paṅkajāni ||
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā na
bhavanti marttyāḥ |
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti vikalatvam
asaṃśa⸤yaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śacstravihataiś ca
śarīradeśaiḥ |
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā vivi⸤dhāḥ prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
cprāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ, santi
bhūtātmanā saha ||
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
⸤indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
rujaḥ sutīcvrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
hate kālāntare cāpi, dhruvo
dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
tato dhātukṣayā⸤j jantur vvedanābhiś ca naśyati |
hate vaikalyajanake, kevalaṃ
vaidyanaipuṇāt ||
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
L⸤rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā
rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ,
kuvaidyavaśago yadi ||
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt ⸤marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'clpātyayo vāpi niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu,
vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
⸤marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā
narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ ||
||
iti śārīre ṣa⸤ṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||
(From digital_image 184r4)
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śācrīram vyākhyāsyāmaḥ ||
(From digital_image dscn3161 fol 183)
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva jalaharaṇī⸤bhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate
cākuñcanaprasāraṇācbhir vviśeṣair ddrumapatrasevanīnām iva cāsām
pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ prasaranty urdhva⸤m
adhas tiryak ca ||
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi vaddhās tāḥ pratanvati samantataḥ ||L
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa pittavahāḥ |
daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ
vātasthānaga⸤ tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty
eva pittavahāḥ picttasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ | kaphavahāś
ca kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti⸤ |
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ sirāḥc
bhavanti | etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ
gudameḍhrasaṃśritāḥ śro⸤ṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe
tāvantya evodare daśa vackṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat
tāsām aṣṭau jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś catasra⸤ḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve
śaṃkhacyoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ |
vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva⸤ vibhāgaḥ śeṣāṇām
evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
kriyānām apratighātam amohaṃ vuddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi⸤ sirāḥ pavanasvaścaran ||
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirāc pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
yadā tvakupitam pittaṃ sevate⸤ svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhocjanaṃ ||
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi pittam atmasi⸤rāś caran ||
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyatec |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃ⸤prapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥc ||
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi valāsa svasirāś ca⸤ran ||
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsyaL samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ
||
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ si⸤rāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhacvāḥ ||
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśa⸤yaḥ ||
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmācṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |⸤
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ
||
tatrāruṇāc vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
...
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
⸤ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |
śākhāsuc ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
vaika⸤lyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam bhavet ||
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā tvekā
tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣaL saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca
vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat |
tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve vaṃkṣaṇaci⸤ṭipayor evaṃ
kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasminc pārśve tāsām ekaika
ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet |
caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe⸤ pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī
saṃjñe ūrddhvagāminye dve pacriharet | tāvantya evodare tāsāṃ
meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃ⸤d
vakṣasi tāsāṃ caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśricte tu
dve dve pariharet | stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve
cāpālāpe stambheṣv ity e⸤ va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī
pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti c catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ
| śirodharāyāṃ tāsām aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos
tāvantya eva vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭauL tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet |
ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ |
catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare⸤
tāsām eva ca tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsācm
ekaikām apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ
pariharet | āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ
pacñ ca pañca | tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca
tāvantya eva tāsāṃ śaṃkhasandhigatām ekai⸤kām pariharet |
dvādaśamūrddhani tāsām utkṣepayoḥ | dve dve sīmac manteṣv ekaikām
adhipatau parihared iti ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śa⸤rīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||c
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāśca⸤ yāḥ ||
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ bhavet |
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||L
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra bālasthavirabhīrurūkṣa⸤kṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
sirānavyadhyā⸤ḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu
vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād
vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṃgānā⸤yuṣkatā vā garbbhasya || bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ | vyādhervvivṛddhir
mṛtyurvvā sirāvedhena sambhavet ||
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛ⸤ṣṭāś cāyantritāyantritā notthitā iti ||
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu cānyeṣu
cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadha⸤yet ||
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ
bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upa(From jpeg dscn3165 fol 187)Lsthāpyāsīnaṃ sthitam vā
prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena
yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya
vidhivacchastra⸤mādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca durddine |
sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
tatra vyadhyasirāṃ puru⸤ṣaṃ pratyād ity
amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor nniveśya
kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm anyayoḥ sthāpayitvā yantra⸤śāṭakena parikṣipya
grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ
grāhayitvā sirotthāpanārtham asṛksrāvaṇārthañ ca
yantram pramā⸤ṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā
pūrayet | uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim
īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayi⸤tvā vyadhapradeśasyopari
samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet | upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā hastasirāṃ
vidhyet | gṛdhrasīviśvacyo(From jpeg )Lrākuñcitajānukurpparasya śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya
udarorasau prasārito rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya
⸤ pārśvayoḥ | avanamitameḍhrasya meḍhraṃ |
unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | ativyātānānanasya tāluni dantamūle
ca | evaṃ yantropāyān anyām̐ś ca sirotthāpana⸤hetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena
vyādhivaśena ca vidadhyād iti |
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād vrīhimātram vā |
ato nyathārddhayavamātram a⸤sthnām upari kuṭhārikayā ||
bhavaṃti cātra ||
vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale | hemantakāle madhyāhne
śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
dviprakārapramathitadhārayā ⸤ yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā
tiṣṭhec ca suviddhāntāṃ vinirddiśet ||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu
duṣṭam agre pravarttate ||
kṣīṇasya ⸤ bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe
visrāvyāt tūttare 'hani vāyunaḥ ||
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ kuryāc cheṣaṃ
saṃśamanair jjayet ||
(From jpeg )
Ltatra
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu
rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet |
ślīpadeṣu yathoktaṃ ⸤ kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu
sakthisaṃsritāṃ | gulphasandher upari caturaṅgule apacyāmindrabaster
adhastād dvyaṅgule | jānusandher upari caturaṃgule gṛdhrasyāmūrusaṃ⸤dhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye |
etenetarasakthibāhūvyākhyātau || ⸤ viśeṣatas tu
vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva
dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti |
gṛdhrasyāmi⸤va vipaṃcyām
vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca | etām
eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke ⸤ vadanty aṃsamadhye trikasandhimadhyagatān tṛtīyake |
skandhasandhigatānām anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake |
hanusandhimadhyagatām apa(From jpeg )Lsmāre | śaṃkhasandhigatānām unmāde |
jihvārogedī 3ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu
dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt karṇṇaśūle
tadroge ca | gandhāghrāṇe ⸤ nāsārogeṣu nāsāgre |
timirākṣipākaprabhṛtiṣv akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm
āpāṃgī vā | etām eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
tatra durvvi⸤ddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā
aprasrutānutīrṇṇā
anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā anutthitaviddhā |
avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā ⸤ vidrutā
dhenukā punaḥ punarvviddhā marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti |
viṃśatiṃ duṣṭavyadhyā bhavanti ||
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra ru⸤jā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā nāma | pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ
śoṇitam praviśatyatipravṛttirvvā bhavati sātividdhā
nāma kuñcitāyām apyevaṃ | ku⸤ṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam
āpannā piccitā nāma anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma
śītabhayāsmamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā
aprasrūtā nāma tī(From jpeg )Lkṣṇamahāmukhaśastraviddhā
anudīrṇṇā nāma alparaktasrāvinyanteviddhā nāma|
kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā nāma | caturthabhāgamāsāditā
kiñcitpravṛttaśoṇitākū⸤ṇitā nāma | dutthānabandhodvepiṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā vepitā nāma |
anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśo⸤ṇitā kriyāsaṃgrahakarī śastrahatā nāma |
tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā
hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anava⸤sthitaviddhā vidrutā
nāma | vyadhapradeśasya
bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā
raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā
sirāmarmma⸤snāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam
maraṇam vā bhavati ||
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti calāhyetāḥ
svabhāvataḥ | matsyavat parivartta⸤nte tasmād yatnena tāḍayet
||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti
vyāpadastv etā bahavaś cāpy
upadravāḥ ||
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair
a(From jpeg )Lpi | yāṃty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt
||
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak praṇihitā
bastiḥ kā⸤yacikitsite ||
tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ
pariharttavyāni || krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyā⸤mayānāsanāni
sthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇāny
ābalalābhāt māsam eke manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
⸤ bhavati cātra || sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais
tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ⸤ ||
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyācsyāmaḥ ||
(From jpeg )
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ | tatra kecid
āhur ācāryāḥ | sirā⸤dhamanīsrotasām avibhāgaḥ | sirāvikārā eva
hi dhamanyaḥ srotānsi ceti | tat tu na samyagatrocyate | anyā eva hi
dhamanyaḥ srotānsi sirāśceti | kasmād vyañjaLnānyatvāt mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu
parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca
vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu bha⸤vati |
tāsāṃ khalu nābhiprabhavānām ūrddhvagā daśa daśa cādhocgāminyaś
catasras tiryaggāḥ |
ūrddhvagāḥ | khalu⸤ śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa prekṣita kṣut jṛcmbhita hasita kathita ruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti | tās tu
hṛdayam⸤ abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās triṃśat
tāsāṃ tu vātacpittaśleṣmaśoṇitarasān vahata dve dve
vahatas tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛ⸤hīte
| dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapicti
dvābhyāṃ prativudhyate | dve asravāhinyo dve stanyastriyā vahataḥ
stanasaṃśritā | eva śukraṃ nara⸤sya stanayor abhivahatas tās
tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher
udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣavāhavo dhāryante yāLpyante ||
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādha bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādha bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
a
vyā
dho
gamātās tu⸤
vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu pittāśayacm
abhiprapannās tatrasthām annapānarasam abhipakvam auṣṇād vivecayantyo
'bhivahantyas tarpayanti ||⸤ ūrddhvagānān tiryaggānāñ ca
rasasthānāñ cābhipūrayanti | c tatra mūtrapurīṣasvedām̐ś ca
vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā prajāyante tāṃs triśat |
tā⸤sān tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā
daśa |c dve annavāhinyau | antrāsrite toyavahe dve dve mūtravastim
abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve |⸤ evaṃ raktam
abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥcsarataḥ
sthūlāntraprativaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam arppayanti
| tās tv etās triṃśat saṃ⸤vibhāgā vyākhyātāḥ | tābhir adho
nābheḥ pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni dhāryante |
bhavati cātra
adhogatāmās tu kurvvanti karmmāṇy etāni
sarvvaśaḥ | L
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca bhidyante | tās tv
asaṃkhyeyā tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vi⸤vaddham ātatañ ca
tāsāñ ca mukhāni romakūpaprativaddhānic yaiḥ sveda prasravati rasaś
cābhisantarppayati | antar vvahiś ca tābhir eva cābhyaṃgapariśekāva⸤gāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram abhiprapadyante |c tvaci
vipakvāni tābhir eva ca sparśaṃ śubham aśubham vā gṛhīte tāś catasro
dhamanyaḥ sarvvāṅgaga⸤tāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
bhavataś cātra ślokau ||c
dhamanyaḥ sarvva evās tāḥ prativaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahatīndriyagocare ||⸤
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viśeṣu ca |
tathaivac tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ⸤ |
tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv
adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣāvahavaḥ | teṣāṃ mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś ca
dhamaLnyas tatra viddhasya krośana vinamana bhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca | annavahe
dve tayor mmūlamāmāsayo nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ | tatra viddha⸤sya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ | talliṅgaś ca raktavahe dve tacyor
mūlaṃ yakṛtplīhānau tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ
śoṇitābhigamanañ ca⸤ | mānsavahe dve tayor mmūlaṃ
snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas tactra viddhasya śvayathur
mmāṃsaśoṣaḥ śirāgranthayor mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ
kaṭīvṛ⸤kkau ca tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś
cac | mūtravahe dve tayor mmūlaṃ vastimeḍhrañ ca | tatra
viddhasyānaddhavastitā mūtranirodhastavdhameḍhratā ca⸤ |
purīṣavahe dve tayor mmūlam pakvāśayo gudaś ca tatra viddhasyānāho
durggandhatā grathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau
vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaivyaṃ cirād vā praLsekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedā
prādurbbhāvo maraṇañ ca | srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta |
uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopakramed iti |
ślokau ||⸤
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayamc avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ |
pūjārho bhi⸤ṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mmataṃ ||
iti dhamanīcvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ || ||
athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyā⸤khyāsyāmaḥ ||
(From digital_image dscn3170 fol 192)
tatra garbbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi secnnityaṃ
hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatāvrāhmaṇaguruparā ca
bhavitavyaṃ | malina⸤vikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet |
durggandhadurddaśanānic ca dūrata eva pariharet | vahin
nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyā⸤sakarāṃś ca bhāvān uccair bbhāṣyādikaṃ ca pariharet | udvejanīyāś ca
kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnanopayuñjīta yāni ca
garbbham vyāpādayanti | na ca tailābhyaṅgotsāL
danādīni niśeveta | na cāyāsayec charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet |
śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham
vidadhyāt | hṛdyaṃ drava⸤madhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ
saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet sācmānyam etad ā prasavakālāt |
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu madhura⸤śītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo navacnītam
āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe
svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣa⸤mātraṃ yuktyā yavāgūm
pāyayet | saptame pṛthak parṇyādisiddhacm evam āpyāyyate garbbhaḥ |
aṣṭame khalv enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu tailamadhu⸤ghṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyarthacm
anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet |
anulome hi vāyau su⸤kham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti
| ata ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā
prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravāL prasūyate |
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau |
tatreṣṭāgāraṃ vrāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ svetaraktakṛṣṇeṣu
bhūmipradeśeṣu | vilvanya⸤grodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran
tat mayañ ca paryavanaddhaṃ sacmupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram
udagdvāram vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṃgala⸤sampannam vidheyaṃ |
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ praticsamantād vedanā bhavati |
mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā
prajāyiṣyamāṇāṃ tu⸤svabhyaktām uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ
kṛtamaṅgalāmathenāṃ sac ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni
kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinī⸤m uttānām
aśaṅkanīyās tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ |c vrajananakuśalāḥ
kalpitanakhyaḥ paricareyuriti ||
athāsyā viśikhāntaram anulomāyā⸤m anusukham abhyaṃjyāt | vrūyāc
cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ |
anāgatāsvāviṣu pravāhamāṇāḥ | vadhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhāLbhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ
vikaṭam vā janayati |tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau
vimukte garbbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥ supravāheta
śanaiḥ śanais tato garbbhayonimukhaṃ prapacnnagāḍhataram
āviśalyabhāvāt |
tatra pratilom anupānaṃ pāyayet śosayet |
jātasyolvaṃ viśodhyā⸤syaṃ saindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃ
nāḍīm vaddhayitvāc kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇāvaddhya kumārasya
grīvāyām vadhnīyāt |
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvā⸤sya jātakarmmaṇi
madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇacmaṅgulyā nāsikayā
lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pipalyādi
kaṣāya⸤m anupānam pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn
trirātram pacñcarātram vā || ata ūrddhvaṃ
snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
prāyaścainām prabhūte⸤noṣṇodakena pariṣiñcet
krodhāyāsamaithunādīm̐ś ca pariharet ||
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yovyādhirupajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaveddhātvaLpakarṣarṇāt ||
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥ⸤keśaveṣṭitayāṅgulyā
pramṛśet kaṭukā lāvukṛtavedhacnasarṣapasarppanirmmocakair vvā
kuṭatailair yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūla⸤kalkena vāsyāḥ
pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalācṅgalakīmūlakalkam vā madyamūtrayor
anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā pi⸤ ppalyādikalkam vā
madyena |
siddhārthakakuṣṭhailālācṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet |
etaiṣveva ca siddhena siddhārthakataile⸤nottaracūrṇṇavastiś
cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |
prajāctāyās tu vastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ karoti
sa makkalaḥ | tatra yava⸤kṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena
pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka
trijātakakustumvurumiśram vā khādayet |L
pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
atha vālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsā⸤s tṛtāyāṃ śāyayīta |
nimva pīlu paruṣaka śākhācbhiś cainaṃ
parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ
rakṣoghnai⸤r ddhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya
pāṇipādaśirogrīvāsvavacsujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret |
adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇi⸤topāsanīyañ cāvekṣyeta
tato daśamyāṃ mātāpitarauc kṛtamaṅgalakautukau svastivācakapūrvvakaṃ
nāma kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ nakṣatran nāma⸤ vā |
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūclām vayaḥsthāmam
avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām avyasanaṃ
nījīvavatsāṃ⸤vatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato
bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya |
tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās tāLviṣamadhātutvād rogān āpādayanti vālasya viśeṣataḥ |
ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ cchādayitvā
maraṇam āpāda⸤yanti | atha praśastāṃ śirasnātā mahadvāsasām
udacṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet ||
anena mantreṇābhimantrya ||
ca⸤tvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |c
santu te śubhage nityaṃ vālasyānuvalapradāḥ |
piven vālomṛtarasaṃ payas tava śubhā⸤nane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yacthā ||
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvī⸤rapiṇyāka
rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavicdārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt |⸤ atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta taccecchītalam
amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchatya(From jpeg )Lphenilam̐ matraṇḍulaṃ na plavate sīdati vā tacchuddham iti vindyāt |
tena kumārasyārogyaṃ bhavati ||
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
⸤doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
duṣṭaṃcprāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādurbbhavanti | teṣu ca
yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam au⸤ṣadham mātrayā kṣīrasya
kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ vidadhyāct | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād
asya kalkī kṛtaṃ | dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣā⸤yādīnām ātmanyeva na dhātryāḥ ||
bhavati cātra || vālācnāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayo⸤rhitaṃ ||
kṣīrāhārasya
siddhārthakavacāpayasyāśācrivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ sarppiḥ
pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacā⸤triphalāsiddhaṃ
| annād asya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ
tenaL
kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |
vālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā vā na
pravodhayed vitrāsabhayāt | ⸤sahasā nāhared utkṣiped
vātābhighātabhayān nopavecśayet kauvjabhayān nityaṃ cainam
anuvartteta priyahitair eva m abhihitamanādyamapyabhivarddhate ni⸤tyamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||
bhavati cātrac ||
nāśucau visṛjed vālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu⸤ vā ||
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |c
dadyād astanyam aprāptau vālebhyo vīkṣya mātrayā ||
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhi⸤taṃ
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayāc
grahopasarggebhyo rakṣyā vālā bhavanti ||
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭa⸤saṃjño bhavati ||
nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān khādati kūjati
jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati
sandaṣṭauLṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi
jāgartti durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti
sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta⸤ re vakṣyāmaḥ
||
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grāchayet |
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen
mitradharmmārthakāma⸤prajāḥ prāpsyāmīti
||
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣācyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
jāto⸤vā ni ciraṃ jīved vā durvvalendriyaḥ |
tatra pūrvoktaicḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbbha |
garbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāni bhavanti | raktadarśa⸤nañ
ca | tāsām pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca |
alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne
savātapārśvaśūlā⸤nāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ cotkrāmati garbbhaḥ | tatra snigdhaṃ
śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha
payaḥ | kṣaudraśarka⸤rāmiśram pāyayet |
mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe hiṃcgusauvarccalaraso na siddhaṃ
sravati rakte koṣṭhāt kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍa⸤gairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa
yathālābhaṃcnyagrodhāditvakpravālakalkan vā pāyayet |
utpalādikaseLdi siddham vā | vṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā |
etenopavarttate rujasu garbbhaś cāpy āyyate ||
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ
vakṣyāmaḥ
⸤madhukaṃ śālivījañ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakacḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā⸤ śārivā rāsnā
padmam madhukam eva ca ||
vṛhatīdvayakāśmacryakṣīrīśuṃgātvaco ghṛtaṃ |
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā
||
śṛṅgāṭakamvi⸤saṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā
|
vatsaite saptayogāḥ syucr arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbbhasrāve payoyutāḥ |
kapitthavilva⸤vṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasicddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu ⸤ śritaśītam praśasyate ||
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
vyavasthigaLvyenodumvaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte lavaṇaṃ varjyābhir
uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmed yāvanto māsā garbhasya
tāvanty ahāni va⸤styudaraśūle purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam
pāyayed ariṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ
līyate garbhaḥ sotikālam ava⸤tiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ
mṛdunā snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām
prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhā⸤nyam
udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam upasevet | vātābhipanna
eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ
vṛṃ⸤haṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ
vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid
yadṛcchayopaśāntan naigameṣā ⸤pahṛtam iti vadanti | tam eva
kadācit pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat
pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhyaL ūrddhvam prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
atha garbbhiṇī vyādhyutpannā vātyaye ccharddayen madhurāmlenānnopahitena
| anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu vida⸤dhyāt | annapānayor iti
| aśnīyāc ca mṛduvīryaṅ garbbhāvicruddhām̐ś ca kriyāyogān vidadhīta
iti ||
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham
madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥ⸤śaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
arkkapuṣpī madhughṛctaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
catvāro 'bhihitāḥ⸤ prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur mmedhāc valārogyakarāḥ śubhā iti ||
iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo '⸤dhyāyaḥ
|| o ||
bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbbhasaṅkramaṇan tathā |
garbbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam evaL ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyāpūryate
daśa ||
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ || ❈ ||