This is an old revision of the document!
<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?>
MS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna
Published in by in .
- [collection]
- https://www.klib.gov.np/
- Kaiser Library
- Kathmandu, Nepal
- Known as: 699.
- Siglum: K
[description of manuscript]
More ▾
| Title |
Suśrutasaṃhitā |
| Author |
Suśruta |
| Physical description |
| Language/Script |
Sanskrit in Nepalese
script|
-
śa and sa
not distinguished|
-
ba and va
not distinguished.
|
| Format |
pothi |
| Material |
palm-leaf |
| History |
| Date of production |
M Saṃvat 301 (878
CE)| |
| Place of origin |
|
(From folio 90r)
L⸤hitan tatra
tatseko vihitas tathā |
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaś copanāhataṃ |
dhānyasvedāṃś ca kurvīcta snigdhāny ālepanāni ca ||
vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair vastir
vidhīyate ||
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitaṃ |
tasmin na c gachati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś
ca jāyate |
tasyoṣmaṇo nigrahārthaṃ dāhapākabhayā ya ca |
śītam ālepa⸤naṃ kāryam pariṣekaś
śītalaḥ |
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |
jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sacdyovraṇacikitsitam || ❈ ||
ata ūrdhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvāvalamvitaḥ
|
tāṃ sīvyed vidhinoktena vandhīyād gāḍham eva ca |
karṇṇaṃ sthānādapoḍhantu sthāpayutvā
yathāsthitaṃ |
sīvyedya⸤thoktaṃ tailena srotaś cāpyabhitarpayet |
kṛkāṭikānte chinne tu gachaty api samīraṇe |
samyaṅ niveśya cvadhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram |
ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣeko
bhidhīyate |
uttānonnaṃ samaśrnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |
śāckhāsu tiryaksatitāṃ prahārāṃ
vivṛtāṃ bhṛsaṃ |
sīvyet samyaṅ niveśyāśuḥ sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |
vadhyāve⸤llitakenāśuḥ vastāntena
ghanena vā |
carmaṇā goḥ phaṇo vandhaḥ kāryaś vā sahate sinā |
pṛṣṭhe vracṇo yasya bhaved uttānañ ca
śayīta ca |
ato nyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe |
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhān dagdhvā tailena
vuddhimāṃ |
cvadhnīyāt kośavandhena prāptaṃ kuryāc ca ropaṇaṃ ||
candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ
||
haridrā⸤ madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
tailam ebhir vipakkaṃ syāt pradhānaṃ
vraṇaropaṇaṃ |
candanaṃ karkaṭākhyā c ca sahe māṃsāhvayāmṛtā |
hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
trayodaśāṃgatrivṛtametadvā payasām ānvitaṃ |
tailaṃ vipackvaṃ sekāryahitantu
vraṇaropane || ❈ ||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
bhinnanetrama⸤karmaṇyamabhinnaṃ
lamvate tu yaḥ |
tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ |
pīḍayen pāṇinā samcmyak
padmapatrāntareṇa tu |
tatosya tarpaṇaṃ kāryan nasyañ cānena sarpiṣā |
ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukañ cotpalāni ca |
jīvakacrsaṣabhakau cāpi piṣṭvā sarpirvipācayet |
sarvanetrābhighāteṣu sarpiretat praśasyate |
udarā⸤nmedaso varttirn nirgatā yasya dehinaḥ |
tāṃ kaṣāyāvakīrṇṇantu vadhvā sūtreṇa sūtravit |
samyagc chindyād vraṇenatac ca
kṣaudreṇa veṣṭayet |
acchindyamānām araṇaṃ kuryād āṭopam eva vā |
medāgranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tat tu yocjayet
|
tvacotītya sirādīni bhitvā vā parihṛtya vā |
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryā(From folio 90v)L⸤d uktānupadravān |
tatrāntarlohitam pāṇḍuśītapādakarānanaṃ |
śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhañ ca vivacrjayet |
āmāśayasthe rudhire vamanam pathyam ucyate |
pakvāśayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |
āsthāpañ ca niḥ snehaḥ kācryam
uṣṇaviśodhanaiḥ |
yavakolakulatthānāṃ niḥ snehena rasena ca |
⸤bhuñjītānnaṃ yavāguṃ vā pivet
sendhavasaṃyutāṃ |
atiniḥ srutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pivedsṛk |
svamārcpratipannās tu yasya
viṇmūtramārutāḥ |
nirūpadravaḥ sambhinnepi koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
abhinnamantraṃ niḥ krāntāṃ praveśyaṃ nānyathā
bhavet c |
alaṅgale sirograstaṃ tadapyake vadanti hi |
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ ||
praveśaye⸤t kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplataṃ
|
aṃgulyābhimṛśet kacṇṭhaṃ jalenodvejayedapi |
tathāntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalām pīḍayanti ca
|
vraṇasaudvahutvād vā duḥpraveśan tu yad
bhavet |
tad vipācdya pramāṇena bhiṣag antam
praveśayet |
yathāsthānaniviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyam atandritaḥ |
sthānād apeta⸤m ādatte prāṇāṃ gupitam
eva vā |
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |
payaḥ pivet sukhocṣṇañ ca
citrātailasamanvitaṃ |
mṛdukriyārthaśakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
tatas tailam idaṃ kuryād ropaṇārthañ cikitsakaḥ
|
tvacocśvakarṇadhavayor
pātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
śallakyarjanayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā |
valāmū⸤lāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |
vraṇaṃ saṃropayet tena
raktetsamvatsarañ ca tat ||
pādau niracstamuṣkasya jalena praokṣya cākṣiṇī |
praveśya muṣkau sūtreṇa tu no sevanasevitaṃ |
kāryañ ca goḥ phalāvandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |
c na kuryāt snehasekañ ca tena
praklidyate vraṇaḥ |
kālānusārīm agurūṃ candanandevadārū ca |
manaḥ śilā⸤le vā hṛtya tailaṃ kurvīta
ropaṇaṃ |
śīrṣādy apahate śalye vālavartim praveśayet |
vālavartyāmadattācyāṃ
mastuluṃga
vraṇāt sravet |
hanyād enan tato vāyus tasmād evam upācaret |
vraṇe rūhati caikaikaṃ śanair vālam upakṣipet |
gāctrādyapahṛte tasmiṃ snehavartim
praveśayet |
niḥ śoṇite cāpi kṛtavidhiḥ sadyakṣate hitaḥ |
⸤dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmā syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet |
cpadmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivargaṃ tuttham eva ca |
saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇam uttamaṃ
|
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad vicdhiḥ |
ghṛṣṭe rujāṃ nigṛhyāśus cūrṇair upacared vraṇaṃ
|
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva vā |
(From folio 112r)
(From folio 112r)L⸤tvak chitvā dahed
vāṅgaviparyaye |
anenaiva vidhāṇena vṛddhī vātakaphātmakau |
pradahet pracyataḥ kintu
tasmā cchedo dhikas tayoḥ |
śaṅkhopari ca karṇṇānte tyaktvā sevanim ādarāt
|
vyatyāsāt tatsirām vidhyed antravṛddher nicvṛttaye ||
upadaṃśeṣu sādhyeṣu susnigdhasvinnadehinaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye pātaye⸤d vā jalaukasaḥ |
hared ubhayataś cāpi doṣāṇ atyartham ucchritāṃ
|
sadyo nihṛtadoṣasya ruckchothāv upaśāmyataḥ |
yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanaṃ
|
nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritāṃ |
prapauṇḍacrīkaṃ madhukaṃ
rāsnākuṣṭhapunarṇṇavaiḥ
|
saralāgurubhadrākhyair vātajaṃ saṃpralepayet |
ni⸤culair aṇḍabījāni
yavagodhūmasaktavaḥ |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet |
cprapauṇḍarīka pūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ |
sacandanotpalaiḥ snicgdhaiḥ
paittikāṃ sampralepayet |
padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjārjunavetasaiḥ |
sarpiṣkaiḥ ⸤samadhukaiḥ paittikaṃ
sampralepayet |
secayec ca
ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ |
athavācpi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā
||
sālājakarṇṇāśvakarṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ |
surasāditailayuktābhiḥ suckhoṣṇābhiḥ
pralepayet |
āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet |
na ca yānti ya⸤thā pākaṃ prayateta
tathā bhiṣak |
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmāsaiḥ kṣīyate cdhvajaḥ |
tasmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ |
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api |
śacstreṇopacared vāpi pākam āgatam
āśu vai |
tam apohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudrayuktaiḥ ⸤pralepayet |
karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayor api
prakṣālane prayojyācni vaijayantyarkayor api |
saurāṣṭri
īṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavaṃ |
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālaṃ cmanaḥśilā |
hareṇukailāś ca tathā samānyāhṛtya cūrṇṇayet |
tac cūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyu⸤ktaṃ upadaṃśeṣu pūjitaṃ ||
jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāṃ |
sallackībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ |
kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyā kvāthe triphalayā saha
|
tena kvāthena satataṃ praṇam
prakṣālayecd bhiṣak |
asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
gojīviḍaṅgamadhuka(From folio 112v)L⸤ samanvitaṃ ||
upadaṃśacdvaye śeṣe
pratyākhyāyācaret kriyāṃ |
eteṣām eva yojyan tu vīkṣya
doṣabalābalaṃ ||
svehasvedopanāhāṃś ca ślīpade cnilaje bhiṣak |
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec
caturaṅgule |
⸤m upācaret |
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ |
mahauṣacdhavipakvena payasā cānnam
ādiśet |
trivṛtaṃ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate ||
gulphasyādhaḥ śirāṃ vidhyec chlīcpade pittasaṣṭhave |
pittaghnāś ca kriyāḥ
... |
⸤tāṃ
vidhyed aṃguṣṭhe śleṣmaślīpade |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ |
pibecd vā py abhayākalkaṃ
mūtreṇānyatamena vai |
pibed edaṅ guḍūcīm vā nāgaram bhadradāru vā |
hitaś cālepaṇaṃ vityaṃ citrako devacdāru ca |
viḍiṅgamaricārkeṣu nāgare citrake thavā
|
⸤vaṇeṣu
ca |
tailaṃ pakvaṃ pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā |
pibet sadā ca tailena cślīpadānān
nivṛttaye |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ |
anenaiva vidhānena putraṃjīvakajaṃ rasaṃ ||
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasaṃsyakvibhāgavit ||
kākādanīḥ kākajaṃghām bṛhatīṃ
⸤kaṇṭakārikāṃ |
kadambapuṣpīm āndārīṃ lambāṃ śukanasān
tathā |
dagdhvā mūtreṇa taṃ cbhasma srāvayet
kṣārakalkavat |
tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasaṃ |
madanāc ca phalaṃ kvāthaṃ svarasañ ca śukāckhyayā |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ |
apaciṃ galagaṇḍañ ca grahaṇī⸤doṣam
eva ca |
abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca |
eṣv eva siddhaṃ taiclañ ca
nasyābhyaṅgeṣu sevitaṃ |
etān evāmayāṃ hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ |
drantī dravantī trivṛtā nīlī śyāmā tacthaiva ca |
saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet |
dadyāc ca triphalākvātham eṣa kṣā⸤ras tu sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca pūrvaś
cāpy āśiṣaḥ samāḥ |
kriyābhiḥ csamyag ārabdhā yadi
naivopaśāmyati |
sve sve bhāgye samutpādya
cchedayitvā sirām vyadhet |
sirāmukhe ca matimāṃ cdahet
samyak chalākayā ||
kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti ||
(From folio 112v)
(From folio 113r)
(From folio 113r)L⸤acthātaḥ kṣudrarogāṇā
cikitsitam vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
tatrādita eva jagallikām apakvāñ jalāyukābhir grāhayet |
yavakṣārasurācṣṭrikākākolīkalkaiś cālepayet |
śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vā pakvām vā
pāka⸤vidhānenopacaret ||
yavaprakhyām ambālajīṃ panasikām
pāṣāṇagardabhaṅ kacchapikācñ ca svedayitvā
suradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilākalkair ālepayet | pakvāṃ vā
pākavidhānenopacaret ||
vicvṛtām indraviddhāṃ gardabhikāṃ
jālagardabham irivellikāṃ gandhanāmāṃ
kakṣām visphoṭāṃś ca pittavisa⸤rpavidhānenopacaret | pakvāṃś ca
madhurauṣadhasiddhena sarpiṣā ropayet ||
cicpyān tūṣṇāmbunā
pariṣecyotkṛtyāpanayec cakratailenābhyajya
sarjarasarasacūrṇṇenāvacūrṇṇya bandhenopacared evam aśackyam agninā dahet | madhurauṣadhasiddhena ca tailenopacaret ||
anuśayīṃ śleṣma vidradhiva⸤d upacaret |
vidārikām abhyajya parisvedya vimlāpayet |
bilvamūlanāgavṛttickāvarṣābhūkalkaiś cālepayet |
vraṇabhāvaṇam āpannā
aṃ vā madhurakaṣāyauṣadhasiddhena tailena
ropayet ||
śarkarārbudacm medorbudavad
upacaret ||
kacchūvicarcikārakaśāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu śa⸤tāhvāsarṣapakalkair ālepayet |
siddhārthakadāruharidrākalkair vā | saralātailecna vā |
kaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyāt | naktamālatailena vā |
pakvāṃś ca pakvavidhānenopacaret ||
pādadāryān tu sicrām vidhyet |
pādau snehasvedopapannā
madhūcchiṣṭaghṛtavasāmajjābhir yavakṣāramiśrair ā⸤lepayet ||
alase tv āmlakāñjikasiktau caraṇau
paṭolapicumardatilakācsīsarocanākalkair ālepayet |
nidigdhikārasasiddhena ca
sarṣapatailenābhyajya kāsīsarocanāmanaḥśilāccūrṇṇaiḥ
pratisārayet || kadaram uddhṛtya dahet snehena ||
indralupte tu śirasi sirām vi⸤dhā tu ndamanaḥśilāmaricakalkair ālepayet |
kuṭannaṭabhadradārukalkair vā
jātīccitrakakaravīranaktamālakalkasiddhena
tailenābhyaṃjyāt | rasāyanavidhānañ cāsendhavena | avagāḍhapadaṃ praccchayitvā guñjāphalakalkair
bhūyo bhūyaḥ pradihyāt ||
arūṣikā tu jalaukobhiḥ
(From folio 113v)L⸤śoṇitam avasicya nimbodakena
parisicyāśvaviḍrasena lavaṇapragāḍhenālepayet | cpaṭolapicumardaharidrākalkair vā |
madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrair vā | indraluptoktena
tailenābhyaṃjyāt ||
dāruṇacke tu snigdhasvinnasya lalāṭe sirām vyadhet |
avapīḍaśiro bastyabhyaṃgāṃś cāseveta |
⸤kodravatṛṇakṣaraudakaprakṣālanañ ca ||
palitaprakāram anyatra vakṣyāmaḥ |
cmasūrikāṃ kaphapittavisarpakuṣṭhaharapralepanādikriyām
upadiśanti ||
jatumaṇimaśakacarmakīlatilakālackāṃs tu śastreṇotkṛtya kṣāreṇa pratisārayet | agninā vā
dahet ||
nacchanīlikāvya⸤ṅgeṣu yathābhyāśaṃ
lalāṭe sirām visrāvayet |
kṣīravṛkṣakalkaiś ca kṣīrapiṣṭair avacghṛṣyālepayet |
balātibalāmadhukaharidrākalkair vā |
suvarṇṇagairikāgurupayasyākalkair vā |
taruṇakapittharājācdanakalkair vā |
sūkaradaṃṣṭrayā vā madhughṛtayuktayā |
yūnām api yuvānapiṭakāsv eṣa ⸤eva
vidhiḥ | viśeṣatas tu pracchardanam iṣṭam ālepaś ca
siddhārthakavacālodhrasaindhavackalkair vā ||
padminīkaṇṭake tu nimbodakavāntasya
nimbodakasarpiḥ kṣaudram pātum prayacchet |
nimbāragvadhakaṣāyaṃ cotsācdane ||
parivarttikāṃ tu sarpiṣābhyajya svedayet |
vātaghnais tataḥ sninnām upanāhayet | ⸤sālvalena
veśavāreṇa vā trirātram pañcarātram vā tataḥ svedayitvābhyajya
śanaiḥ śanaicś carma samānayaṃ manipatham avapīḍayet
|
pariveṣṭitañ ca punar upanāhayet | nityañ ca
snigdham annam āharet || avacpāṭikayām apy evaṃ
yathādoṣaṃ ||
niruddhaprakāśe tu suvarṇṇādīnāṃ nāḍīm
ubhayatomukhīṃ ⸤dāruvīm vā jatuvṛtāṃ sarpiṣābhyajya
srotasi |
praṇidhāya śiśi
umāravasāvarāhacmajjābhiḥ
pariṣecayec cakratailena vāt |
surabhivacadevadārusiddhena |
tryahāt tryahāc ca sthūlatarīṃ nāḍīm
praṇidadhyācd evam asya srotodvāraṃ varddhayet |
snigdhañ cāhāram upaseveta |
śastreṇa vā sevanīṃ vimu⸤cyāvadārayet | tataḥ sadya
kṣatavad upācaret |
agnirohiṇīṃ sanniruddhagudaṃ valmīkañ
ca pratyākhyāyopacaret |
visarpoktena vidhānenāgnirohiṇīṃ cikitset |
csanniruddhagudaṃ niruddhaprakaśavat |
valmīkaṃ śastreṇotkṛtyāgnikṣārābhyām
upacaret tataḥ (From folio 114r)L⸤saṃśodhya ropayed arbudavidhāṇena ||
ahipūtane dhātryāḥ stanyaṃ śodheta | bālasya ctriphalārasāṃjanapaṭolaiḥ siddhaṃ sarpiḥ pānam iṣṭaṃ |
triphalākhadirabadarīkaṣāyam vraṇaśodhanaṃ |
kāsīsarocacnātutthaharitālarasāñjanair amlapiṣṭaiḥ pralepanaṃ |
badaracūrṇṇair vā saindhavamiśraiḥ |
⸤cūrṇṇakāle tu cūrṇṇaḥ kapālatutthajaḥ || vṛṣaṇakacchvām
pāmāvad upacāro hipūctanavac ca ||
gudabhraṃśe tu gudaṃ svedyasnehenābhyajya
praveśya praviṣṭe ca svedaṃ kuryād uccāranirgamanārthaṃ | chidreṇa
cāsya cacrmaṇā kaupīnabandhaḥ |
tailaṃ cāsya pānābhyañjanārtham vipacet |
mūṣikaṃ niraṃtraṃ kalpa⸤yitvā mahāpañcamūlakṣīram
vipacet |
tatas tasmiṃ tailam vātaharakalkaprativāpam
cvipaced etat kṛcchram api gudatraṃ saṃsādhayateti
||
(From folio 114r)