<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?>
MS Kathmandu NAK 5-333
Published in by in .
- http://narchives.gov.np/
- National Archives, Kathmandu
- Kathmandu, [region], Nepal
- Known as: 5-333.
- Siglum: H
In the Cikitsāsthāna, Missing verses/Lines SS.4.1.2
SS.4.1.51 SS.4.1.90cd SS.4.1.90ef SS.4.1.91 SS.4.1.92
SS.4.1.93ab SS.4.1.100cd SS.4.1.107 SS.4.1.108 SS.4.1.137
SS.4.1.138 SS.4.1.139 Metre break SS.4.1.53 SS.4.1.58
SS.4.1.80 SS.4.1.84
More ▾
| Title |
Suśrutasaṃhitā |
| Author |
Suśruta |
| Physical description |
| Language/Script |
[Sanskrit in Nepalese
script|]
-
śa and sa
not distinguished|
-
ba and va
not distinguished.
|
| Format |
pothi |
| Material |
palm-leaf |
| History |
| Date of production |
Nepala Saṃvat 663
(1465 CE)| |
| Place of origin |
[place of production] |
L
athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
dvau vraṇau bhavataḥ | śarīrasamutthaś cāgantuś ca tayoḥ
śarīrasamuttho vātapittakaphaśoṇitasannipātanimitta āgantukaḥ
puruṣa mṛga paśu pakṣi vyāḍasarīsṛpa patanapīḍana prahārācgniviṣāsthi sakalakapālakhaḍga cakreṣu
paraśuśaktikuntādyāyudhaprahareṇābhighātanimittaḥ⸤ | tatra
tulye vraṇasāmānye dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyācd
dvivraṇīyaḥ ity ucyate |
sarvvasminn eva cāgantau vraṇe tat kālam eva kṣatoṣmaṇaḥ |
prasṛtasyaupaśamārtham pi⸤ttavacchītakriyāvibhāgaḥ |
sandhānārthañ ca madhughṛtopayoga icti | etad
vikāraṇotthānaprayojanam uttarakālan tu doṣopaplavaviśeṣād
avasthāntaraviśeṣāḥ śārīravat pratīkāraḥ |
doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsactaḥ pañcadaśaprakāro
bhavati | yathokte vraṇapraśnādhyāye prasaraṇasāmarthyāc
chaddhaś ceti ṣoḍaśaprakāra ity ucyate
|
tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ | sāmānyalakṣaṇam viśeṣalakṣaṇañ ca |
tatra vraṇe vṛṇotīti vraṇaḥ |
viśeṣalakṣaṇampunarvvātādisvalakṣaṇaviśeṣaḥ |
tatra śyāvāruṇābhaLbhas tanu
śītapicchilālpasrāvīrūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyām
atodabhedavedanāvahulo nirmmāṃsaś ceti vātāt || kṣiprajaḥ
pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapā⸤kavikārī
pītapiṭakājuṣṭaś ceti pittāt || pratataḥ kaṇḍuvahu⸤laḥ
sthūloṣṭhaḥ stavdhasirāsnāyujālāvanaddhaḥ kaṭhinaḥ
pāṇḍvāvabhāso mandavedanaḥ | śuklaśītasā⸤ndrapicchilāsrāvī
guruś ceti kaphāt || pravālānalanicayacprakāśaḥ
kṛṣṇasphoṭapiṭakājālopacitasturaṃgasthānagandhī savedanaḥ |
pradhūpanaśīlo raktasrā⸤ vī pittaliṅgaś ceti raktāt ||
pratodadāhadhūpāyanaprāyaḥ pītā⸤ruṇābhastadvarṇṇasrāvī
ceti vātapittābhyāṃ || kaṇḍūyanaśīlaḥ
sanistodavātrūkṣaḥ kharastaddho
muhu⸤rmmuhuḥ śītapicchalāsrāvī ceti vātaśleṣmābhyāṃ ||
guruḥ sacdāhoṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī ceti pittaśleṣmābhyāṃ ||
tanurūkṣastodavahulaḥ prasupta iva ca
kṛṣṇāruṇā⸤ bhastadvvarṇṇasrāvī ceti
vātaśoṇitābhyāṃ || ghṛtamaṇḍābho
mīnadhāvanagandhīmṛdurvvisarppīkṛṣṇoṣṇasrāvī ceti
pittaśoṇitābhyāṃ || rakto gurusnigdhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilaḥ
saraLktasrāvī ceti
śleṣmaśoṇitābhyāṃ | sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ
pītatanuraktasrāvī ceti vātapittaśoṇitebhyaḥ ||
kaṇḍūsphuraṇacumucumāyamānaprāyaḥ pāṇḍutanuraktasrā⸤vī
ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ || dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ
pācṇḍūraktapītāsrāvī ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ ||
vividhadoṣavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphebhyaḥ
||
nirddarśakanirmmathanasphuraṇatodadāhapāckarāgakaṇḍūvāṃsvāpavahulo
nānāvidhavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
pavanapittakaphaśoṇi⸤tebhya iti || jihvātalābho mṛdu
ślakṣṇaḥ snigdho vigatavedanaḥc suvyavasthito nirāsrāvaś
ceti śuddho vraṇaḥ |
tasyaitasya vraṇasya ṣaṣṭirupakramā bhavanti | tad
yathā⸤patarpaṇam ālepanaḥ pariṣeko 'bhyaṅgaḥ svedo
vimlāyanam upanācho visrāvaṇaṃ sneho vamanam virecanaṃ |
cchedyaṃ bhedyandāraṇaṃ lekhya meṣyamāhāryaṃ vyadhyaṃ sevyaṃ
pīḍanaṃ sandhānam visrāvyaṃ śoṇitasthāpanannirvvāpaṇa
mūtkārikā kaṣāyo varttiḥ kalkaḥ sarppistailam piṇḍīkaraṇaṃ
rasakriyācūrṇṇam vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṃ mṛdukarmma
dāLruṇakarmma kṣārakarmmāgnikarmma
kṛṣṇakarmma pāṇḍūkarmma
samavarṇṇalomasañjananaṃ lomasaṃharaṇaṃ
vastikarmmottaravastikarmma vandhena patradānaṃ krimighnaṃ vṛṃhaṇam
viṣaghnaṃ śirovirecanannasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūpo
madhusarppiryantram āhāro rakṣāvidhānam icti
teṣu kaṣāyo varttiḥ kalkaḥ sarppistailaṃ rasakriyācūrṇṇam iti |
śodhanaropaṇāni | evam e⸤te ṣaṣṭirupakramā bhavanti ||
teṣv aṣṭau śastrakṛtyāḥ śoṇitasthācpanaṃ kṣārāgniryantram
āhāro rakṣāvidhānam ity uktāḥ |
snehasvedavamanavirecanavastyuttarava⸤stividhānaśirovirecanarakṣāgninasyadhūmanakavalavidhācnāny
uttaratra vakṣyāmaḥ | yad anyad avasiṣṭam upakramajātaṃ
jātadatra vakṣyate |
tatra ṣaḍvidhaḥ prādiṣṭaḥ
śophastasyaikādaśopakramā bhavanti | apatarppaṇādayoc
virecanāntāḥ | viśeṣeṇa vraṇapratīkāre varttante vraṇabhāvam
upagatasya na virudhyante śeṣās tu prā⸤yeṇa
vraṇapratīkārahetava eva |
apatarppaṇa ādya upakrama eṣa sarvvaśophānāṃ sāmānyataḥ
pradhānatamaś ca || bha ||
doṣocchrāyopaśāntyarthandoṣānaddhasya dehinaḥ |
avekṣya doṣaṃL prāṇañ ca kāryaṃ
syādapatarppaṇaṃ ||
tad dhi mārutakṣuttṛṣṇā
mukhaśoṣasramānvite |
kāryaṃ na vālavṛddhe vā na garvbhiṇyāṃ na durvvale ||
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca |
yathoktairauṣadhai⸤rllepaṃ pratyekāṃśyena kārayet ||
yathā prajvalite veśmanyambhasā paricṣecanaṃ |
kṣipraṃ praśamayatyagnimevam ālepanaṃ rujaḥ ||
prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā |
utsā⸤dane ropane ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt ||
vātaśephe tu vedanopacśamārthaṃ
sarppistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniḥkvāthairaśītaiḥ
pariṣekaṃ kurvvīta | pittaraktā⸤bhighātaviṣanimitteṣu
kṣīravṛkṣakṣīraśarkkarodakakekṣurasaghṛtacmadhurauṣadhaniḥkvāthairanuṣṇaiḥ
| śleṣmaśophe tu
tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthai⸤raśītair
yathāmvubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirnniyacchati |
doṣāgnirecvaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati ||
abhyaṅgas tu doṣam ālocyopayukto doṣopaśamo mṛdutāṃ ca karoti
|
svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate |
paś cāt karmmasu cādiṣṭaḥ sa tu visrāvaṇādiṣu ||
rujāvatāndāruṇānāṅkaṭhinānāntathaiva ca |
śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpy evamvidhā vraLṇāḥ ||
sthirāṇāṃ rujatām mandaṃ kāryaṃ vimlāpanam bhavet |
abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ ||
vimarddayed bhiṣakprājñas talenāṅguṣṭhakena vā |
śophayor upanāhan tu kuryā⸤d āmavidagdhayoḥ ||
praśāmyaty avidagdhas tu vidagdhaḥ pākametic ca |
nivarttate na yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ ||
tatra saṃpācanadravyāṇy āhṛtyoktāni pivya ca
|
da⸤dhitakrasurāśuktadhānyāmlair yojayed bhiṣak ||
snigdhāni lavaṇīc kṛtvā paced utkārikāntataḥ |
sairaṇḍapatrayā śopha nnāhayed uṣṇayā tayā ||
hitaṃ saṃbhojanañ cāpi pākāya vimukho yadi |
vedanopaśamārthāya tathā pākabhacyāya ca ||
acirotpatite śophe kuryāc choṇitamokṣaṇaṃ |
saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanā⸤vati ||
saṃravdhe viṣame cāpi vraṇe viśrāvaṇaṃ hitaṃ |
sopadravācdravāṇāṃ rūkṣāṇāṅkṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇāṃ ||
yathā svauṣadhasaṃsiddhaṃ snehapānamvidhīyate |
utsannamāṃ⸤saśophe tu kaphe duṣṭe viśeṣataḥ ||
saṃsṛṣṭadhyāmarudhire vraṇe praccharddanaṃ hitaṃ |
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānuvandhiṣu ||
virecanampraśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |L
apākavatsurogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca ||
snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptamucyate |
antaḥ pūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api||
gatimatsu ca rogeṣu bhedanamprāptamucyate |
vālavṛddhakṣatackṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api ||
marmmopari ca jāteṣu rogeṣūktañ ca dāruṇaṃ |
supakve piṇḍite śo⸤phe pīḍanair upapīḍite ||
pākoddhateṣu doṣeṣu tat tu kāryamvicjānatā |
supiṣṭairdāraṇadravyaiḥ ṛtakṣāraṇa vā
punaḥ ||
kaṭhinasthūlavattauṣṭhān dīryamānān punaḥ punaḥ |
kaṭhinātsannamāṃsām̐ś ca lekhanairācaredbhiṣak ||
samaṃc likhetsulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ |
carmmaṇāntu pramāṇena samaṃ śastreṇa saṃlikhet ||
kṣau⸤maṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ sasaindhavaṃ |
karkaśāni ca patrācṇi
lekhanārthe pradāpayet ||
nāḍīvraṇaṃ śalyagarvbhamunmārgyutsaṃginaṃ
śanaiḥ |
karīravālāṅguli⸤bhir eṣaṇyā veśayed bhiṣak ||
netravarmmagudābhyāsagatyo vaktrāḥ saśoṇitāḥ |
cuccūpotakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayed bhiṣak ||
saṃvṛtāvivṛtāsyeṣu vraṇeṣu matiLmānbhiṣak |
yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇaiḥ ||
roge vyadhanasādhyeṣu yathādeśaṃ pramāṇataḥ |
śastraṃ nidadhyād doṣañ ca srāvayet kīrttitantathā ||
apākopadrutā ye ca māṃsasthāvivṛtāś ca ye |
teṣu kāryaṃ yathoddiṣṭaṃ sevyaṃ sandhācnam eva ca ||
pūyagarvbhānanudvārān vraṇānmarmmagatānapi |
yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipī⸤ḍayet ||
śuṣyamāṇamupekṣeta pradehampīḍanamprati |
na cāpic mukhamālimpettathādoṣaḥ prasicyate ||
tais tair nnimittair vvahudhā śoṇite prasrute bhṛśaṃ |
kāryaṃ yatho⸤ktaṃ vaidyena śoṇitasthāpanambhavet ||
dāhapākajvaravatāṃ vraṇācnāmpittakopataḥ |
raktena cābhibhūtānāṃ kāryannirvvāpaṇambhavet ||
yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapi⸤ṣṭair ghṛtāplutaiḥ |
dihyeta vahalāṃ sekāṃ suśītāñ cāvacārayet ||c
vātābhibhūte valayāḥ kākolyādīgaṇe tathā |
snaihikeṣu ca vījeṣu kuryād utkārikāṃ śubhāṃ ||
yeṣāṃ svedanaṅkāryaṃ sthirāṇāmvedanāvatāṃ |
durggandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāntathaiva ca ||
kaṣāyaṃ śodhanaṅkāryaṃ śodhanaiḥ prāgudīritaiḥ |
antaḥpūyānaṇumukhān gambhīrāL
māṃsasaṃśritān ||
śodhanadravyayuktābhir vvarttibhiḥ samupāyaret |
putimāṃsapraticchannāṃ mahādoṣānudīritaiḥ ||
varttidravyaiḥ kalkakṛtairyathālābhena śodhayet |
pittapraduṣṭāṃ gaṃ⸤bhīrāndāhapākaprapīḍitāṃ ||
kārppāsīphalamiśreṇa yuñjyāccchodhanasarppiṣā |
utsannamānsānasnigdhānalpasrāvānnṛṇāmvraṇān ||
sarṣapasnehayuktena dhīmāntaile śo⸤dhayet |
vraṇānāṃ sthiramāṃsānānduḥśodhyānāntathaiva ca |
rasackriyāṃ śodhanīyāṅ kuryād dravyair udīritaiḥ ||
kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cāpi srite vudhaḥ |
surāṣṭrajāṃ sakāśīsāṃ dadyāc cāpi manaḥśilāṃ ||
haritālañcamatimānc tatastānavacārayet |
mātuluṅgarasopetāḥ sakṣaudrāḥ supramardditāḥ ||
vraṇeṣu dattā tiṣṭhet tu trīm̐mtrīm̐⸤ś ca divasān parān
|
medopasṛṣṭāndurggandhāṃ gambhīrāñcūrṇṇaśocdhanaiḥ |
upācaredbhiṣakprājñaḥ śūkṣmaiḥ śodhanavastijaiḥ |
śuddhalakṣaṇasaṃyukte kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hi⸤taṃ ||
tatra kāryaṃ yathoddiṣṭairddravyair vvaidyena jānatā |
avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca ||
hitāḥ saṃropaṇāvarttya vatyaṅgairopaṇaiḥ kṛtāḥ |
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāLmarohatāṃ
||
kalkasturopaṇaḥ kāryastilajo madhusaṃyutaḥ |
sa mādhuryāttathaivoṣṇyātsnehāccānilanāśanaḥ ||
kaṣāyabhāvātmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahā |
auṣṇyātkaṣāyabhāvāc ca tiktatvāc ca kaphe hitaḥ ||
śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanacropaṇaiḥ |
nimvapatramadhubhyāntu yuktaḥ saṃśodhanaḥ smṛtaḥ ||
pūrvvābhyāṃ sarppiṣā cāpi yuktaś cāpyu⸤paropaṇe |
tilavadyavakalkantu kecidāhurmmanīṣiṇaḥ ||
acvidagdhaṃ praśamayed vidagdhamvāpi pācayet |
pakvañ ca bhindyādbhinnaś ca śodhayed ropayīta ca ||
pitta⸤raktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān |
ropayed ropaṇīyenac kṣīrasiddhena sarppiṣā ||
kaphavātārdditānāntu vraṇānāntailaropaṇaṃ |
kuryāt tatra yathokteṣu dravyeṣu matimān bhiṣak ||
avyadhyānāñcalasthānāṃ śuddhānāñ ca praduṣyatācṃ |
dviharidrāyutāṃ kuryād ropaṇīyai rasakriyā ||
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāñcūrṇṇaropaṇaṃ |
prā⸤ptamvidadhyāt matimān prāk sa ukto vidhiryathā ||
śodhano ropaṇaś caiva vidhir yo yam prakīrttitaḥ |
sarvvavraṇānāṃ sāmānye nokto doṣaviśeṣataḥ ||
eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaLladarśanāt |
mantravatsaṃprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathaṃcana ||
svavuddhyā vibhajedyuktyā kaṣāyādiṣu yogavit |
doṣocchrāyeṇauṣadhāni yānyuktāni purā mayā
||
ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ |
sa vātaduṣṭe deyas tu kaṣāyādiṣu saptasuc ||
nyagrodhādigaṇo yas tu kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu |
āragvadhādiś ca gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrttitaḥ |
tau deyau kaphaduṣṭec tu saṃsṛṣṭe saṃyutāgaṇāḥ ||
vātopasṛṣṭānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān |
sakṣaumayavasarppirvbhi⸤rddhūpanāṅgais tu pūrayet |
pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāntathaicva ca |
kuryād utsādanīyāni sarppīṃṣyālepanāni ca ||
māṃsādānāñ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivannaraḥ |
viśuddhamanasastasya māṃsammāṃsena varddhate ||
utsannamṛdumāṃsānāṃc vraṇānāmavasādanaṃ |
kuryād dravyairyaktāktais tu cūrṇṇitairmmadhunā
saha ||
kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā |
mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitañcāpi mokṣayet ||
vātaghnauṣadhasaṃyuktaiḥ snehasvedau ca kārayet |
mṛdutvamāśurohañ ca gāḍhavandhaṅkaroti hi ||
vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāLruṇīkaraṇaṃ
hitaṃ |
dhavapriyaṃgvaśokānāṃ rohiṇyāś ca tvacas tathā ||
triphalāpuṣpakāsīse tathāsarjjarasaṃ samaṃ |
kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇṇāni vraṇaṃ tairevacūrṇṇayet ||
utsannamānsān kaṭhinā⸤n kaṇḍūyuktām̐ścirotthitān |
duḥśodhanīyām̐ś ca tathāśodhayetc kṣārakarmmaṇā ||
sravato 'śmarijānmūtraṃ yecānye raktavāhinaḥ |
saṃdhī niḥśeṣataścchinnān sādhayed a⸤gnikarmmaṇā ||
durūḍhatvāt tu śuklānāṃ kṛṣṇakarmma hitam bhavet |
bhacllātakavidhānena sā ca snehān prayojayet ||
ye ca kecitphalasnehā vidhānanteṣu vakṣyate ||
durūḍhatvāt tu kṛ⸤ṣṇānāṃ hitā pāṇḍukriyā bhavet |
saptarātrasthitaṃ kṣīre vārkkare
rohiṇīphalaṃ ||
tenaiva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇampāṇḍūkaraṃ smṛtaṃ |
navaṃ kapālikācūrṇṇaṃ vaidalaṃ sarjjam eva ca ||
kāsīsamaLdhukaṃ caiva kṣaudrāktaṃ
lepane hitaṃ |
kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhurantathā ||
tathā samudramaṇḍūkī maśicūrṇṇañ ca dāpayet |
kapi⸤tthānmānsamuddhṛtya mūtreṇājasya pūrayet |
kāsīsaṃ rocanā caivac haritālammanaḥ śilā ||
veṇunirllekhanañcaiva prapunāṭañ ca dāpayet |
adhastādarjjunasyaitanmāṃsaṃ bhūmau nidhāpayet ||
māsādūrddhantatastena kṛṣṇam ālepayed vracṇaḥ ||
hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyañcaiva rasāñjanaṃ |
romāṇyanena jāyante tūrṇṇaṃ pāṇitaleṣv api ||
catuṣpadānāntvagromanakhaśṛṅgāsthibhasmanā |
tailāktā cūrṇṇictā bhūmirbhavedromaruhā punaḥ ||
kāsīsannaktamālasya pallavām̐ś cāpi saṃharet |
kapittharasapiṣṭā⸤ni romasañjananamparaṃ ||
romākīrṇṇo vraṇo yas tu na samyacguparohati |
kṣurakarttari sandaṃśais tasya lomāni nirharet ||
śaṃkhacūrṇṇañ ca bhāgauṣṭau haritālaṃ ca
bhāgikaṃ |
śuktena saha piṣṭantu romaśātanam uttamaṃ ||
tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīrantathaiva ca |
vimṛdyaikatra dātavyaṃ romaśātanam uttamaṃ ||
vātaduṣṭo vraṇo yastuL
rūkṣasyātyarthavedanaḥ |
adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra vastirvidhīyate ||
mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe tathaiva ca |
tathaivārttavadoṣeṣu vastirapyuttaro hitaḥ ||
vraṇaḥ śudhyabhivandhena
mṛdutvañcopagacchati |
rohaty api ca niḥsaṅgāttasmād vandhaḥ praśasyacte ||
sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatāṃ |
patradānam bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathart tu ca ||
eraṇḍa⸤bhūrjjapūtīkakāśmaryāṇāñ ca vātajaḥ |
patramāśvavalaṃ yac ca haricdrāpatram eva ca ||
patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakānāntathaiva ca |
dūṣite raktapittābhyāmvraṇe dadyādvica⸤kṣaṇaḥ ||
pāṭhāmūrvvāś ca gandhānāṃ kākamācīharidrayoḥ |
patraṃ śukacnasāyāś ca yojayet kaphaje vraṇe ||
akarkkaśamavicchinnamajīrṇṇamviṣavarjjitaṃ |
ajantujagdham mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate ||
snehamauṣadhasāram vā paṭṭapatrāntarīkṛtaṃc |
taddadāti yatastasmād auṣadhopari dāpayet ||
śītoṣṇajananārthāya snehasaṃgrahaṇāya ca |
dattauṣadheṣu dātavyam patraṃ vaidyena jānatā ||
makṣikāvraṇamāgatya nikṣipanti yadā krimiṃ |
śvayathurvbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaṃ ||
tīvrā rujo vicitrāś ca raktasrāvaṃ sravedapi |
svasurasādihiLtas tatra dhāvane pūraṇe tathā ||
saptaparṇṇakarañjārkka nimvarājādanatvacaḥ |
gomūtrapiṣṭā ca hitāḥ sekaḥ kṣārodakena vā ||
vraṇaṃ pracchādayitvā ca māṃsapeṣyām vinirharet |
viṃśati⸤ krimijātīm̐s tu vakṣyāmy upari bhāgaśaḥ ||
dīrghakā...turāṇāntuc kṛṣāṇām
vraṇaśoṣiṇāṃ |
vṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ so 'pyagnim parirakṣatā ||
viṣaduṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayam eva ca |
cikitsitantu vakṣyāmi taṅkalpeṣu vibhācgaśaḥ ||
kaṇḍūmantaḥ saśophaś ca jatrūṇopari ye vraṇāḥ |
śirovirecanaṃ teṣu vidheyaṃ vakṣyate tathā ||
rujāvanto 'nilāviṣṭā rūkṣā ye corddhvajatrujāḥ |
vraṇeṣu teṣuc karttavyaṃ nasyaṃ snehena jānatā ||
doṣam pracyāvaṇārthāya rujādāhakṣayāya ca |
jihvādantasamutthasya ha⸤raṇārtham malasya ca ||
śodhano ropaṇaś caiva vraṇasya mukhajacsya vai |
uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||
ūrddhvajatrugatān trāgān vraṇān vā
kaphavātajān |
śophāsrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret ||
kṣatoṣmaṇāṃ nigrahārthaṃ sandhānārthantathaiva ca |
sadyovraṇeṣvāyateṣu madhusarppirvvidhīyate ||L
avagāḍhastvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ |
nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||
laghumātro laghuś caiva snigdhāṣṇo vahnidīpanaṃ |
sarvvavraṇibhyo deyas tu sadāhāram vicjānatā ||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
rakṣāvidhānair uddiṣṭaiḥ sadā cāpi pravakṣyate⸤ ||
ṣaṇmūloṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ |
ṣaṣṭyāvidhācnaiḥ prāpnoti caturvbhiḥ sādhyate vraṇaḥ
||
alpagranthaṃ mṛgayatā yogo yo 'lpauṣadhaḥ kṛtaḥ |
dravyāṇāṃ tu samānānāntatra vāyo na duṣyati ||
prasaṃgābhihito yo vā vachudurllabhabheṣajaḥ |
yathopapatyā tatrāpi kāryam eva cikitsitaṃ ||
vraṇakriyāsvimāsveva samā⸤soktās tu yā kriyā |
bhūyobhidhāsyāmy upari tathā sadyovraṇecṣu tā iti ||
|| dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ prathamaḥ ||
(From folio 207v5)
athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ ⸤vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarir ddharmmabhṛtām variṣṭho vāgvidām varaḥ |
viśvāmitrātmajam ṛṣiṃ śiṣyaṃ suśrutam anvaśāt ||
nānādhārāmukhaiḥ śastrair nnānāsthānanipātitaiḥ |
bhavaṃL⸤ti nānākṛtayo
vraṇās tām̐s tvanibodha me ||
āyatāś caturasrāś ca tryasrā muṇḍalinas tathā |
arddhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā ||
śarāvanimnamadhyāś ca yavamadhyās tathā⸤pare |
evamprakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ ||
doṣajā vā svacyambhinnā na tu vaidyanimittajāḥ |
vraṇākṛtijño hi bhiṣak na moham upagacchati ||
durddarśaneṣv api
bhṛśaṃ ⸤vraṇeṣu vikṛteṣv api |
anekākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātacnaiḥ ||
samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrttitaḥ |
chinnam bhinnan tathā viddhaṃ kṣatam picitam eva ca ||
⸤ghṛṣṭam āhus tathā ṣaṣṭhan teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ
||
tiryakcīno mṛducr vvāpi so vraṇas tv āyato bhavet |
gātrapātī na vā tad dhi chinnalakṣaṇam ucyate ||
śaktikunteṣu3khaḍgādivi⸤ṣāṇair āśayor
hataḥ |
yat kiñcit sravate tad dhi bhinnalakṣaṇam ucyate c||
sthānāny āmāgnipakvānām mūtrasya rudhirasya ca |
hṛduṇḍukaḥ phupphusaś ca koṣṭham ity abhidhīyate ||
ta⸤smin bhinne raktapūrṇṇe jvaro dāhaś ca jāyate |
mūtramārggagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇāc ca gacchati ||
mūrcchādhmānatṛṣāśvāsas tv abhaktacchanna
nda eva ca |
viṇmūtravātasaṅgañ ca svedāsrāvo kṣiL⸤raktatā ||
lohagandhitvam āsyasya gātradaurggandham eva ca |
hṛcchūlaṃ pārśvayoś cāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ charddayaty api |
ādhmānam atimātraṃ ca śūlaṃ ⸤ca bhṛśadāruṇam ||
pakvāsayagate cāpi rujā gauravam eva ca |
cadhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavanti hi ||
sūkṣmāsyaṃ śalyābhihataṃ yadagandhāsayam vinā |
⸤uttuṇḍitan nirgatam vā tadviddham iti nirddiśet ||
nāticchinna𑑎cn nātividdham
ubhayor llakṣaṇānvitam |
viṣamavraṇam aṅge yan
saṃgo yaṃ tat kṣatan tv abhinirddiśet
||
prahārapīḍanā⸤bhyān tu yadaṅgam pṛthutāṃ gataṃ |
sāsthi tat piccitam vidyāt majjāracktapariplutaṃ ||
gharṣaṇād abhighātād vā yad aṅgam vigatatvacaṃ |
ūṣāsrāvānvitan tan tu ghṛṣṭam ity abhi⸤dhīyate ||
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisrave |
raktakṣacyād atra rujāḥ karoti pavano bhṛśaṃ || snehapānaṃ
hitan tatra tatseko vihitas tathā |
veśavāraiḥ sa⸤kṛśaraiḥ susnigdhaiś copanāhanaṃ |
dhānyasvedām̐ś ca kurvvīta snigdhānyālepanāni ca ||
vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair vvastir vvidhīyate ||
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śo𑑎L⸤ṇitaṃ |
tasmin na gacchati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś ca jāyate ||
tasyoṣmano
nigrahārthan dāhapākabhayāya ca |
śītam ālepanaṃ kāryam pariṣekaś ca śītalaḥ ||
ṣaṭsveteṣu
yathokteṣu chinnādi⸤ṣu samāsataḥ |
jñeyaṃ sasarppiṣaṃ sarvvaṃ sadyovraṇacikitsitam || || ❈ ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvā⸤valambinaḥ ||
tāṃ sīvyed vidhinoktena badhnīyād gāḍham eva ca |
karṇṇaṃ csthānād apoḍhan tu sthāpayitvā yathāsthitaṃ ||
sīvyed yathoktan tailena srotaś cāpy abhitarppayet |
kṛkā⸤ṭikānte chinne tu gacchaty api samīraṇe ||
samyaṅ niveśya badhnīyāt csīvyec cāpi nirantaraṃ |
ājyena sarppiṣā caiva pariṣeko vidhīyate ||
uttānonnaṃ samaśnīyāc chayīta ca su⸤yantritaḥ |
śākhāsu tiryakṣatitām praharām vivṛtām bhṛśaṃ ||
sīcvyet samyaṅ niveśyāśu sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |
badhvā velitakenāśu vastrāntena ghanena vā ||
carmmaṇā𑑎
⸤goḥphaṇo bandhaḥ kāryaś cāṃse hate sinā |
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānañ ca śayīta ca ||
ato nyathā cārasije śayīta puruṣo vraṇe |
chinnā niḥśeṣataḥ śākhā dagdhā tailena𑑎
L⸤buddhimān ||
badhnīyāt koṣabandhena prāpta kuryāc ca ropaṇaṃ |
candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ ||
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
tailam ebhi⸤r
vvipakvaṃ syāt pradhānaṃ vraṇaropaṇaṃ ||
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māsāchvayāmṛtāḥ |
hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
trayodaśāṅgan trivṛtam etad vā payasānvitaṃ ||
⸤|| tailam vipakvaṃ sekāya hitan tad vraṇaropaṇe ||
|| ata ūrddhvacm pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ
|
bhinnanetram akarmmaṇyam abhinnaṃ lambate tu yaḥ ||
tan niveśya yathāsthā⸤nam avyāviddhasirāṃ śanaiḥ
|
pīḍayet pāṇinā samyak padmapatrāntacreṇa tu ||
tato sya tarppaṇaṅ kāryan nasyañ cānena sarppiṣā |
ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca ||
⸤jīvakarṣabhakau cāpi piṣṭvā sarppir v vipācayet
|
sarvvanetrābhighātecṣu sarppir etat praśasyate ||
udarān medaso varttir nnirggatā yasya dehinaḥ |
tāṅ kaṣāyāvakīrṇṇan tu badhvā𑑎
⸤sūtreṇa sūtravit ||
samyak chindyād vraṇan tac ca kṣaudreṇābhyajya veṣṭayet |
acchidyamānā maraṇaṃ kuryād āṭopam eva vā ||
medogranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tan tu yojayet |
tvaco tītya sirādīni L⸤bhitvā
vā parihṛtya vā ||
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktān upadravān |
tatrāntarllohitaṃ pāṇḍuśītapādakarānanaṃ ||
śītocchvāsaṃ raktanetram ānaddhañ ca vivarjjayet |
āmāsaya⸤sthe rudhire vamanam pathyam ucyate ||
pakvāsayathe deyañ ca vireccanam asaṃśayaṃ |
āsthāpanañ ca niḥsnehaḥ kāryam uṣṇam viśodhanaiḥ ||
yavakolakulatthānān niḥ⸤snehena rasena ca |
bhuñjītānnaṃ yavāgūm vā pibet saindhavasaṃyu𑑎ctāṃ ||
atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibed asṛk |
svamārggapratipannās tu yasya viṇmūtramāru⸤tāḥ ||
nirupadravaḥ sambhinne koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
abhinnacmantran niḥkrāntām praveśyan nānyathā bhavet ||
alaṅgalasirograstaṃ tad apy eke vadanti hi |
prakṣālya𑑎
⸤payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃśubhiḥ ||
praveśayet kliptana𑑎kho
ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ |
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplutaṃ ||
aṃgulyābhimṛśet kaL⸤ṇṭhaṃ
jalenodvejayed api |
tathāntrāṇi viśaty antaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca ||
vraṇasaukṣmyād bahutvād vā duḥpraveśaṃ tu yad bhavet |
tad vipādya pramāṇena bhiṣag antram praveśayet ||
yathāsthā⸤nan niviṣṭe ca
viśiṣṭe capāṭha
2 vraṇaṃ sīvyam
atandritaḥ |
sthānād apetam ādatte prāṇācṅ gupitam eva vā ||
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |
payaḥ pibet sukhoṣṇañ ca citrātaila𑑎⸤samanvitaṃ ||
mṛdukriyārthaṃ sakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
tatacs tailam idaṅ kuryād ropaṇārthañ cikitsakaḥ ||
tvaco 'śvakarṇṇadhavayor ddhātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
śallakyārjjunayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā ||
valāmūlāni cāhṛtya ctailam etad vipācayet |
vraṇaṃ saṃropayet tena rakṣet samvatsarañ ca tat ||
pādau nirastamuṣkasya jalena ⸤prokṣya cākṣiṇī |
praveśya muṣkau sūtreṇa tūnosevanasevitaṃ ||
kācryaś ca goḥphaṇo bandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |
na kuryāt snehasekañ ca tena praklidyate vraṇaḥ ||
kālā⸤nusārīmaguruṃ
candanan devadārū ca |
manaḥśilāle cāhṛtya tailaṃ kurvvīta ropaṇaṃ ||
śīrṣād vyapahṛte śalye vālavarttim praveśayet |
bālavarttā
rttyām aL⸤dantāyā mastaluṃgavraṇān sravet ||
hanyād enaṃ tato vāyus tasmād evam upācaret |
vraṇe ruhyati caikaikaṃ śanair bbālam upakṣipet ||
gātrād vyapahṛte tasmin snehavarttim praveśayet |
⸤niḥśoṇite cāpi kṛte vidhiḥ sadyaḥ kṣate hitaḥ ||
dūrāvagācḍhaḥ sūkṣmāḥ syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet ||
padmāṃ ⸤samaṅgāṃ rajanīṃ trivarggan tuttham eva ca
|
saṃhṛtya vipacet kāle taiclaṃ ropaṇam uttamaṃ ||
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad vidhiḥ |
ghṛṣṭe rujān nigṛhyāsuś cū⸤rṇṇair upacared vraṇaṃ ||
viśliṣṭadeham patitam mathitaṃ hatam eva vā |
cvāsayet tailapūrṇṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanaṃ ||
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmmahate tathā |
ro⸤paṇe caiva seke ca pāne ca vraṇināṃ sadā ||
tailaṃ ghṛtaṃ cāvacāryaṃ𑑎
c śarīrartūn avekṣya hi |
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yannataḥ pittavidradhau ||
sadyo vraṇeṣu dātavyan tāni vai𑑎⸤dyena jānatā ||
sadyaḥkṣatam vraṇam vaidyaḥ saśūlam pariṣecayet |
sarppiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ ||
padmāṃ samaṃgāṃ rajanīm pathyān tutthaṃ suvarccalāṃ |
padmakam madhukaṃ𑑎
L⸤lodhraṃ viḍaṃgāni
hareṇavaḥ ||
tālīsapattraṃ naladaṃ candanam padmakesaraṃ |
mañjiṣṭhośīralākṣāś ca kṣīriṇāñ cāpi pallavān ||
piyālabījaṃ tindukyās taruṇāni phalāni ca ||
yathālābhena ⸤saṃhṛtya tailan dhīro vipācayet |
sadyovraṇānāṃ sarvveṣām aduṣṭānācñ ca ropaṇam ||
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet |
sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paś cāt pūrvvo⸤ktam ācaret |
duṣṭavraṇeṣu karttavyam ūrddhañ cādhaś ca śodhanam ||
viśocṣaṇan tathāhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇaṃ |
kaṣāyamāragvadhādisurasādyañ ca śodhanaṃ ||
kaṣāyayo𑑎⸤r etayos tu
tailaṃ śodhanam iṣyate |
kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradra𑑎cvyeṣu sādhitaṃ ||
dravantī ciribilvañ ca dantī cittrakam eva ca |
pṛthvīkā nimbapattrāṇi kāśīsaṃ tuttham eva ⸤ca ||
trivṛtā nīlinī śyāmā haridrā saindhavan tilā |
nīpaḥ kadamba𑑎
ḥ suvahāṃ śukākhyaṃ
lāṅgalāhvayaṃ ||
mṛgādanī madayantī nepālī jālinī surā |
snuhācārkkaviḍaṅgāni⸤haritālakarañjikā ||
yathopapatyā
karttavyan tailam eteṣu śodhanam |
ghṛtam vā yadi prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanās tathā ||
duṣṭavraṇavidhiḥ kāryaḥ kuṣṭhamehavraṇeṣv api |
ṣaḍvidhaḥ L⸤prāk pradiṣṭo
yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ ||
nātaḥ śakyam paraṃ vaktum api paṇḍitamāninā |
upasarggair nnipātais tu tan tu paṇḍitavādinaḥ ||
saṃyojya kecid bhāṣante bahudhā māna⸤garvvitāḥ |
bahu tadbhāṣitan teṣāṃ ṣaṭsv eteṣu nirudhyate ||
viśecṣā iva sāmānye tasmāt ṣaṭtvam param matam iti ||
(From folio 211r : 2)
athāto bhagna-⸤cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
alpāśino 'anātmavato janto-crvātātmakasya vā |
upadravair vā juṣṭasya bhagnaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
lavaṇaṅ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithuna⸤mātapaṃ |
vyāyāmañ ca na seveta bhagno rūkṣānnam eva ca ||
mānsa-cm māṃsarasaḥ kṣīraṃ sarppiryūṣaḥ satīnajaḥ |
bṛṃhaṇañ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā ||
palā-⸤śodumbarāśvatthakadambaniculatvacaḥ |
vaṃśasarjjārjunādī-cnāṃ kupyartham upasaṃharet ||
ālepanārthe mañjiṣṭhā madhukañ cāmlapeṣimaṃ |
śatadhautaghṛtonmiśraṃ-⸤ śālipiṣṭañ ca lepanaṃ ||
saptarātrāt saptarātrāt saumyeṣv ṛtuṣu bandhanaṃ |
karttavyañ ca trirātraṃ syāt tathāgneye
grīṣmeṣu jānatā ||
kāle tu samaśītoṣṇe pañcarātrān nibandhayet |
tatrāLtiśithilaṃ baddhe sandhiḥ
sthairyan na jāyate ||
gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pākam eva ca |
tasmāt sādhāraṇam bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ ||
nyagrodhādikaṣāyan tu suśītaṃ⸤ pariṣecane |
pañcamūlīkaṣāyan tu kuryāt kṣīraṃ savedane ||
c
sukhoṣṇam avacāryam vā cakratailam vijānatā |
gṛṣṭikṣīraṃ sasarppiṣkam madhurauṣadhasādhitaṃ ||
śī⸤talaṃ lākṣayā yuktam prātarbhbhagnaḥ piben naraḥ
|
savraṇasya tu bhagnasyac vraṇaṃ sarppirmmadhūttaraiḥ ||
pratisārya kaṣāyais tu śeṣam bhagnavadācaret |
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ⸤ sukaramādiśet ||
alpadoṣasya jantos tu kāle ca śiśirā-ctmake |
prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet ||
madhyame dviguṇāt kālāduttame trigu-⸤ṇāt smṛtāḥ |
avanāmitamunnahyedunnatañ
cāvapīḍañcāvayet ||
ācñchedatikṣiptamadho gatañ copari varttayet |
āñchanot pīḍanonnāma saṃkṣobhairbbandhanais tathā ||
sandhīn⸤śarīre sarvvāṃs tu calānapyacalānapi |
etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayet matimān
bhiṣak ||
utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet |
tasya śītāt parīṣekām pradehāṃś cāva-Lcārayet ||
pratyaṅgabhagnasya vidhim ata ūrddhvam pravakṣmahe |
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ rakṣānugatam ārayā ||
avamathya śrūte rakte śālipiṣṭena lepayet ||
bhagnā vā sandhim uktā vā⸤ sthāpayitvāṅgulīm bhiṣak
||
anunāveṣṭya paṭṭena ghṛtam ekam pradāpacyet |
abhyajya sarppiṣā pādam bhagnandanvā kuśām bhiṣṣak ||
vastrapaṭṭena badhnīyān na tu vyāyāmamāca⸤ret |
abhyajyasamayejaṃghāṃ ghṛtenāktāṃs saṃsthitāṃ ||
datvā vṛckṣatvacaḥ śītām vastrapaṭṭena veṣṭayet |
cakrayogena matimān āñchedūrddhvasthi nirggataṃ |
sphuṭitaṃ⸤ piccitam vāpi badhnīyāt pūrvvavad bhiṣak
|
āñchedūrddhvamadhaś cāpi-c kaṭibhagnan tu mānavaṃ ||
tataḥ sthānasthite sandhau bastibhiḥ samupācaret ||
parśukāsv atha bhagnāsu ghṛtā⸤bhyaktasya pṛṣṭhataḥ
||
dakṣiṇām athavā vāmām anumṛjjyānubandhanīṃ
|
tataḥc kavalikān datvā veṣṭayet susamāhitaṃ ||
tailapūrṇṇe kaṭāhe vā droṇyām vāpy
avegāhayet |
muślenotkṣi⸤pet kakṣamakṣasasandhau visaṅgate ||
sthānasthitañ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ |
kaurpyaran tu tathā sandhim
aṅguṣṭhenānumārjjayet ||
anumṛjya tathā sandhim pīḍayet kurpyarāc cyūtaṃ |
L
prasārya kuñcayec cainaṃ snehasekañ ca dāpayet ||
maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiva samācaret |
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ ||
badhnīyād āmatailena pariṣekañ ca dā⸤payet ||
mṛtpiṇḍan dhārayet pūrvvaṃ lavaṇāṇḍam ataḥ paraṃ ||
hastenac jātabale cāpi kāryam pāṣāṇadhāraṇaṃ |
sannam unnāmayet sninnam akṣakam muśalena tu ||
tathonnataṃ⸤ pīḍayīta badhnīyād gāḍham eva ca |
ūrūvac cāpi karttavyam bāhubhagne cickitsitaṃ ||
grīvāyān tu vivṛttāyām praviṣṭāyāmathāpi vā |
āvaṭyāmatha hanvoś ca pragṛhyonnāmaye⸤n naraṃ |
tataḥ kuśīsamaṅ kṛtvā vastrapaṭṭena veṣṭayet |
uttānaṃ śā-cyayec cainaṃ saptarātraṃ suyantritaḥ ||
hanvasthīni samānīya hanusandhau visaṅgate |
svedayitvā sthite⸤ cāpi pañcāṅgīm vibhajed bhiṣak ||
ghṛtam vātaghnamadhuraiḥ siddhan nastacñ ca pūjitaṃ |
dantān abhagnān calitān saraktān eva pīḍayet ||
vayasthasya manuṣyasya jīrṇṇasya tu vi⸤varjjayet |
saṃsiñcya vāribhiḥ śītaiḥ sandhānīyair upācaret ||
nāsāṃ sannām vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā |
pratyekanastatonāḍīṃ dvimukhīṃ sampraveśayet ||
tataḥ paṭṭena-L saṃveṣṭya ghṛtasekām
pradāpayet |
bhagnaṃ karṇṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ sthāpya bandhena yojayet ||
sadyaḥkṣatavidhānañ ca nayane nirggate hitaṃ | 𑑎
⸤
mastuluṅgād vinā bhinne kapāle madhusarppiṣā ||
dattvā bandhet tactaḥ sarppiḥ saptrātram piben naraḥ ||
patanād abhighātād vā sūnamaṅgaṃ yad akṣataṃ |
śītāṃ sekām prade⸤hāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet ||
kaṭijaṃghorubhagnānāṅ kavāṭacśayanaṃ hitaṃ |
yantraṇārthe ca kīlāḥ syus tatra kāryā nibandhanā ||
yathā na calanan tasya bhagnasya pra⸤yatet tathā |
sandher ubhayato dvau dvau tale caikas tathā bhavet ||
śrocṇyā vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣaḥ
kakṣāṅśayos tathā |
bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimevaṃ samārabhate ||
⸤
sandhīn ciravimuktāṃs tu snigdhasvinnā mṛdūkṛtān |
uktair vvicdhānair bbuddhyā ca yathā prakṛtimānayet ||
kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃsthite |
āpohya⸤ bhaṅgaṃ samaye tato bhagnavadācaret ||
ūrddhvakāye tu bhagnānām mastiṣkaṅ karṇṇapūraṇaṃ |
śasyate nasyapānañ ca praśākhāsv anuvāsanaṃ ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhaLkaṃ |
rātrau rātrau tilāṃ kṛṣṇāṃ vāsayed asthire jale ||
divā divā śoṣayitvā kṣīreṇa saha bhāvayet |
tṛtīye saptarātre tu bhāvayenmadhukāmbunā ||
tataḥ kṣīram punaḥ pī⸤tāṃ śuṣkāṃ sūkṣām vicūrṇṇayet
|
kākolyādi svadamṣṭrām
mañjicṣṭhāṃ sārivān tathā ||
kuṣṭhaṃ sarjjarasam māṃsī suradāru sacandanaṃ |
śatapuṣpañ ca sañcūrṇṇya tilacū⸤rṇṇena yojayet ||
pīḍanārthe ca karttavyaṃ sarvvagandhasritam payaḥ |c
caturgguṇena payasā tattailaṃ yojayet punaḥ ||
elāmaṃśumatīm patraṃ jīvakan tagaran tathā
|
lodhraṃ⸤ prapoṇḍarīkañ ca tathā kālānusārivān ||
śaileyakaṃ kṣīraśucklām anantā samadhūlikān |
piṣṭvā śṛṅgāṭakañ caiva prāguktāny auṣadhāni ca ||
ebhis tadvipacettai⸤laṃ śāstravinmṛdunāgninā |
etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvvaka-crmmasu ||
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathārddite |
manyāstambhe śiroroge karṇṇamūle hanugrahe ||
bā-⸤dhirye timire caiva yeṣu strīṣu kṣayaṅ gatāḥ |
pathyam pāne tathābhyaṅge nasye bastiṣu bhojane || 𑑎L
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiranenaivopajāyate |
mukhaṃ padmapratisamaṃ susagrandhisamīraṇe
||
gandhatailamidaṃ nāmnā sarvvavātavikāranut |
rājārham etat karttavyaṃ rājñām eva vicakṣa⸤ṇaiḥ ||
trapuṣākṣapiyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha |
vasān dattvāc yathālābhe kṣīre daśaguṇe pacet ||
snehottamam idañ cātra kuryād bhagnaprasādhanaṃ |
pānābhyañjanana⸤syeṣu bastikarmmaṇi sevane ||
bhagnan naiti yathāpākam prayatetac tathā bhiṣak |
pakvaṃ hiṃsyāt sirāsnāyuntaddhi kṛcchreṇa siddhyati ||
bhagnasandhimanāviddhamahīnāṃ⸤gamanulbaṇaṃ |
sukhaceṣṭāprasārañ ca
samyaksādhitamādiśecd iti ||
cikitsā
yāṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ || ||
(From folio dscn3192fol214_bottom.jpg : 4)
athāto vātavyādhicikitsitam vyākhyāsyā⸤maḥ ||
āmāsayagate vāyau cchardditāya yathākramaṃ |
deyaḥ ṣaḍdhacraṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā || ||
citrakendrayavā pāṭhā kaṭūkātiviṣābhayā |
⸤mahāvyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ ||
pakvāsayagate cāpi deyaṃ snehavirecanaṃ |
bastayaḥ śodhanīyāś ca prāsāś ca lavaṇottarāḥ ||
kāryo bastigate cāpi L vidhir bastiś ca śodhanaḥ |
śrotādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ
||
snehābhyaṅgopanāhām̐ś ca marddanālepanāni ca |
tvaṅmāṃsarudhire prokteprāpte kuryāc cāsṛgvimokṣaṇaṃ ||
⸤ snehopanāhāgnikarmmabandhanonmarddanāni ca |
snāyusandhyasthicsamprāpte kuryād vāte vicakṣaṇaḥ ||
nigūḍhe 'sthigate vāyau pāṇimanthena dārite |
nāḍīn da𑑎⸤tvāsthīni
bhiṣag ācūṣet pavanam balī ||
śukraprāpte 'nilec kuryāc chukradoṣacikitsitaṃ |
avagāhakuṭīkarṣaprastarābhyaṅgabastini ||
jayet sarvvāṅgagaṃ ⸤vātaṃ sirāmokṣaiś ca buddhimān |
ekāṃgagam vā matimān śṛṅgaicś cāvasthitañ jayet ||
balāsapittaraktaiś ca saṃsṛṣṭam avirodhibhiḥ |
suptavāte tv asṛṅmokṣaṃ ⸤ kuryāc ca bahuśo bhiṣak
||
lihyāc ca lavaṇāgāradhūmais tailacsamāyutaiḥ |
pañcamūlī śritaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca ||
susnigdho dhānyayūṣo vā vāta𑑎⸤nud bhojanaṃ hitaṃ |
kākolyādi savātaghnaḥ sarvvāmladravyasaṃyutaḥ ||
sānūpodakamāṃsas tu sarvvasnehasamāyutaṃ |
sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvalaḥ parikīrttitaḥ L ||
tenopanāhaṃ kurvvīta sarvvadā vātarogiṇāṃ |
kuñcyamānaṃ rujārttam vā gātrastabdham athāpi vā ||
gāḍham paṭṭais tu badhnīyād valkakarppāsakorṇṇakaiḥ |
biḍālanakulodrāṇāṃ ca⸤rmmagoṇyām mṛgasya vā ||
praveśayed vā svabhyaktaṃ śālvalenopanāchitaṃ |
vakṣastrikaskandhigatam vāyum manyāgatan tathā ||
vamanaṃ hanti nasyañ ca kuśalena prayo⸤jitaṃ |
śirogataṃ śirobastir hanti cāsṛg vimokṣaṇaṃ ||
snehaṃ𑑎 mātrāsahasran tu dhārayet
tatra yogataḥ |
sarvvāṅgagatam ekāṅgasthitam vāpi samīraṇam ||
ru⸤ṇaddhi kevalo bastis tasya vegam ivānilaḥ |
snehā svedas tathācbhyaṅgo basti snehavirecanaṃ ||
śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaṃ snaihikam eva ca |
sukhoṣṇaḥ ⸤ kavalo nasyaṃ kalkaṃ snaihikam eva ca
||
kṣīrāṇi māṃsāni ra𑑎csāḥ snehāḥ
snehānvitañ ca yat |
bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca ||
sukho⸤ṣṇāś ca parisekās tathā samvāhanāni ca |
kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca ||
kauṣeyorṇṇakaromāṇi 𑑎
(From jpeg )L kārpāsāni mṛdūni ca |
nivātātapayuktāni tathā garbbhagṛhāṇi ca ||
mṛdvī śayyāgnisantāpo brahmacaryan tathaiva ca |
𑑎 samāsenaivam ādīni yojyāny
anilarogiṣu ||
tṛvṛddantīśaṅkhicnīsuvarṇṇakṣīrītriphalāviḍaṅgānām
akṣasamāḥ kalkā bilvamātras
tilvakamūlakampillyayos tripha⸤lārasadadhipātre dve dve ghṛtapātram ekan tadaikadhyam
pratisaṃsṛjya vicpacet tilvakasarppir etat
snehavirecicanam
upadiśanti vātarogeṣu || tilvakavidhinā cāśoka⸤ramyakayor ddraṣṭavyaḥ ||
tilapīḍanopakaraṇakāṣṭhāny
āhṛtyānaclpakālatailaparipīḍitāni aṇūni
cchedayitvāvakṣudya prakṣipya mahati kaṭāhe pānīyenāplāvya𑑎
⸤ kvāthayet tatas taṃ sneham ambupṛṣthāt
sarakapāṇyor anyatareṇādācya vātaghnauṣadha danta pratīvāyaṃ snehapākakalpena vipaced
etad anutailam upadiśanti vātarogeṣu ⸤ |
anutailadravyebhyo niṣpādyata ity anutailaṃ |
athavā mahāpañcamūlīkāṣṭhair bbahubhir
apadahyāvanipradeśeśam
ekarātram upaśānte 'gnāv apohya bhasma nirvvṛtām bhūmim
vidārigandhāLdisiddhena tailaghaṭaśatenāvasicyaikarātram avasthāpya tato
yāvan pāṃśuḥ snigdhaḥ syāt tāvān grāhayitvodake mahati kaṭāhe
bhyaḥsiṃcet tatra yat tailam uttiṣṭhate tat pāṇi⸤bhyām ādāya svanuguptan nidadhyāt tat
tailam
vātaharauṣadhakvācthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa
sahasrapākam vipacet || yāvatā kālena śaknuyāt pa𑑎⸤ktum prativāpaś cātra
hemavatā dakṣiṇāpathagāś cāśvagandhā𑑎c vātaghnāni ca | tasmin sidhyati
śaṅkhān ādhmāpayec chatran dhārayed
dundubhīs tāḍayet bālavyaja⸤naiś ca vyajet | tataḥ
sādhusiddham avatārya sauvarṇṇa rājate vā kucmbhe
nidadhyāt | tad etat sahasrapākam aprativāravīya rājārhan
tailam evam bhāgaśa.....sahasrapakvaṃ
sahasrapākam itita pakvaṃ śata𑑎⸤pākam iti ||
gandharvvahastāṭa rūṣaka muṣkaka naktamāla pūtīkaccitrakānām pattrāṇy
āhṛtyārddrāṇi lavaṇena sahodūkhale saṃkṣudya snehaghaṭe
prakṣipyālipya⸤
𑑎 gośakṛdbhir ddāhayet etat
patralavaṇam upadiśanti vātarogeṣu ||
evaṃ snuhākāṇḍavārttākulavaṇā saṃkṣudya pūrṇṇaghaṭe𑑎L sarppistailavasāmajjānaḥ prakṣipyālipya
pūrvvavad dahed etat snehalavaṇam upadiśanti vātarogeṣu ||
gaṇḍīra palāsa kuṭa⸤ja bilvārkkasnuhāpāmārgga pāṭalī pāribhadraka nādeyī kṛṣṇagacndhā nīpa nirddahyānyāṭarūṣaka naktamāla pūtīka bṛhatī kaṇṭakārikā bhallātakāśoka vaija⸤yantīty etad eva
viṃśativarggasaphalamūlapatraśākhām ārddram āchṛtya
lavaṇena saha saṃsṛjya pūrvvavad dagdhvā kṣārakalpena
parisrāvya vipacet | prativāpaś cā⸤tra pippalyādir etat kalyāṇakan nāma lavaṇam vātaroge
plīhācgnisaṃgājīrṇṇārocakārśobhir ūpadrutānām upadiśanti
pānabhojaneṣv iti ||
iti || vātavyādhi𑑎
⸤cikitsitañ caturthaḥ || ||
(From folio 217v5)
athāto mahāvātavyādhicikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
dvividham vātaraktam uttānam avagāḍhaṃ cety eke bhāṣante ||
⸤tan tu na samyak kasmāt kuṣṭhavad uttānam
bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati | tasmād dvitvasaṃkhyā hīyate
|
tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣaiḥ prakupitasya vāyor
ggurūL⸤ṣṇādhyaśanaśīlasya duṣṭaśoṇitam mārgam āvṛtya vātena
sahaikībhūtaṃ yugapad vātaśoṇitanimittāṃ vedanāñ janayati |
tad vātaśoṇitam ity ācakṣate | tan tu pūrvvaṃ hastapādayo⸤r avasthānaṅ kṛtvā paścād dehe visarppati | tasya
pūrvvarūpāṇi toda cdāha kaṇḍū śopha stambhas tvakpāruṣya sirā snāyu dhamanī spandana sakthi daurbbalyāni tathā śyāvāru𑑎⸤ṇaraktamaṇḍalotpattir a❈kasmāc ca
pādatalāṅguligulphamaṇicbandheṣv eṣām utpattir bbhavati |
tatrāpratisāriṇo𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎pacāriṇaś ca rogaḥ pravyakto
⸤bhavati | tasya lakṣaṇam uktaṃ | tatrāpy
apratikāriṇo vaikalya𑑎cm bhavati
||
prāyaśaḥ sukumārāṇām mithyāhāravihāriṇāṃ |
sthūlānāṃ sukhināñ cāpi kupyate𑑎
⸤ vātaśoṇitaṃ ||
tatra prāṇakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsastambhā𑑎rocakānavasīryamāṇaṃ saṃkocair
anupadrutam balavantam ātmavantam upakaraṇavantañ copakramet
⸤|
tatrādāv eva bahuvāta rūkṣā mlānāṅgād ṛte
mārggāvaraṇakaṃ duṣṭaśoṇitam asakṛd alpālpam avasiñced
vātakopabhayāt tato vamanādibhir upakramair upapādya
saṃsṛṣṭabhaktavāteL⸤
prabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet | ajākṣīraṃ vārddhatailaṃ
madhukākṣayuktaṃ śṛgālavinnāsiddham vā śarkkarāmadhumadhuraṃ |
śuṇṭhīkaśerusiddham vā | śyāmā rāsnā suṣavī śṛgālavinnā pīlu śa⸤tāvarī śvadaṃṣṭrā dvipañcamūla kvāthāṣṭaguṇasiddhena vā
payasā meṣacśṛṅgī śvadaṃṣṭrā madhu nāgabalā bhadradāru vacā surabhi kalkaprativāpan tailam pācayitvā pānādiṣūpayuṃ⸤jyāt | śatāvarī mayūraka dhavaka madhuka kṣīra vidārī balātiba𑑎clā tṛṇapañcamūlī kvāthasiddham vā
| kākolyādi prativāpaṃ | balātailam vā śatapākam iti |
vātahara𑑎⸤mūlasiddhena
ca payasāmlair vvā pariṣekaṅ kurvvīta || tatra cūrṇṇiteṣu
yacva godhūma tila mudga māṣeṣu pratyekaśaḥ kākolī kṣīrakākolī jīvaka rṣabhaka balātibalā śṛgā⸤lavinnā meṣaśṛṅgī piyāla śarkkarā kaśerukā surabhi vacā kalka cmiśreṣūpanāhā rthe sarppis taila vasā majjā dugdha siddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ |
snaihikaphalasāro𑑎⸤tkārikā nalapīnamatsyapiśitavaiśavāro vā | bilva pesikā tagara devadāru sarala rāsnā hareṇu kuṣṭha śatapuṣpa surā dadhi mastu yuktam upanāhaḥ |
mātuluṅgāmla saindhava ghṛta miL⸤śra madhu śigru mūlam ālepanaṃ
tilakalko veti ||
pittaprabale drākṣā revata kaphala payasyā madhuka candana kāśmarya kaṣāyam madhumadhuram pāyayet |
śatāvarī⸤paṭolapattratriphalākaḍurohiṇīguḍūcīkaṣāyam vā |
madhuraticktakaṣāyasiddhaṃ sarppiḥ |
bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇājākṣīreṇa pariṣekaḥ |
kṣīrekṣu⸤rasamadhuśarkkarātaṇḍulodakair vvā |
drākṣekṣukaṣāyamiśrair vvā | macstudhānyāmlair
jjīvanīyasiddhena vā | sarppiṣā śatadhautena vā śālipiṣṭakaṃ |
nala vañjula tālīsa𑑎 ⸤śṛṅgāṭaka kālodyā gaurī śaivāla padma prabhṛtibhir vvā dhānyācmlapiṣṭaḥ pradeho
ghṛtamiśraḥ ||
raktaprabale 'py evaṃ bahuśaś ca śoṇitam avasecayet ||
śleṣmapra⸤bale tv āmalakaharidrākaṣāyam
madhumadhuram pāyayet | triphaclākaṣāyam vā |
madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkelkam
vā | sakṣaudramūtreṇa toyena ha𑑎⸤rītakīm pāyayet | tailamūtrakṣārodakasurāsuktaiś ca
pariṣekaḥ | āragvadhādikaṣāyeṇa vā
mastu mūtra surā śuktā madhuka śārivā padmaka siddhe vā sarppiṣābhyaṅgaḥ | L⸤śvetasarṣṣapakalkaḥ |
tilāśvagandhāyavāgū pāṭhaḥ
1 kalkaḥ | dāruśelukapitthakalkaḥ |
madhuśigrupunarnnavakalkaḥ |
vyoṣatiktāpṛthakparṇṇībṛhatīkalkair vvā | evam ete pañca
pradehāḥ kṣārodaka⸤piṣṭāḥ | vyākhyātāḥ ||
saṃsargge sannipāte ca kriyāpatham uktaṃ micśraṃ kuryād
iti |
sarvveṣu ca guḍaharītakīm āseveta | pippalyo vā kṣīrapiṣṭāḥ |
pañcābhivṛddhyā pibet ⸤kṣīrodanāhāro daśarātraṃ |
pañcābhivṛddhyā bhūyañ cāpakarṣayect | evam eva yāvat
pañceti | tad etat pippalīvarddhamānakam ācakṣate || etad dhi
vātaśoṇitaviṣama𑑎⸤jvarārocakapāṇḍurogodarārśaḥśvāsakāsaśoṣāgnisāda𑑎chṛdrogān upahanti | pradehaḥ
sahācandanamūrvvāpiyālaśatāvarīkaśerukāsahadevāpadmakamadhu⸤kaśatapuṣpākuṣṭhāni
śaileyakāṭarūṣakabalātibalājīva𑑎cntīkalko vā kṣīrayuktaḥ | kāśmaryamadhukatarppaṇakalko
vā ghṛtamaṇḍayuktaḥ | madhūcchiṣṭaśārivā⸤sarjjarasamadhukamadhuravarggakṣīrasiddham vā piṇḍatailam
iti || purāṇaghṛtam āmalakasarala vipakva śarkkarāmadhumadhuraṃm
pānārthe | jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe || suṣavīkvāthasiddhaṃ𑑎
L⸤vā | balātailaṃ siddhaṃ
pariṣekāvagāhabastibhojanārtham iti |
śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnam upaseveta | payasā jāṅgalarasena
mudgayūṣeṇa vānamlena śoṇitamo⸤kṣaṇañ
cocchritadoṣagrahaṇena vamanavirecanāsthāpanānu𑑎vāsanakarmmāseveta ||
bhavati cātra ||
evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ sukhaṃ |
vātā⸤sṛk sādhyate vaidyair
yāpyate ca cirotthitaṃ ||
abhyañjanapariṣeckapradehavyajanānilāḥ
saraṇāny apravātāni manojñāni mahānti ca ||
mṛdugaṇḍopadhānā⸤ni śayanāni sukhāni ca |
vātarakte praśasyante mṛdusa𑑎cmvāhanāni ca ||
vyāyāmam maithunaṃ kopam uṣṇāmlalavaṇāśanaṃ |
divāsvapnam abhiṣyandi guru𑑎
⸤ cānnam vivarjjayed iti ||
athāpatākinam asrastākṣam avakrabhrucvam
astabdhāṅgulam asvedanam ave∴m apralāpinam iti pāṭhaḥ2pamānam akhaṭvāyātinam abahirāyāminañ
tatra𑑎
⸤prāgaiva snehābhyaktaṃ svinnaśarīram avapīḍena
tīkṣṇenopakramet śiraḥśuddhyarthaṃ | athānantaram
vidārigandhādikvāthekṣurasakṣīradadhivipakvaṃ sarppir accham
pāyayeL⸤t | tathā
nātimātram vāyuḥ prasarati | tato bhadradārvādīni vātaghnāny
anyāni cāṅgāny āhṛtya yavakolakulatthāṃś ca sānūpodakamāṃsāny
ekataḥ kvāthyam ādāya kaṣāya⸤m amlakṣīraiḥ
sahonmiśrya sarppistailavasāmajjābhiḥ saha
pacetccet madhurakapratīvāpaṃ | tad etat
trivṛtam apatānakinām pariṣekābhyaṅgapānabhojanānuvā⸤sananasyeṣu vidadhyād yathoktaiś ca
svedavidhānaiḥ svedayed balīclīyasi vāte
sukhoṣṇapariṣekapūrṇṇe nikhanet taptāyām vā | rathākāracullyāṃ
| kṛsaravai⸤śavārapāyasair vvā svedayen
mūlakoruvūkasphūrjjakārkkasaptalā𑑎cśaṅkhinīsvarasasiddham apatānakinām pariṣekādiṣu yojyam
abhuktavatām pītam amlan dadhi mari⸤cayuktam
apatānakam apahanti | sarppistailavasāmajjā
vā etac chu𑑎cddhavātāpatānakavidhim uktaṃ | saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṅ
karttavyaṃ | vegāntareṣu cāvapīḍān dadyāt | tāmra⸤cūḍakarkkaṭakakṛṣṇamatsyaśiśumārarasāñ
cāvekṣyeta | kṣīrāni vātaharasiddhāni |
yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhāṃ
yavāgūṃ | snehavirecanāsthāpanānuL⸤vāsanaiś cainan daśarātram
āgatavegam upacaret | vātavyādhicikitsitañ
cāvekṣyeta | rakṣākarmma ca kuryāt |
pakṣāghātopadrutam amlānagātraṃ sarujam ātmavantañ copakramet
| ⸤tatra prāg eva snehasvedopapannaṃ | mṛdunā
saṃśodhanena saṃśodhyācnuvāsyāsthāpya ca yathākālam
ākṣepakavidhānenopacaret | vaiśeṣikamastiṣkaśirobastibhir i⸤ti | anutailam abhyaṅgārthe | sālvalam upanāhārthe
| balātaila𑑎m anuvāsanārthe | evam
atandritas trīm̐ś caturo māsāṅ kriyām āseveta ||
ardditāturam balavantam upa𑑎⸤karaṇavantañ ca vātavyādhividhānenopacaret | vaiśeṣikaś ca
cmastiṣkaśirobastinasyadhūpopanāhanāḍīsvedais tataḥ |
satṛṇamahatpañcamūlīm āhṛtya dvigu𑑎⸤ṇodake kṣīre kvāthya kṣīrāvaśiṣṭam avatārya
parisrāvya tailacprasthenonmiśrya punar agnāv adhisritya vipacet tatas tailaṃ kṣīrānugatam
avatārya śītībhūtam mathnī𑑎⸤yāt | tad etat kṣīratailam ardditānām pānādiṣūpayojyam iti |
gṛdhrasīviścañcīkroṣṭukaśīrṣapaṅgukalāyakhañjavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣa
avabāhukabādhiryadhamaL⸤nīvāteṣu yathoktasirāvyadhaṃ kṛtvānyatrāvabāhukād
vātavyādhicikitsitam avekṣyeta |
karṇṇamūle tu śṛṅgaverarasair mmadhukatailasaṃsṛṣṭaḥ saindhavopahitaḥ
sukhoṣṇaḥ karṇṇa⸤yor ddeyaḥ | ajamūtramadhukatailāni
vā | mātuluṅgadāḍimati𑑎ntiḍīkarasamūtrasiddham vā | tailasuktasurātakramūtrasiddham
vā nāḍīsvedaiś ca svedayet | vāta𑑎vyādhicikitsāñ cāvekṣyeta || bhūyaś cottare vakṣyāmaḥ |
tūnīcpratitūnyoḥ snehaṃ lavaṇam uṣṇodakena pāyayet |
pippalyādicūrṇṇam vā | hiṅguyavakṣārapragāḍha⸤m vā
sarppiḥ | bastibhiś copakramet |
ādhmāne tv
avatarppaṇaṃ pā𑑎cṇitāpaphalavarttikriyādīpanapācanāni kuryac
chodhanabastyupayogaś ca | pratyādhmāne chardda⸤nāpatarppaṇadīpanīyāni |
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayor ggulmā𑑎cbhyantaravidradhikriyāvibhāga iti ||
hiṅgutrikaṭukavacājamodadhānyājagandhādāḍimatinti⸤ḍīkapāṭhācittrakacavyāsaindhavaviḍasauvarccalayavakṣārasuvarccikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭhīpuṣkarahapuṣājājīpathyāḥ sañcūrṇṇya
mātuluṅgāmlena bahuśaḥ L⸤
paribhāvyākṣamātrā guḍikāḥ kārayet tataḥ prātar ekaikām
vātarogī bhakṣayed eṣa khalu yogo
gulmaśvāsakāsārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛ⸤cchrārśaḥplīhodarapāṇḍurogān apahanti
tūnīpratitūnīṣu cātyacrtham upayujyate ||
bhabhavanti cātra||
kevalo doṣayukto vā dhātūn anugato 'nilaḥ |
vijñeyo lakṣaṇo⸤nyām̐ś ca
cikitsyaś cāvirodhataḥ ||
rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophacmedoyuto 'nilaḥ |
karoti yasya tam vaidyaḥ śophavat samupācaret ||
kaphamedoyuto vāyur ūrū ⸤ saṃśrayate yadā |
tadāṅgamarddastaimityaṃ romaharṣarujājvaraiḥ ||
cnidrayā cārdditastabdhau śītalāv
apravepanau |
gurukāv āsthirāv ūrū pārakyāv iva varttate ||
tadūrū⸤stambham ity āhur āḍhyavātam athāpare |
sukhāmbunā pibet tatra cūcrṇṇaṃ ṣaṇḍharaṇan naraḥ ||
hitam uṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇe kṛtaṃ |
lihyād vā traiphalācūrṇṇaṃ kṣau⸤dreṇa
kaṭukāyutaṃ ||
mūtrair vvā gugguluṃ śreṣṭham pibed vāpi śilājatuṃ |
so 'pahanti kaphākrāntaṃ samedaskam prabhañjanaṃ ||
hṛdrogam aruciṃ gulman tathābhyantaravidradhiṃ |
sakṣāramūL⸤trān svedām̐ś ca rūkṣāṇy utsādanāni ca ||
kuryād dihec ca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |
bhojyā purāṇāḥ śyāmākāḥ kodravoddālakādayaḥ ||
jāṅgalair akṛtair mmāṃsaiḥ śākaiś cāla⸤vaṇair hitaiḥ |
parikṣīṇau yadā syātāṃ bhūyiṣṭhaṅ kaphameda2sī
||
tadā snehādikaṅ karmma punar atrāvacārayed iti ||
(From folio 222v2)
(From folio 222v : 2)
athāto 'rśasāṃ cikitsi⸤tamvyākhyāmyāḥ ||
atha khalu vatsasuśrutaḥ |
caturvvidho 'rśacsāṃ sādhanopāyaḥ | tad yathābheṣajaṃ
kṣāro 'gniḥ śastra i || ______ ||
ti | tatrācirakālajātā⸤ny alpadoṣaliṅgopadravāni
bheṣajasādhyāni | mṛduprasṛtā।cvagāḍhānyuchritāni kṣāreṇa |
karkkaśasthirapṛthukaṭhināny agninā | atanumūlāny uchritāni
⸤ kledavanti ca śastreṇa | tatra
bheṣajasādhyānām arśasāmadṛ।cśyānāñ
ca bheṣajam bhavati | kṣārāgni śastrasādhyānāṃ
kṣārāgniśastrāṇi ca | teṣām vidhānam u⸤padhārayasva
|
tatravalavantam arśobhir upadrutam
upasnigdhaparisninnam
anilavedanābhivrddhiśamanārthaṃ snigdham analpam
annadravabhuktavantaṃ samveśya śucau sādhāraṇe L deśe vyabhre kāle same phalake pratyād ity
agudam anyasyotsaṅge niṣarṇṇaṃ pūrvvakāyam uttānam
unnatakaṭīkaṃ yastrasāṭakena parikṣipyagrīvāsakthir upari
karmmabhiḥ suparigṛ।⸤hītaṃ
kārayitvā tato 'smai ghṛtābhyaktaṃ yantracmṛjvanumukhaṃ
śannaiḥ praṇidhāya praviṣṭe cārśo 'bhivīkṣyasalākayotpīḍya
picuplotayo⸤r anyatareṇa pramṛjyākṣāram pātayet
| pātayitvā pāṇinā yantracdvāram pidhāya vākchatamātram
upekṣeta | tataḥ pramṛjya kṣāralavaṇañ cāvekṣya punaḥ
pratisāraye⸤t | atharśaḥ pakvajāmvūprakāśam
abhisamīkṣyo vasannamīṣacttataḥ | apāvarttayet |
dhānyāmladadhimastuśuktānām anyatamena | tato yaṣṭīm
adhukamiśreṇasarppi⸤ṣā
nirvvāpya yantram upanīyotthāpy āturasuṣṇodake 'vagāhya।cśītābhir adbhiḥ pariṣecayet |
aśītābhir adbhir ity eke | tato nivātam agāram
preveśyācārika⸤m upadiśet | sāvaśeṣam punar
ddāhayet | tatra saptarātrāc caikaikam upakrāmet | tato vāmāt
tataḥ pṛṣṭhajāgrajam iti |
tatra vātaśleṣmaniLmittānyagnikṣārābhyāṃ sādhayet |
kṣāreṇaivapittaraktasamutthāni |
tatra vātānulomyamann ebhir uciragnidīptilāghavam
valavarṇṇotpattir mmanastuṣṭir iti samyagdagdhaliṅgā ⸤ni | atidagdhe tu gudāvaraṇan dāhodjvaraḥ pipāsā
śoṇitāctipravṛttis tan nimittāś copadravābhavanti |
dhyāmālpatākaṇḍūn anilavaiguṇyañ ca hīnadagdhe |
ma।
⸤hānti vā prāṇavatasthitvād ahet | nirgatāni
cātyarthan doṣapa।cripūrṇṇāgatāni
snehābhyaṅgasvedopanāha visrāvaṇālepanair upacaret |
pravṛttraktāni vā pitta ⸤raktavidhānena |
bhinnavarccāṃsi cātīsāravidhānena | vaddhavacrccāṃsi
codāvarttavidhāneneti | eṣa sarvvasthānagatānām arśasān
dahanakalpaḥ |
āsādya darvvīkū ⸤rccasalākānām anyatamena kṣāram
pātayet | bhraṣṭagudasya tu।vinā
yantraṃ kṣārādikarmma prayuñjīta | sarvveṣu ca
śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarppiḥ snigdham upa।seveta | payasā nimvayūṣeṇa
paṭolayūṣeṇa vā | yathādoṣair
vvāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodakāśca
valavālamūlakaśaṇacuñcucillīnām anyatamena | yaccānyad api
snighdaLmagnidīpanamarśoghnaṃ
sṛṣṭamūtrapurīṣañ ca tad upaseveta |
dagdheṣu cārśasastv analasandhukṣaṇārthaṃ snehādī sāmānyato
viśeṣataś ca kriyāyatham āseveta | 𑑛 ⸤
sarppīṃṣi ca vātaharadīpanīyasiddhāni
hiṃgvādīnāṃ cūrṇṇaiḥ praticsaṃsṛjya pivet | pittārśas
supṛthakparṇṇyādīnāṅ kaṣāyeṇa
dīpanīyaprativāpaṃ sarppiḥ pivet ⸤ | śoṇitārśassu muruṃgyādīnāṅ kaṣāyaiḥ |
śleṣmārśassu surasādīcnāṅ kaṣāyaiḥ | upadravām̐ś ca
yathāsvam upacaret |
parañ ca yatnamāsthāya gude śastrānyavacārayet | ta ⸤dvibhramāc
chāṇḍhyaśophadāhamadamūrcchāṭopānāhātīsārapravāhacṇāni
bhavanti | maraṇam vā ||
ata ūrddhvaṃ yantrapramāṇam upadekṣyāmaḥ | tatra yantraṃ
lauhan dāntaṃ śāṃrggam vā ⸤rkṣam vā | gostanākārañ caturaṅgulāyatam
pañcāṅgulapariṇāhaṃ | nācrīṇān talāyatam ity eke | tad
dvichidraṃ | darśanārtham ekaśchidran tu karmmaṇi | ekachidre
hi śastrā ⸤gnikṣārāṇām atikramo na bhavati |
chidrapramāṇaṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistāraṃ
yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tat syāddvyaṅgulam
adhastāduparyarddhāṅgulochritam arddhāṅguṣṭhoparivṛttakaLrṇṇikam eṣa yantrākṛtisamāsaḥ
||ch||
ata ūrddhvamarśasāmālepo vakṣyāmaḥ || snuhākṣīrayuktaṃ
haridrācūrṇṇam ālepaḥ prathamaḥ |
kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇṇ ⸤am iti
gomūtrapiṣṭo dvitīyaḥ | dantīcitrakasuvarccikākalkoc
gomūtrayuktastṛtīyaḥ | pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣakalko
'rkakṣīrayuktaś ca caturthaḥ || kāsī ⸤saharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanājambuckāśvakottamakiṇihīsnuhāpayassu
ca | tailam vipakvamabhyañjanenārśasaḥ
sātayeyur iti || ⸤|| ṃ ||
ata ūrddham adṛśyeṣv arśassu yogānyapanayārthaṃ
vakṣyāmacḥ|| tatra guḍaharītakīmāseveta vrahmacārī |
gomūtradroṇasiddham vā harītakīśatam upaseveta ya ⸤thāvalaṃ kṣaudreṇa | apāmārggamūlam vā taṇḍulodakena |
śatāvarīcmūlakalkam vā kṣīreṇa | cittrakacūrṇṇam vā
sīdhunā | madhurārddhabhallātakacūrṇṇayuktam vā śaktūn | la
⸤vaṇo takreṇa | kalase vāntaś
cittrakamūlakalkalipte niṣiktaṃ takram anamlam
pānabhojaneṣūpayuñjīta | eṣa eva bhārggyāsphātāguḍūcīṣu
takrakalpaḥ|𑑛L
pippalīpippalīmūlaṃ viḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu vā | pūrvvavad eva
niranno vā takram aharaharmmāsamāseveta |
śṛṅgaverapunarṇṇasiddhaṃ vā payaḥ | kraṭajamūlatva ⸤kphāṇitam vā pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa
vātavyādhyoktaṃc hiṃgvādivaṭake upaseveta |
takrāhārakṣīrāhāro vā | citrakamūlakaṣāyasiddhaṃ vā kulmāṣām
bhakṣa ⸤yet | palāśataruṇasiddham vā
pāṭalyapāmārggavṛhatīpalāśackṣāram vā parisrutam
aharaharghṛtayuktaṃ | kuṭajacandākamūlakalkam vā | takreṇa |
kṣārodakasiddham vā sa ⸤rppiḥ pippalyādiprativāpaṃ |
kṛṣṇatilaprakuñcam vā śītatoyācnupānam prātaḥ prātar
upaseveta | evam ebhir nnavam varddhate |
'gniś ca bhavati arśāṃsi
copaśāmyati |
dvi ⸤pañcamūladantīcittrakapathyānān tulāmāhṛtya
jaladroṇe ci।cpācayet | pādāvaśiṣṭaṅ kaṣāyam ādāya suśītaṅ guḍatulayā
sahonmiśrya ghṛtabhājane niṣicya
⸤ yavapalle।plave samupekṣeta tataḥ prātaḥ prātar
mmātrām pāyayet |
tenārśasograhaṇīdoṣapāṇḍurogaudāvarttaśvāsakā sā rocakāgni
daurvvalyāni na bhavanti || ṃ ||
pippalīLmaricaviḍaṃgailavālukalodhrāṇāṃ
dvipalikān bhāgān indravāruṇyāḥ pañcapalāni
harītakyāmalakapitthaphalānāṃ daśa daśa etadaikadhyaṃ
jalacaturdroṇe vi ⸤pācya pādāvaśeṣaṃ viśrāvya
suśītaṃ guḍatulādvayonnmiśrya।c
ghṛtabhājane nikṣicya pakṣamātram upakṣiyeta yavapalle tataḥ
prātaḥ prātar yathāvalam upayuñjī ⸤ta | eṣa
khalvariṣṭo 'rśograhaṇīplīhahṛtpāṇḍurogaśophaku।cṣṭhagulmodarakrimiharo
valavarṇṇakaraś ceti ||
tatra vātaprāyeṣu snehasvedasnehavirecanāsthā ⸤panānuvāsanamapratisiddhaṃ | pittajeṣu virecanam eva |
saṃśamacnaṃ raktajeṣu | kaphajeṣu śṛṅgaverakulatthopayogo
yathāsvauṣadhasiddhaṃ sarvvajeṣu || ṃ || ⸤
ata ūrddhvam bhallātakavidhānam upadekṣyāmaḥ || bhallātakān
paripackvān anupahatān āhṛtya tata ekamādāya tridhā
caturddhā chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya ⸤kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ ghṛtābhyaktatālvoṣṭhajihvaḥ prātaḥ
prātar upaseveta | aparāhṇe kṣīrasarppirodana ity āhāraḥ |
evam ekaikam varddhayed yāvat pañca | tataś corddha pañca
pañcāLbhivarddhayed āsatād iti |
prāpya ca śata śatam apakarṣayed bhūyaḥ pañca pañca yāvat
pañceti | pañcebhyas ca yāvadeka iti | evaṃ
bhallātakasahasradvayam upayujya sarvvābhir vvimukto ⸤valavānn arogaḥ śatāyur vbhavati |
bhallātakamajjebhyaḥ snehamācdāyāpakṛṣṭadoṣaḥ
pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ | nivātam agāraṃ praviśya yathāvalam
upayuñjīta | tasmi ⸤n jīrṇṇe kṣīrasarppirodana ity
āhāraḥ | evaṃ māsam upayujya c māsatrayam upadiṣṭāhāro
rakṣed ātmānan tataḥ sarvvopatāpānapahṛtya varṇṇavān balavāñ
chravaṇa ⸤grahaṇadhāraṇaśaktisampanno
varṣaśatāyurvbhavati | māsi mācsi ca prayoge varṣaśataṃ
varṣaśatamāyuṣo 'bhivṛddhir vbhavati | evan daśamāsān upayujya
varṣa।
⸤sahasrāyur vbhavati || bhavanti cātra ślokāḥ ||
arśāṃsi sarvvāṇi sadā , vrkṣakāruṣkarau ghnataḥ | yathā
sarvvāṇi kuṣṭhāni gāyatryaśanapādayoḥ ||
kṣārāgninā nivarttante dṛLśyānyarśāṃsi
sarvvadā | rajanyo nābhivarttante pramehā iva ṣoḍaśa ||
ghṛtānidīpanīyāni lehāyakṛtayaḥ surāḥ | asavāś ca prayoktavyā
vīkṣyadoṣasamuchreyaṃ ||
vegāvarodhastrī।pṛṣṭhayānāny 7
utkuṭu
dukāsanaṃ | yathāsvan
doṣalañcannam arśasī pacrivarjjayed iti ||
(From folio dscn3204 fol 226)
|| athāto 'śmarīṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||⸤
aśmarī dāruṇo vyādhirantakaḥ pratimo mataḥ |
bheṣajais tarucṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś cchedam arhati
||
|| tasya sarvveṣu rogeṣv iti pāṭhaḥ |
3rūpeṣu snehādi krama iṣyate |
pāṣāṇa⸤bhedo vasuko vasiro 'śmantakas tathā ||
śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca vṛhactī kaṇṭakārikā |
kapotavaṅkārttagalaḥ kāñcanośīrakas tathā ||
vṛkṣādanī sabhallūko varuṇaḥ śā⸤kajaṃ phalaṃ |
yavakolakulatthāni katakasya phalāni ca ||
ūṣakādipratīvāya eṣāṃ kvāthe ghṛtaṅ kṛtaṃ |
bhinatti vātasambhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu ||
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāLyāni payāṃsi ca ||
bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin vātanāśane ||
kuśaḥ kāśaḥ śaraḥ kucchūritkaṭo moraṭo 'śmabhit |
darvbhā vidārī vārāhī śālimūlaṃ trikaṇṭakaṃ ||
bhallūkaḥ⸤ pāṭalī pāṭha pattūro 'tha kurūṭikāḥ
|
punarnnavo śirīṣaś ca kvacthitās teṣu sādhitaṃ ||
ghṛtaṃ śilājai madhukair vvadarendīvarasya ca |
trapuṣer vvārukādīnāṃ vījaiś cāvādhitaṃ⸤ śubhaṃ ||
bhinatti pittasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
kṣārān yavācgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca ||
bhojanāni ca kurvvīta varggesmin pittanāśane |
gaṇe varuṇakā⸤dau tu guggulvelāhareṇubhiḥ ||
kuṣṭhaṃ bhadrādimaricaṃ cittrakaiḥ sacsurāhvayaiḥ |
etaiḥ siddhamajāsarppirūṣakādi gaṇena ca ||
bhinatti kaphasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |⸤
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payānsi ca ||
bhojanāni cac kurvvīta vargge 'smin kaphanāśane |
paicukākollakatakaṃ śākendīvarajaiḥ phalaiḥ ||
pītam uṣṇāmvu saguḍaṃ⸤ śarkkarāmyātayaty adhaḥ
|
kroñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālapattrikā ||
ajamodā kadamvasya mūlan nāgaram eva ca |
pītāni śarkkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā ||
vṛttakaṇṭaka vīLjāni cūrṇṇam
mākṣikasaṃyutaṃ |
avikṣīreṇa saptāhaṃ peyam aśmaribhedanaṃ ||
dravyāṇāñ ca ghṛtoktānāṃ kṣārāviṇmūtragālitaḥ |
grāmyasatvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaṃ kṣārasādhitaṃ ||
tatroṣakā⸤dirāvāpaḥ kāryas trikaṭukāyutaḥ |
kṣāra eṣośmarīṃ gulmaṃ śarkkacrāṃś ca bhinattyapi ||
tilāpāmārggakadalīpalāsayavavalvajāḥ |
kṣāraḥ peyo 'vimūtreṇa śarkkarāśma⸤ribhedanaḥ ||
pāṭalīkaravīrāṇāṃ kṣāram evaṃ samācaret |
śvadaṃcṣṭrāyaṣṭikāvrahmī kalkam vākṣasamam pivet ||
sahailakākṣai peyau vā tathāsau bhañjanārkkajau |
kapotavaṅka⸤mūlam vā pived amlaṃ surādibhiḥ ||
tatsiddham vā pivet kṣīraṃ vedacnābhir upadrutaḥ |
harītakyādi siddham vāsiddham vāpi punarnnave ||
sarvvathaivopayujyāḥ syur ggṇo vīratarādi⸤kaḥ |
ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiś ca kṣīraiḥ sottaravastibhiḥ ||
yadic naivopaśāmyeta cchedas tatrottaro vidhiḥ |
niścitasyāsya vaidyasya yataḥ siddhir iha dhruvā ||
upakramo jaghanyo⸤yam ataḥ samparikīrttitaḥ |
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet ||
tasmād āpṛcchya karttavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||
athārogyāgārthinam upasnigdham
apakṛṣṭadoṣam īṣat karṣiLtam abhyaktam
abhuktavantaṃ sninnaśarīraṃ kṛtamaṅgalasvastivācanam
agropaharaṇīyoktena vidhinānena sasambhṛtasambhāram āśvāsya
tato valavantam aviklavam ājānusame phalake prāgupaveśya
puru⸤ ṣan tasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānaṃ
unnatakaṭīkaṃ vastracumbhaclakopaviṣṭaṃ
saṅkucatijānukurpparamitareṇa sahāvavaddhaṃ | sūtrakena
śāṭakena vātataḥ svabhyaktanābhi⸤pradeśapārśvasyāvamṛdya muṣṭinā pīḍayed adho nābher yāvad
aśmac ryadhaḥ pratipanneti | tataḥ snehābhyakta
kliptanakho vāmahastapradeśinī madhyamāṅgulyau
praṇidhāyānusevanī⸤m āsādya prayatnavalābhyāṃ
meḍhragudayor antaramānayitvā
nirvvalīkacmanāyatanamaviṣamañ ca vasti sanniveśya
bhṛśamutpīḍayed aṅgulībhyāṃ yadā granthirivonnataṃ śalyam
bhava⸤ti ||
sa ced gṛhītaśalye tu vivṛttākṣo vicetanaḥ |
hatavallamvatec śīrṣā nirvvikāro mṛtopamaḥ ||
na tasya nirharecchalyan nirhatepi mriyeta saḥ |
vinā tv etair vvikārais tu⸤ samāharttum upācaret
||
tataḥ sevanyāḥ savye pārśve sevanī yavamātreṇāvamucyāvacārayec
chastraṃ | aśmarīpramāṇād dakṣiṇato vā kriyāL saukaryahetor ity eke | yathā na bhidyate na
vacūrṇṇyate vā tathā prayateta || tac cūrṇṇam alpam apy eva
sthitaṃ hi punaḥ parivṛddham eti | tasmāt mamagrām agrava⸤krenādadīta | strīṇān tu vastiḥ pārśvagato
garvbhāsayasannicayas tasmāc t tāsām mutsaṅgavac chastraṃ
pātayet || atonyathā khalvāsām mūtrasrāvī vraṇo bhavati ||
puruṣasya vā mūtraprasekakṣa⸤ṇanād aśmarī vraṇādṛte
bhinnavastir ekadhā dvidhā vā na bhavati | dvicdhā
bhinnavastikāśmarīko pi na sidhyati | aśmarīnimittaś ca vraṇam
ekadhā bhinnavasti vidhinā jīvati⸤ śastrakriyābhyāṃ
śastravihitāc chedābhiṣyandaparivṛddhatvāc ca śaclyasya
jīved iti | uddhṛtaśalyam uṣṇodakadroṇyāṃ cāvagāhya svedayet
tathāhi vastirasṛjā na pūryate |⸤
pūrṇṇe vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ tu puṣpanetreṇa yojitaṃ |
nirhared aśmacrīcūrṇṇaṃ raktam vastigatañ ca yat ||
mūtraviśuddhyarthañ ca asmai guḍasauhity am vitacaret | uddhṛtya cainaṃ
madhughṛ⸤tābhyaktaṃ vraṇaṃ mūtraviśodhanena
dravyeṇa siddhām uṣṇāṃ yavāgūṃ saghṛtāṃ pāyayed ubhayataḥ
kālaṃ trirātraṃ | trirātrād ūrddhvaṅ guḍapragāḍhena payasā
mṛdvodanam alpam bhojayet | daśarātrād ūLrddhvaṃ phalāmlair jāṅgalarasair ddaśarātrañ
cainam apramattaḥ svedayet || kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa cāsya vraṇaṃ
prakṣālayet | lodhramadhukamañjiṣṭhāprapuṇḍarīkakalkair
vvraṇam pratigrāhayet | eteṣv eva ca haridrāyuteṣu ghṛtam
vipakvam vraṇābhyañjanam iti || styānacśoṇitañ
cottaravastibhir upācaret | saptarātrāca ca mārggam
apratipadyamāne mūtre yathoktavi⸤dhānena vraṇam
agninā dahet | svamārggam pratipanne cottaravastyāc
sthāpanānuvāsanair upācaret madhukakaṣāyair iti | yadṛcchayā
mūtramārggam apratipannāṃ saktāśmarīṃ vā srotasāpaharet ||
vidāryavānālaṃ śastreṇāgracakreṇac rūḍhavraṇaś
cāṅganāśvanaganāgarathadrumān nārohed varṣaṃ | nāpsu plaved
bhuñjīta vāguru |
tatra mūtravaha⸤cchedāt maraṇaṃ | mūtrapūrṇṇavasteḥ
śukravahacchedāt maraṇaṃ | klaicvyam vā phalasrotopaghātād
dhvajabhaṅgaḥ | mūtraprasevakacchedān mūtraśravaṇaṃ |
sevanīcchedādrujā prā⸤durvbhāvaḥ |
vastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāg uktam iti ||
bhavati cātra ||
marmmāṇṇyetānyasaṃvudhya srotojāni śarīriṇāṃ |
vyāpādayed vahūn martyā cchastrakarmmāpaṭur vbhiLṣak ||
sevanī śukraharaṇī srotasīphalayor ggudaḥ |
mūtrasekaṃ mūtravahaṃ tathā vastim ihāṣṭamam iti ||
cikitsāyāṃ saptamo 'dhyāyaḥ ||
(From folio 229v : 1)
athāto bhagandarāṇāñ ci-⸤kitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
pañca bhagandarā vyākhyātāḥ |
teṣv asācdhyaḥ śambūkāvarttaḥ śalyanimittaś ca | śeṣāḥ
kṛcchrasādhyāḥ |
tatra bhagandarapiṭakopadrutam āturam a⸤patarppaṇād
yena virecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopaccaret |
apakkvapiṭakaṃ | pakkveṣu copasnigdhamavagāḍhasvinnaṃ śayyāyāṃ
saṃveśyārśasamiva yantrayi⸤tvā bhagandaram abhis
amīkṣya parācīnamarvākcīnaṃ bahirmmukhacmantarmukham vā
tataḥ prādāyeṣaṇīnnamayitvā śāyasamuddharecchastreṇa |
antarmukhañ caivama śakyaṃ-⸤yantram praṇidhāya
pravāhato bhagandaramaukhamāsādyeṣaṇīn datvā-c śastram
pātayet | āsādya cāgniṃ kṣāraṃ ceti sāmānyaṃ sarvveṣu
viśeṣatas tu nānyatare vraṇaṃ kuryād bhiṣa⸤k tu
śataponake |
tatas tāsūparūḍhāsu śeṣā nāḍīrupācaret |
gatayo nyonyasaṃbandhā bahvyāś
chindyānyanekadhā ||
nāḍīranabhis ambaddhā yaś chinaty ekadhā
bhiṣak |
sa kuryād vivṛtaṃL jantor mmārggaṅ
gudavidāraṇaṃ ||
tasya ttraṃ vivṛtaṃ mārggam viṇmūtre tu prapadyataḥ |
sāṭopaṃ gudaśūlañ ca karoti pavano bhṛśaṃ ||
tatrāpi śatatamtro 'pi bhiṣak guhyed asaṃśayaṃ |
tasmā⸤n na vivṛtaḥ kāryo vraṇas tu śataponake ||
vyādhau tanu bahucchicdre bhiṣajā sādhu jānatā |
arddhalāṅgalalakaś chedaḥ kāryo lāṅgalako 'pi vā ||
sarvvatobhadrako vā-⸤pi kāryo gotīrthako 'pi vā |
sarvvānā srāvamārggas tu pradahecd bhiṣag agninā ||
sukumārasya bhīroś ca duḥkaraḥ śataponakaḥ |
tatra dhīraḥ pramāṇajñaḥ sveda-⸤māśu prayojayet ||
svedadravyair yathoktais tu kṛsarāpāyasaics tathā |
grāmyānūpodakair mmāṃsair llāvādyair vvāpi viṣkiraiḥ ||
vṛkṣādanīmathair aṇḍam bitvādiñ ca ga⸤ṇan tathā |
kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā tataḥ kumbhe nidhāpayet ||
nā-cḍīsvedena tenāsya tad vraṇaṃ svedayet tataḥ |
tilānatasibījāni yavagodhūmakodravān ||
lavaṇāmla⸤kavarggaś ca sthālyām ādhāya sādhayet |
āturaṃ svedayet tatra tathā sidhyati kurvvataḥ ||
svinnañ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhañ ca lavaṇāni ca |
vacāhiṅgvajamodaś ca samabhāgāni sarppiLṣā ||
mārdvīkenāthavāmlena surāsauvīrakeṇa vā |
tato madhukatailena tasya siñced vraṇam bhiṣak ||
pratisārayed gudañ cāsya tailair vvātarujāpahaiḥ |
vidhinānena viṇmūtraṃ sva⸤mārggam anupadyate ||
anye copadravās tīvrāḥ sidhyanty atra nac saṃśayaḥ |
taponake samākhyātam uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu ||
eṣyoṣṭragrīvam āsādya cchitvā kṣāran ni⸤pātayet |
pūtimāṃsaṃ vyapohārtham agniratra na pūjitaḥ |
acthainaṃ ghṛtasaṃvṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet |
bandhaṃ yathāvat kurvvīta pariṣekaś ca sarppiṣā || ⸤
tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak |
tataḥ śucddhim viditvā tu ropayīta yathākramaṃ ||
etat karmma samākhyātaṃ sarvveṣām anupūcrvvaśaḥ |
utkṛtyāśrā⸤vamārggan tu parisrāviṇi buddhimān ||
kṣāreṇa vā srāvagaticn dahed dhutavahena vā |
sukhoṣṇenānutailena secayed gudamaṇḍalaṃ ||
upanāham pradehāṃś ca mūtrakṣā⸤rasamanvitaṃ |
vāmanīyauṣadhair yuktām pariṣekāṃś ca mātrayā ||
mṛdubhūtaṃ viditvainam alpasrāvaṃ rujānvitaṃ |
gatimanviṣya śastreṇa cchindyāt kharjjūrapatrakam ||
candrārdhaL candraṃ vajraṃ ca sūcīmukhaṃ
parāṅmukhaṃ |
chittvāgninā dahec cāpi pādyakṣāreṇa vā tataḥ ||
tataḥ saṃśodhanais tīkṣṇair mmṛdupūrvvam viśodhayet |
bahirantarmmukhaṃ cāpi śiśor ya⸤sya bhagandaraṃ ||
tasyāhitam virekāgniḥ śastrakṣārāvatāraṇaṃ | c
yad yat mṛdu ca tīkṣṇañ ca tat tasyām avatārayet ||
rajanyāragvadhaukālācūrṇṇam madhughṛtāplutaṃ |
sūtrava⸤rttipraṇihitaṃ vraṇānāṃ
śodhanam paraṃ ||
yogo 'yan nāśaya-ctyāśu gatim megham ivānilaḥ |
āgantuje bhiṣaḍīṃ
śastreṇotkṛtya yatnataḥ ||
jamvoṣṭenā-⸤gnivarṇṇena taptayā vā śalākayā |
dahed yathoktam matimān taṃc vraṇaṃ susamāhitaḥ ||
krimighnañ ca vidhiṅ kuryāc chalyāpanayam eva ca |
pratyākhyāyaiṣa cārabhyo va⸤rjyāś cāpi tridoṣajāḥ
||
etat karmma samākhyātaṃ sarvveṣām anupūcrvvaśaḥ |
eṣāṃ tu śastrapātena vedanā yadi jāyate ||
tatrānutailenoṣṇena pāyoḥsekaḥ praśasya⸤te |
vātaghnakvāthasaṃpūrṇṇāṃ sthālīṃ cchidrasarāvikāṃ ||
snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikān |
nānyā vāspāharet svedaṃ śayānasya
rujāharan ||
udakoṣṭhe va-Lgāhye vā tathā śāmyati
vedanā |
kadalīmṛgalopākapṛṣatājinasaṃvṛtāṃ ||
kārayed upanāhām vā sālvalādīm vicakṣaṇaḥ |
kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇāny atha dī⸤pyakaṃ ||
pāyayed amlakaulanthāṃ surāsauvīrakādibhiḥ |
jyoctiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītṛvṛttilā |
kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇṇikā |
⸤
kāñcanaksīrkā caiva varggaḥ śodhanam iṣyate ||
tṛvṛttilāc nāgadantī mañjiṣṭhā sahasarppiṣā |
utsādanam bhavedetat saindhavakṣaudrasaṃyutaṃ ||
rasāñjanaṃ hari⸤dre dve mañjiṣṭhānimbapallavā |
tṛvṛttetovatīdantīkalkoc nāḍīvraṇāpahaḥ
||
kuṣṭhan tilātrivṛd dantī māgadhyaḥ saindhavam madhuḥ |
rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ⸤ syād vraṇaśodhanam ||
māgadhyo madhukaṃ lodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇacvaḥ |
samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayaṃ ||
priyaṅgavaḥ sarjjarasaṃ padmakam padmakesaraṃ |
⸤
mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavaṃ ||
etat sambhṛtya sambhāraṃ tailan dhīro vipācayet |
etad dhi gaṇḍamālāsu maṇḍale madhumehiṣu ||
ropaṇārthaṃ hitan tailaṃ bhagandaLravināśanaṃ |
nyagrodhādir ggaṇo yaś ca hitaḥ śodhanaropaṇaḥ ||
trṛvṛddantīharidrārkkamūlaṃ lohāśvamārakauḥ |
viḍaṅgasāran triphalā arkkasnuhīpayo madhu ||
madhūcchi⸤ṣṭasamāyuktais tailam etair vvipācitaṃ |
bhagandaravināśācrtham vraṇrogāpahaṃ śubhaṃ ||
citrakārkkau trṛvṛtpāṭhā malayaṃ hayamārakaṃ |
sudhāṃ vacāṃ lāṅga-⸤lakīṃ
haritālaṃ suvarccikāṃ ||
jyotiṣmatīñ ca sambhṛtya taiclan niṣpandanam pacet |
lākṣādikapratīvāpametadvidyād bhagandare ||
śodhanaṃ ropaṇañ caiva-⸤ sarvaṇṇīkaraṇan tathā |
dvivraṇīyam avakṣyeta vraṇāvasthāsuc buddhimān ||
chidrādūrddhvaṃ hared oṣṭham arśoyantrasya tatvavit |
tato bhagandare dadyād etad a-⸤rddhendusannibhaṃ ||
vyāyāmam maithunaṃ yuddhaṃ pṛṣṭhayānaṅ gurūṇi cac |
saṃvatsaram parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||
athātaḥ ⸤ kuṣṭhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
tvagdoṣī tu
mānsadugdhadadhitilakulatthamāṣaniṣpāvekṣuvikārāmlapiṣṭamayānividāhyābhiṣyandīni
divāsvapnavyavāa(From folio dscn3210 fol 232 (1st half))yañ ca dūrata eva pariharet |
tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmaśyāmākakoradūṣoddālakānanavām
bhuñjīta | mudgāḍhakyor anyatarasya cāhāra 3 sūpena yūṣeṇa vā ||
nambapa⸤ttrāruṣkaraviyāmiśreṇa
maṇḍūkapaṇttyavalgujāṭarūṣakapuṣpaiḥ
cḥ
sarppiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhair vvā | tiktavarggeṇa
vābhihitena māṃsasātmyāya vā jāṅgalamānsa⸤samedaṣkam
vitaret | tailam vajrakam abhyaṅgārthe āragvadhādikaṣācyamutsādanārthe | pānapariṣekāvagāheṣu khadirakaṣāyam
ity eṣa cārāhavibhāgaḥ |
tatra pūrvvarū⸤peṣūbhayataḥ | saṃśodhanamāseveta |
tvakprāpte saṃśodhanālecpanāni | śoṇitaprāpte
saṃśodhanālepanakaṣāyapā|naśoṇitāvasecanāni | māṃsaprāpte saṃśo⸤dhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasekāriṣṭamanthaprāsān
c| caturthe dhātuprāpte yāpyenātmavataḥ
samvidhānavataś ca | tatra saṃśodhanāc choṇitāvasekāc
corddhvam bhallāta⸤ka śilāja tukuruvaka khadirāsanāyaskṛtividhānam
upaseveta c| pañcame naivopakramet
tatra prathamam eva kuṣṭhinaṃ snehapānenopakramet |
meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsāṅgaṣṭāguḍūcī⸤dvipañcamūlasiddhantailaṃ ghṛtam vā vātakuṣṭhinām
pānābhyaṅgayor vvidadhyāt |
dhavāśvakarṇṇakakubhapalāśapicumarddamadhukalodhrasamaṅgāsiddhaṃ pittakuṣṭhināṃ | priyālasanāragvadha(From folio dscn3210 fol 232 (2nd half))nimbasaptaparṇṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ
śleṣmakuṣṭhināṃ | bhallātakaviḍaṅgasiddham vā sarvveṣāṃ
harītavyāmalakavibhītakapavolapicumarddāṭarūṣakakaṭurohiṇībhāradrāduṃrā⸤labhātrāyamāṇāparppaṭakañcetyetad
dvipalikyānijalāḍhake prackṣipya tatkaṣāyam pādāvaśiṣṭam avatārya ghṛtaprasthamāvapet
kalkapeṣyāṇi cemāni bheṣajāny
arddhapali⸤kyāni |
trāyamāṇāmustendrayavācandanakirātatiktakapippaclyaś cety etat mṛdvagnisiddham avatārya pāyayed etat
tiktakan nāma sarppiḥ kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇī⸤doṣapāṇḍurogavisarppaṣāṇḍhyaśamanaś ceti ||
saptacparṇṇātiviṣāśamyākakaṭurohiṇyamṛṇālaharītakyāmalakavibhītakapaṭolapicumarddaparppaṭa⸤kirātatiktakaharidrādurālabhātrāyamāṇāmustācandanapacdmakaharidropakulyāviśvāmūrvvāśatāvarīśārivāṭarūṣakakuṭajendravāruṇīpātḥavṛkṣādanī⸤granthikā ceti | samabhāgāni kalkaḥ syāc
caturgguṇaṃ sarppiḥ prakṣipya tad dviguṇam āmakaṃlarasas tac caturgguṇam āpas tad aikadhyaṃ
mṛdvagnisiddham avatārya pāyayed etan mahātiktakaṃ (From folio dscn3211 fol 233 (1st half)) nāma sarppiḥ
kuṣṭhārśovātapittaviṣamajvarahṛdrogonmādagalagaṇḍagaṇḍamālāsaślīpadakāmalāpāṇḍurogaṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīm̐ś
ca śamayed ity
anyatamena ghṛte⸤nopasnigdhasyaikāṃ dve tisraś
catasraḥ pañca vā sirām vidhyet | c maṇḍalāni
cotsannāny eva likhet | abhīkṣṇaṃ pracched vā | samudraphenena
cāvaghṛṣyāvalepayet | lā⸤kṣāsarjjarasāñjanaprapunāṭatejovatyāśvamārakārkkakuṭajarecvatamūlakalkairmmūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭair vvā ||
svarjjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakatrikaṭu⸤kasudhāharidrāsaindhavair vvā || etair eva ca
kṣāravipakvaiḥ phāṇitamecva sañjātarasaiḥ |
svarjjikātutthakuṭajaviḍaṅgamaricalodhramanaḥśilācūrṇṇayuktair
vvā | jyotiṣkaphala⸤lākṣāmaricapippalīsumanāpattrair
vvā |
harītakīkarañjikāvicḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkair vvā |
manaḥśilārkkakṣīramaricakalkair vvā |
sarvvaku⸤ṣṭhāpahāḥ siddhālepāḥ
ṣaṭprakīrttitāḥ | vaiśeṣikān atas
tūrddhvandardtrūśvitreṣu vakṣyate |
śrīveṣṭakakuṣṭhaṃ kuṭajaṃ sarṣapo
lākṣā vyoṣaṃ 𑑎 prapunāṭasya
bījaṃ |
takreṇa piṣṭaḥ saha2ridralepo(From folio dscn3211 fol 233 lower)daddrūṣūktomūlakābījayuktaḥ |
sasaindhavaṃprapunāṭasya bījaṃ rasāñjanaṃ saguḍaṃ kesarañ ca |
rasena piṣṭāni kapitthajena | śīghraṃtīvrādarddravonāśaitipāṭhā śīghraṃ
tīvraṃnāśayeyuś ca darddrūṃ |
jyotiṣmatīdṛmālaḥ
⸤ śirīṣo nimbaḥ sarjjaḥ kuṭajaḥ sājakarṇṇaḥ |
śīghrantīvrānāśacyanty eva darddrīṃ
snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktaḥ ||
udumbarībhadranāmānuyāvai tasyā mūlam
malayūmūla⸤misraṃ | siddhan toye pītamuṣṇe
sukhoṣṇaṃ sphoṭāñ chvitre puṇḍarīke c ca kuryāt
|dvipyaṃ
dagdhañcarmmamātaṅgajañ ca bhinne
sphoṭe tailayuktaḥ pralepaḥ | pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbha⸤vena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko nihanti ||
avalgujāphalamacgryaṃ nadījamayorajomāgadhikāstilāś
ca | udumbarī kākanāmā salākṣā rasāñjanañcaiva varggaḥ ⸤ samāṃśaḥ ||
gomūtrapiṣṭo guṭikākṛtas tu lepaḥ kāryāśvitricṇāṃ
śvitrahantā | lepocchvitraṃ śikhino hanti
pittaṃ krīvecamvādagdham etena yuktaṃ ||
mūtraṅ gavyañ citra⸤kaṃ vyoṣayuktaṃ sarppiḥ kumbhe
kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi |
pakṣādūrddhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat kuryāc cāsmai
kuṣṭhadṛṣṭam vidhānaṃ ||
pūtikārkkasnuhārājavṛkṣadrumāṇāṃ
mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavā(From folio dscn3212 fol 234 (1st half))valkalāś ca
| lepaiḥ śvitraṃ ghnanti darddrūm vraṇām̐ś ca
duṣṭanyarśāṃsyugranāḍīṃvraṇām̐ś ca
||
tato jantubhir nniḥsrute
duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarppiṣā snehayitvā |
tīkṣṇair yogair vvāmayitvā pragā⸤ḍhaṃ sarvvān doṣān
nirharec cāpramattāḥ ||
durvvānto vā durvvirikto 'thavā c syāt kuṣṭhīdoṣair
uddhatair vvyāptadehaḥ | niḥsandehaṃ yāty asādhyatvam āśu
tasmād doṣān nirharet tasya kṛtsnān ⸤||
pakṣāt pakṣāccharddanāny
abhyupeyātmāsātmāsāt sraṃsanañ cāpracmattaḥ | tryahāt tryahān nastataś cāvapīḍāṃ māse
māseṣv asṛkmokṣayet ṣaṭsu ṣaṭsu ||
harītakīṃ saguḍāṃ vyo⸤ṣayuktāṃ mucyeta kuṣṭhāc
calihaṃsatailān | phalatrikaṃ saviḍacṅgaṃ sakṛṣṇaṃ
sarppistailaṃ kṣaudrayuktaṃ lihedvā ||
pivaṃ haridrām palaśaḥ samūtrāṃ māsānmucyet
pāpa⸤rogāt manuṣyaḥ || evaṃ peyaścittrakaḥ
ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo c vā pūrvvavat mūtrayuktāḥ |
rasāñjanam peyam evañ ca māsantenājasrandeham ālepayec ca ||
saptaccha⸤dam picumarddāṭarūṣaṃ
mmustaṃlākṣāpañcamūlaṃ haridre |
mañjiṣṭhā ca cittrakaḥ kṣaudranāmā kaṭutrikantriphalā devadāru
|| cūrṇṇīkṛtaṃ saviḍaṅgaṃ samānsa|metadurggampala(From folio dscn3212 fol 234 (2nd half))śaḥ
sevyamānaḥ ||
mucyet kuṣṭhāt triphalāvyoṣayuktaṃ caturgguṇaṃ sarppiṣaḥ
prastham āśu | gomūtrāpāṃ droṇasiddhekṣipīle siddhaṃ
sajirnnāśayec cāpi kuṣṭhaṃ
||
vyādhighāte saptaparṇṇevaḍho⸤le savṛkṣake sakarañje sanimbe
| samuṣkakadve haridre vipakvaṃ hacnyāddvṛtaṃ sarvvakuṣṭhāni śīghraṃ ||
nimbāsanam padmakaṃ
samṛṇālasaptacchadañcandanaṃ lodhram eva ca
| yojyotsnā⸤nedahyamānasya jantoḥ peyāvāsyān kṣaudrayuktātribhaṇḍī
||
kuṣṭhīcmāṃseṣv avadīryatsu khādet mudgaṃ
siddhannimbatoye satailaṃ | nimbakvāthaṃ jātasatvaḥ pibedvā
kvātham vā syāda⸤rkkasaptacchadābhyāṃ ||
dagdheṣv aṅgeṣv aśvamārasyamūlaṃ lehoyojyaḥ
c saviḍaṅgaḥ samūtraḥ | mūtraiś cainaṃ secayed
ādisec ca sarvvāhārāḥ saviḍaṃgā yathā syuḥ ||
kārañjam vā sārṣapaṃ ⸤ vāsyatailaṃ vraṇe deyaṃ
śigrukosāmvrayor vvā | pakvaṃ sarvvaṅkaṭukaicstiktakaiś ca śeṣañ ca syāt kuṣṭhavatsamvidhānaṃ ||
saptaparṇṇakarañjārkkamālatīkaravīrajaṃ |
mūlaṃ snuhāśirī⸤ṣābhyāñcitrakāsphotayor api ||
karañjabījantriphalātrikaṭuṃ racjanīdvayaṃ |
siddhārthakaṃ viḍaṅgāni prapunāṭañ ca saṃharet ||
mūtrapiṣṭaiḥ pace|ttailam ebhiḥ kuṣṭhavināśanaṃ | ⸤
atyaṅgādvajakaṃ nāma
nāḍīduṣṭavraṇāpahaṃ || pittāvāpye mūtrapiṣṭe tailaṃ lākṣādike
kṛtaṃ |
kaṭukālāvunibhiṣak saptāhaṃ vidadhītaca || tato
mātrāpītavantantenātyaktañ ca mānavaṃ (From jpeg ) | L
śāyayītātapetasya doṣā gacchanti sarvvaśaḥ || sthitadoṣaṃ
samutthāpya susnātaṃ khadirāmbunā |
tenaiva bhojayed enaṃ yavāgūṃ vāpi pāyayet || evaṃ saṃśodhane
vargge kuṣṭhadveṣyauṣadheṣu ⸤ ca
|
kuryāt tailāni sarppīṃṣi pradahodyarṣaṇāni
ca || prātaḥ prātacś ca seveta yogāvairecanāṃśubhāṃ
| yathotthānānigacchanti pañca ṣaṭ sapta vāṣṭavā ||
kārabhamvāpibetmūtraṃ jī⸤rṇṇe
tatkṣīrabhojanaḥ | jātasatvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhir
vvyapohati c||
didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ |
sarvvathaivopayuñjīta snānapānāśanādiṣu ||
yathā hanti pravṛ⸤ddhatvānkuṣṭhamāturam ojasā | sevyamānas
tathā hanti khadiraḥ kuṣṭhacmojasā ||
nīcaromanakhonity an nityam auṣadhatatparaḥ |
yoṣitmāṃsasurāvarjjī kuṣṭhī kuṣṭham apohati ||
(From folio dscn3213fol235_top.jpg : 5)
athāto mahākuṣṭhacikitsitam vyā𑑎
ckhyāsyāmaḥ ||
kuṣṭheṣu maheṣu kaphāmayeṣu sarvvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu |
kṛṣatvam icsatsu ca medūreṣu𑑎⸤ yogānimānagramatiḥ prayuñjate ||
kṣuṇṇāṃ yavānniḥ pūtāṃ rātrau gocmūtraparyuṣitām mahati
kiliñje śoṣayed evaṃ saptarātraṃ bhāvayec choṣayec ca |
tatastāṃ kapālabhṛṣṭāṃ śaktuṃ𑑎⸤ kārayitvā prātar eva kuṣṭhim mehinam vā
sālasārādikaṣāyeṇa pāyayet ||
bhallātakaprapunāḍhāvalgujaviḍaṅgamustācūrṇṇacaturbbhāgayuktaṃ
| evam eva śālasārādikaṣāyaparipītāna(From jpeg )
Lgvadhādikaṣāyakaparipītam vā | evam
eva gohannakāṃ hayannakām vā śaktuṃ kārayitvā bhallātakādīnāṃ
cūrṇṇānyāvāpya khadirā narājavṛkṣarohītakādīnām
anyatamasya kas̤āye ⸤ śolāmadhureṇa
drākṣāyuktena vā dāḍimavetasāmlena vā saindhac vānvitena
vā pāyayed eṣa manthakalpaḥ ||
yavāś ca bhakṣyām vā dhānollavikāṃ
kulmāsacūrṇṇakosotkārikā𑑎⸤śaṣkulikānām viṣakaloḍhakaprabhṛtīnyupaseveta |
yavavidhāna c vat godhūmavidhānaveṇuyavavidhānaṃ ||
ariṣṭānato vakṣyāmaḥ | pūtīkacitrakacavyasuradāruśārivā⸤dantītṛvṛtkatrikaṭukānām iti pāṭhaḥpratyekāṃśena
ṣadyalikābhāgāḥ | vadaraku𑑎cḍavastriphal-akuḍavaḥ | ity eṣāṃ cūrṇṇāni tataḥ
pippalīmadhughṛtair anyatarataḥ pralipte ghṛtabhājane
prākkṛ⸤tasaṃskāre saptodakakuḍavānayojajo
'rddhakuḍamam arddhatulāṃ guḍa𑑎csyābhihitāni cūrṇṇān avāpyānuguptaṃ yavapalle
saptacātraṃ vāsayet | tato yathāvalam upayuñjīta | eva𑑎⸤ khalv ariṣṭaḥ
kuṣṭhamedorapāṇḍurogaś ca yathūnapahanti | evaṃ
śālacsārādau cāriṣṭaṃ kurvvīta ||
āsavānato vakṣyāmaḥ | palāśabhasmaparisnutasyoṣṇodakasya trayo
bhāgā dvau phā⸤ṇitasya tad ekadhyam ariṣṭakalpena
vidadhyāt | evan tilādīnāṃ kṣāreṣu | śālasārādau mūtre cāsavām
vidadyāt ||
ataḥ surām vakṣyāmaḥ || śiṃsapākhadirayoḥ sāram ādāyotpāṭya
cotta(From jpeg )Lmakacaṇīyāvrahmīkośavatīstat sarvvam
ekataḥ kaṣāyaka
lpe
lke
na vipācyodakamādadīta | tan maṇḍodakārtham
abhiṣuṇuyāt | yathoktam evaṃ surāṃ śālasārādau
nyagrodhādāvāragva⸤dhādau ca vidadhyāt ||
ato lehān vakṣyāmaḥ ||
khadirāsananimvarācjavṛkṣasārakvāthena
tatsārapiṇḍānevaślekṣṇapiṣṭām prakṣipya vipacet tatp
nātidravan nātisāndram ⸤avatārya pāṇitalam
pūrṇṇamaprātarāśī madhunāvimiśra lihyād evaṃ c
śālasārādau nyagrodhādau ca lehān kārayet ||
ataś cūrṇṇakriyām vakṣyāmaḥ || śālasārādicūrṇṇapra⸤stham āhṛtya āragvadhādikaṣāyaparipītam anekaśaḥ śālasā𑑎crādikaṣāyeṇaiva pāyayet |
evaṃ nyagrodhādīnāṃ | phaleṣu puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇṇaṅ
kārayet ||
ata ūrddhamayaskṛtīn vakṣyāmaḥ | tīkṣṇalohapatrāṇyāhṛtyatan
tanūnic lavaṇavarggapradigdhāni gomayāgnitaptāni kṛtvā
triphalāśālasārādikaṣāye nirvvayed devaṃ dvira⸤ṣṭauvārān tataḥ khadirāṅgārataptānyūpaśāntānyaśūnicūrṇṇāni
kācrayet | ghanatāntava parisrāvitān nirgato yathā valam
mātrāṃ sarppirmmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñita || jī𑑎⸤rṇṇe yathā vyādhim
anamlalavaṇāhārañ kurvvīta | evaṃ tulām upayujya
kuṣṭhamehamehaś ca yathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahṛtya
varṣaśatañ jīvati | tulāyān tulāyām varṣaśatam utkarṣaḥ | L etena sarvvaloheṣ
ayaskṛtayo vyākhyātāḥ |
tṛvṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṃkhinīśaṃkhapuṣpītilvakatriphalāpalāsaśiṃśapānāṃ
svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyā⸤ siṃcya
tasyāṃ khadirāṅgārataptamayas piṇḍam ekaviṃśati vārān
nirvvācpya tatas tamād ādāya rasam āsicya sthālyāṃ
gomayāgninā vipacet | siddhyati cāsmin pippalyādicūrṇṇa⸤dvau madhunaḥ prakṣipet tāvantaṃ ghṛtasyeti | tataś
catubhāgāvaśiṣṭam acvatāryāgnitaptānyayas
patrāṇi prakṣipet tataḥ praśāntam āyase pātreṣv anuguptan
nidadyāt | tato yathā yo𑑎⸤
śuktiprakuñcam evopayuñjīta | jīrṇe yathā vyādhim āhāram
upacseveta | eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyam api kuṣṭham meham
vā sādhayati | sthūlam āśulikhayeti | śopham upa⸤
sannam agnim uddharati | viśeṣeṇa copadiśyate
rājayakṣmiṇācm eṣa prayogo varṣaśatāyur anena puruṣo
bhavati | śālasārādikvātham āsiṃcya pālāsyān droṇyāmayo ⸤ghanais taptaiḥ saṃyojā nirvvāpyakṛtasaṃskāre
kalase 'bhyāsicya picppalyādicūrṇṇaṃ kṣaudraṃ guḍam iti ca
datvānuguptan nidadhyāt tamauṣadhāyaskṛtiṃ māsam arddhamāsam
vā sthitāṃ ya⸤thāvalam upayuñjād evaṃ nyagrodhādiṣu
ca nidadhyāt || 0 ||
ataḥ khadiravidhānaṃ vakṣyāmaḥ || praśastadeśajātam anupahatam
madhyamavayasaṃ khadiram parisamantāt || (From jpeg )L khanayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ cchitvā
yasmayaṃ kumbhan tasminn antare 'dhastā nidadhyād yathā
rasagrahaṇasamartho bhavati | tam avakīryaindhanair
gomayamiśrair ādīpayet | yathāsya dahya𑑎⸤mānasyādho rasaḥ
prasavati | tad yathā jānīyāt pūrṇṇabhājanam cathainam
uddhṛtya parisrāvya rasam anyasmin pātre nidhāyānuguptan
nidadhyāt | tato yathāyogam mātrām āmalaka⸤rasamadhusarppibhiḥ saṃsṛdyopayuñjīta | jīrṇṇe
bhallātakavidhānacvadāhāraḥ parihāraś ca kuṣṭhināṃ
kṣīravar prasthe prayukte
śataṃ varṣāṇām āyuṣo 'bhivṛddhir bhavati |
khadirasāratulāmuda⸤kadroṇe vipācya
ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭam avatāryānuguptan
nidadhyacdhyāt | tato yathāyogam
āmalakarasamadhusarppirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta | eṣa
sarvvavṛkṣasārakalpaḥ | ⸤
khadirasāratulām vā prātaḥ prātar upaseveta |
khadirasārakvācthasiddham āvikam vā sarppir
amṛtavallīsvarasasiddham vā prātaḥ prātar upaseveta |
aparāhṇe sarppiṣmanta⸤sārādikaṣāyasya ca
triphalātrikaṭutrivarṇākāvalgujapharūṣakaphalaviḍaṃgaphalamajjacitrakaharidrādvayatṛvṛddantīndrayavaLyaṣṭhīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṃgūnāṃ palikā bhāgāḥ |
tadaikadhyaṃ snehapākavidhānena vipacet tatsādhusiddham
avatāryānuguptan nidadhyāt tata upasaṃskṛtaśarīraṃ | prā⸤tar utthāya pāṇiśuktimātraṃ
kṣaudreṇopasaṃsṛjyopayuñjīta | c jīrṇṇe
mudgayūṣeṇālavaṇena sarppiṣmantaṃ khadirodakasiddham
mṛdumodanam aśnīyāt | khadiroda⸤kasevīty evaṃ droṇam
upayuṃjya sarvvakuṣṭhair vvimuktaḥ śuddhamanāḥ smṛctimān
varṣaśatāyur vbhavati |
manthāriṣṭāsavasurālehaś cūrṇṇ-anyayaskṛtīḥ |
sahasraśo 'pi kurvvīta ⸤ vījenānena vuddhimān iti
|| 0 ||
cikitsā daśamaḥ || 0 || c dvivraṇīpañcasadyaś ca bhaganam
vātam mahāmarut | durnnāmācāś marīcaiva bhagasphoṭaṃ
tvagāmayaṃ || ma⸤hākuṣṭhacikitsā
ca proktaṃ vai prathamo daśa || a
(From folio dscn3215 fol 237)
athātaḥ pramehāṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
dvau pramahau bhavataḥ sahajo 'pathyanimittaś ca ⸤ |
tatra sahajo nāma mātāpitṛbījadoṣakṛtaḥ || ahitāhāranimitte
'pathyanimittaḥ | tayoḥ pūrvveṇopadrutaḥ kṛṣo rūkṣo
'lpāśībhṛśam paryaṭanaśīlaścaL
bhavatyuttareṇa sthūlo vahvāśī snigdhaḥ śayyāsvapnaśīlaḥ
prāyeṇeti |
tatra kṛṣaśam annapānasaṃskṛtābhiḥ
kriyābhiś ca cikitset | sthūlamapatarppaṇayuktābhiḥ |
sarvva eva pari⸤hareyuḥ
sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavapayastaiclaguḍaghṛtekṣurasapiṣṭāmlapānakāni
grāmyānūpodakānām māṃsānīti ||
tataḥ śāliṣaṣṭi⸤kaśyāmākayava
3 godhūmakodravoddālakānanavān bhuñjīta
cacnakatuvarikakulatthamudgavikalpena tiktakaṣāyābhyāṃ ca
śākagaṇābhyān nikumbheṅgudīsarṣa⸤pātasītailasiddhābhyāṃ vastumūtrair vvā jāṅgalair
mmāṃsarasair anacmlaghṛtamedobhiḥs
tatrādita eva pramehiṇam upasnigdham anyatame na tailena
priyaṅgvādi siddhe⸤na vā ghṛtena vāmayet | pragāḍham
virecayet | virecanānacntaraṃ surasādikaṣāyeṇāsthāpayet |
mahauṣadhabhadradārumustāvāyena
madhusaindhavayuktena ⸤tahyamānam vā
nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena |
śuddhadehāmāmalakarasena haridrām madhusaṃyuktām pāyayet |
triphalādevadārumustakakaṣāyam vā | śālakampiL lyakamuṣkakakalkamakṣamātra vā madhumadhuram
āmalakarasena | kuṭajakapittharohītakavibhītakasaptaparṇṇapuṣyakalkam vā |
nimvāragvadhasaptaparṇṇapūrvvākuṭajasomavṛkṣapalā⸤śānām vā | tvakpattrapuṣpaphalamūlakaṣāyāṇy ete pañca
prayocgāḥ sarvvamehopahantāro vyākhyātāḥ |
viśeṣata ūrddhvaṃ | tatrodakamehinam pārijātakaṣāyam pā⸤yayet | ikṣuvālikāmehināṃ vaijayantīkaṣāyaṃ |
surāmechinān nimvakaṣāyaṃ | sikatāmehinaṃ cittrakaṣāyaṃ |
śanair mmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ | lavaṇame⸤hinam
pāṭhāgarukaṣāyaṃ | piṣṭamehinaṃ rajanyoḥ kaṣāyaṃ |c
sāndramehinaṃ saptaparṇṇakaṣāyaṃ | śukramehinaṃ
dūrvvāśaivālaplavahaṭhakarañcakaserukakaṣāyaṃ |⸤
phenamehinaṃ triphalāragvadhamṛdvīkākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ
|c paittikeṣu nīlamehinam aśvatthakaṣāyaṃ | haridrāmehinaṃ
rājavṛkṣakaṣāyaṃ | amvlamehinaṃ nya⸤ grodhādikaṣāyaṃ
| kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ | mañjiṣṭhāmehinaṃ
mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ | śoṇitamehinaṃ
guḍūcītindukāsthikāsmaryakharjjūrakaṣāyam madhumiśra Lpāyayet || ata ūrddhvam asādhyeṣv api
yogān yāpanārthān vakṣyāmaḥ | tad yathā | sarppir mmehinaṃ
kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgutrikaṭukarohiṇī kalkaṃ
guḍūcīcittrakakaṣāyeṇa⸤ pāyayet | vasāmehinam
agnimanthakaṣāyaṃ | kṣaudramehinaṅ kacdarakakramukakaṣāyaṃ
| hastimehinan
tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduṣyarśā⸤kaṣāyaṃ | hastyaśvaśūkarakharoṣṭrāsthikṣāra vā
dahyamānacm audakakandakvāthasiddhaṃ yavāgūṃ
kṣīrekṣurasamadhumadhurām pāyayet |
tataḥ priyaṃgvanantāghṛṣikāpa⸤dmāturyantīlohitikāmvaṣṭhādāḍimatvak | śālaparṇṇī
padmackesaradhātakīva kulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣv
ayaskṛtīlehān āsavān kurvvīta | śṛṅgāṭa⸤kakaloṭīvisamṛṇālakaserukamadhukāmrajamvvāsanatic
niśakakubhakaṭvaṅgalodhrabhallātakapalāśacarmmavṛkṣagirikarṇṇikāśītaśivaniculadāḍimāja⸤karṇṇaharivṛkṣarājādanaghoṇṭāvikaṃkateṣu yavān na
vikārām̐ś copaseveta | yathoktakaṣāyasiddham vā cāsmai yavāgūm
prayacchet kaṣāyāṇi vā pātuṃ |
mahādhanamahitācāram auṣaLdhadveṣiṇam
īśvaram vā pāṭhābhayācitrakapragāḍham analpamākṣikam anyatamam
āsavaṃ pāyayet | aṃgārakaśūlyopadaṃśam vā |
mārdvīntam abhīkṣṇam
madhukapitthamaricānusiddhāni⸤ pānakāni cāsmai
upaharet | uṣṭrāśvatarapurīṣacūrṇṇāni cācsmai dadyād
aśaneṣu || hiṅgusiddhaiś ca yūṣaiḥ sārṣapaiś ca rāgai bhojayet
| aviruddhāni cāsmai pānabhojanā⸤ny upaharet |
rasagandhavanti ca | pravṛddhamedas tu vyāyāmaniyuddhac
krīḍāpahāya gajarathapādacaryāparikramaṇānyas trāpāstram vā
seveta |
adhanas tv avāndhavo vā pādatraccha⸤ttrarahito
bhaikṣāśīgrām aikarātravāsī munir iva saṃyatātmā yoc
janaśatam adhikaṃ gacchet | mahādhano vā
śyāmākanīvārāmalakatindukakapitthāsmantakaphalamūlāhā⸤ro mṛgais saha vaset mūtraśakṛdbhakṣaḥ | satatam
anuvrajed vāgācḥ | vrāhmaṇo vā śiloñchavṛttir vbhūtvā
vrahmaratham uddharet | kṛsetkṛśodatsa
2 satatasamitaṃ khaned vā kūpaṃ ||
bha⸤¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦ || adhano vaidyasandeśā devaṃ
kurvvaṇatandritaḥ |
samvatsarāntarāt puṃsaḥ pramehān pratimucyate iti || pra
||
pramehacikitsāL¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦
ekādaśa ||
(From folio 240v : 1)
athātaḥ pramehapiṭakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
śarāvikādyāḥ prāg uktā navapiṭakās tās tu ⸤ vraṇavato 'lpās
tvaṅmānsaprāptāḥ | mṛdvyo lparujaḥ kṣiprabhedinyacś ca
sādhyāḥ |
tābhir upadrutaṃ pramehiṇam upakrameta | tatra pūrvvarūpeṣv
apatarppaṇam vanaspatikaṣāyapā⸤naṃ | vastamūtrasya
copadiśed evam akurvvato vātasya madhurāhāracsya
pūrvvasvedaḥ śleṣmā ca madhurī bhavati | prameha cābhivyakto
bhavati | tasyobhayataḥ saṃśodhanam evem a⸤kurvvataḥ
| tasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇitaṃ pradūṣya śopha।ñ janayanti | upadravām̐ś kām̐ścit
tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaś ca | evam akurvvato vā tasya
śo⸤phaḥ pravṛddho 'timātraṃ tad vidāham āpadyate
| tatra śastrapraṇidhānacm vraṇakriyopasevā ca | evam
akurvvato vā tasya pūyo 'bhyantaram avadāryotsaṅgam
mahāvakāśaṅ kṛtvā⸤ vṛddho bhavaty asādhyaḥ | tasmād
ādita eva pramehiṇam upakrameta
durvvirecyamadhumehino bhavanti | medo 'bhivyāptaśarīratvāt |
tasmāt tīkṣṇam eṣāṃ śodhanaṅ kurvīta |
na caitaṅ kaLthaṃcid api svedayet |
medobahutvāt khalv eṣāṃ sīryate dehaḥ | svedena
rasaharaṇīnāṃ daurvvalyān norddham uttiṣṭhaṃti | pramehiṇāṃ
doṣāḥ | yato madhumehinām adhaḥkāye piṭakāḥ prādur vbha⸤vanti |
apakvānāṃ khalu piṭakānāṃ śophavat pratīkāraḥ | pakvācnām
vraṇavaditi | tailan tu vraṇaropaṇam evādau kurvīta |
āragvadhādikaṣāyam utsādanārthe | śālasā⸤rādikaṣāyam
parisecane | pippalyādikaṣāyam pānabhojanecṣu |
pāṭhācitrakaśārṅggeṣṭākṣudravṛhatī
śārivāsomavakalkasaptaparṇṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇṇāni
madhu⸤vimiśrāṇi cāśnīyāt |
śālasārādikaṣāyacaturthāñśāvaśicṣṭam
avatārya parisrāvya punarupanīya sādhayet | sidhyati
cāmalakalodhrapriyaṅgudantī kṛṣṇāyastāmra⸤cūrṇānyāvayet tad etad anupadagdhaṃ lehībhūtam
avatāryānuguptan nicdadhyāt tato yathāyogam upayuñjyeta |
eṣa lehaḥ sarvvamadhumehānān nihantā ||
triphalā trikaṭukacitrakaviḍaṃ⸤gamustānān
navabhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaś cūrṇasya tat sarvvam eka𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎dhyaṅ kṛtvā yathāyogam mātrāsarppir mmadhubhyāṃ
saṃsṛjyopayuñjīta | tad etan navāyasan nāma etena khalu
jāṭhaLryaṇam bhavati
| ryan na bhavati | sannāgnir
āpyāyyate | durnnāmno na bhavanti |
śophapāṇḍurogāvipākakāsaśvāsaś ca |
śālasārādiniryūhaś caturthāṃśāvaśeṣitaṃ | parisrutaṃ suśītañ
ca madhunāmadhu⸤rīkṛtaṃ |
phāṇitībhāvam āpannaṃ guḍaṃ śodhitam eva ca|
ślakṣṇapiṣṭācni cūrṇāni pippalyāder ggaṇasya ca ||
aikadhyam āvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite |
pippalīcūrṇṇama⸤dhubhiḥ pralipte 'bhyantaraṃ
śucau ||
ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra pactrāṇi buddhimān |
khadirāṅgārataptāni vahuśaḥ prakṣipyed vudhaḥ ||
sapidhānan tu tat kṛtvā yavapalle।⸤ nidhāpayet | māsām̐s trīm̐ś caturo vāpi yāvad vā
lohasaṃkṣayāct ||
tato jātarasañ jantuḥ prātaḥ prātaryathāvalaṃ | upayuñjyād
yathāyogam āhāram vāsya kalpayet ⸤||
eṣa sthūlasya kṛṣakatsnann asyāgneḥ prasādhakaḥ |
śophaghnaḥc kuṣṭhamehaghno gulmapāṇḍvāmayāpahaḥ ||
plīhodaraharaḥ śīghraṃ mviṣamajvaranāśanaḥ |
abhiṣya।ndāpaharaṇo lohāriṣṭo
mahāguṇaḥ ||
pramehiṇo yadā mūtram anāvilam api chilaṃ | viśadan
tiktakaṭukan tadārogam pracakṣata iti ||
(From folio dscn3219fol241.jpg_bottom.jpg : 1)
L athāto madhumehiṃ
cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
madhumehitvam āpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjjitaṃ |
yogenānena matimān madhumehinam ācaret ||
māsiśukle śucau cai⸤va śailāḥ sūryāṅśutāpitāḥ ||
jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilācbhyaḥ prabhavanti hi ||
śilājatviti vikhyātam nahāvyādhivināśanaṃ |
trapvādīnān ty lohānāṃ ṣaṇṇā⸤m anyatamāśritaṃ ||
jñeyan tat khaltaś cāpi ṣaḍyoniḥ prathitaṃ𑑎c kṣitau |
lohādyasmāt tu yajjātaṃ śilājatu hitāya vai ||
tasya lohasya vīryañ ca rasañ cāpi vibhartti ta⸤t |
trapusīsāyasādīni pradhānyuttarottaraṃ ||
yathā tathā pra𑑎cyogepi śreṣṭha
śreṣthā guṇāḥ smṛtāḥ |
tat sarvvan tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ rasaṃ ||
kaṭupākyuṣṇavī⸤ryañ ca śoṣaṇañ chedanam paraṃ |
teṣu yat kṛṣṇamalaghuḥ snigdhan nicḥ śarkkarañ ca yat ||
gomūtragandhī nīlam vā tat pracakṣate |
tad bhāvitaṃ sāragaṇe hṛtadoṣādinā ⸤ditaḥ ||
pivet sārodakenaiva ślakṣṇam piṣṭaṃ yathā valaṃ |
jāṅgalena rasenānnan tasmin jīrṇṇe tu bhojayet ||
upayujya tulām eva amṛtasyāsmajanmanaḥ |
vyayomadhumehākhya𑑎(From jpeg )
Lm antakaṃ rogasaṃkaraṃ ||
vapur vvarṇṇavalopetaḥ śataṃ jīvaty anāmayaḥ |
śataṃ śataṃ tulāyān tu sahasraṃ daśataulikaṃ ||
bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ |
mehaṃ kuṣthamapa⸤smāram unmādaṃ śophaślīpadaṃ ||
vyayo hatyacirāt kālāc chi𑑎clājatu niṣevitaṃ |
na sosti rogo yañ cāpi na nihanyāc chilājatuḥ ||
śarkkarāñ cirasaṃvṛdvām aśma⸤rīñ ca bhinaty api |
bhāvanāloḍane caiva pathyāḥ kāryās tu ye gacṇāḥ ||
evañ cādbhūdbhavan dhātum mākṣikaṃ mṛtopamaṃ |
madhurañ kāñcanābhāsamlam vā rajataprabhaṃ ||
⸤ pivan hanti jarāṃ kuṣṭhaṃ śophapāṇḍvāmayañ kṣaraṃ
|
tad bhāvitakuclakāś ca vivarjjayet ||
pañcakarmmagu𑑎⸤ṇātītaṃ
śraddhāvantaṃ jijīviṣaṃ ||
yogenānena matimān sācdhayet kuṣṭhinan naraṃ |
vṛkṣās tau varikā nāma paścimārṇṇava tīrajāḥ ||
teṣāṃ phalāny ādadīta supa⸤kvāny amvudāgame |
ḥ phalebhyaḥ sa viśoṣya paricūrṇṇayet ||
tilavat pīḍayed roṇyāṃ gālayed vā kusumbhavat |
tat tailaṃ saṃbhṛtaṃ bhūyaḥ paced ādudakakṣayāt ||
ava(From jpeg )Ltārya karīṣe ca pakṣamātraṃ
nidhāpayet |
snigdhaṃ svinno hṛtamalaḥ pakṣād uddhṛtya yatnataḥ ||
caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe |
mantrapūtasya tailasya prāśniyāt pā⸤ṇi mātrikāṃ ||
tatra mantram pravakṣyāmi yenedam abhimantryate c |
majjāsāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya ||
śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyu⸤taḥ |
tenāsyorddham adhaś cāpi doṣā yānty asakṛttataḥ ||
sāyacm asnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalām pivet |
pañcahāni pivet tailam anena vidhinā naraḥ ||
pakvaṃ ⸤ pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ |
pañcabhir ddivasair evaṃ c sarvvakuṣṭhaiḥ pramucyate ||
tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitaṃ ||
nihitam pūrvvavat pakṣaṃ pive⸤t sāmam atandritaḥ ||
tenābhyaktaśarīras tu kurvvītāhāram īrictaṃ |
bhinnasvaraṃ raktanetram praśīrṇaṃ krimi bhakṣitaṃ ||
anenāśu prayogena sādhayet kuṣṭhinan naraṃ ⸤ |
sarppir mmadhuyutam pītan tad eva khadirāmvunā ||
pakṣam māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣaṃ |
tad eva nasye pañcāśad divasānyupayojitaṃ ||
vapuṣmantaṃ śrutidharaṅ karoti (From jpeg )
L triśatāyuṣaṃ |
śodhayentu naram majjā tasya pītasya mātrayā ||
śāntarddhūmā tasya majjā tu dagdhā taile kṣiptvā saindhavaṃ
cāgnivarṇṇaṃ |
pillaṃ hanyād armmanakāndhyakācān netradaktaṃ timiran nī⸤likāñjati || 0 ||
(From folio 243v2)
athāta udarāṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
aṣṭāv udarāṇi pūrvvam uktāṇi
teṣv asādhyam baddhagudaṃ pari𑑎⸤śrāvi ca | avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni sarvvāṇy eva
pratyākhyācyopakrameta | teṣv ādyaś caturvvarggo
bheṣajasādhyaḥ | uttaraḥ śastrasādhyaḥ | kālaprakarṣāt
sarvvāṇy eva ⸤śastrasādhyāni bhavanti |
varjjayitavyāni vā |
udarī tu gurvabhi𑑎cṣyandirūkṣavidāhyatisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān
pariharet | śāliṣaṣṭikayavagodhūma⸤nīvārān nityam
aśnīyāt |
tatra vātodariṇam vidārigandhādi𑑎csiddhena sarppiṣā snehayitvā, tilvakavipakvenānulomya
citrāphalatailapragāḍhena vidārigandhā⸤dikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca | sālvaṇenopanāhayed
udaraṃ | bhojayec cainam vidārigandhādisiddhena payasā
jāṅgalarasena vā | svedayec cābhīkṣṇam |
pittodariṇaṃ L⸤tu
madhuragaṇavipakvena sarppiṣā snehayitvā
śyāmātrivṛttriphalāvipakvenānulomya
śarkkarāmadhughṛtapragāḍhena nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayed
anuvāsayec ca | pāyaseno⸤panāhayed udaraṃ | bhojayec
cainaṃ vidārigandhādisiddhena kṣīrecṇa ||
śleṣmodariṇan tu pippalyādisiddhena sarppiṣā snehayitvā
snuhākṣīravipakvena cānulomya ⸤trikaṭukamūtratailapragāḍhena muṣkakādikvāthenāsthāpayed
acnuvāsayec ca | kīkiṇvasarṣapamūlakabījaiś copanāhayed
udaraṃ | bhojayec cainan trikaṭukapragā⸤ḍhena
kulatthayūṣeṇa | pāyasena vā | svedayec cābhīkṣṇaṃ |
dūṣyocdariṇaṃ tu saptalāśaṃkhinīsvarasasiddhena sarppiṣā
virecayet | māsam arddhamāsam vā mahāsnuhī3vṛkṣa⸤kṣīragomūtrasiddhena vā ||
gopitānilamūlatvāt sañcitatvāct malasya ca |
sarvvodareṣu saṃsanti bahuśas tv anulomanaṃ ||0||
ata ūrddhvan sāmānyānyo⸤gān vakṣyāmaḥ ||
eraṇḍatailam evāharahar mmāsam ekaṃ dvau vā kevalaṃ
mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ vā sevetodakavarjjī | mahiṣīmūtraṃ
kṣīreṇa nirāhāraḥ saptarātraṃ | uṣṭrīkṣīrāhāL⸤ro vānnapānaparivārivarjjī pakṣaṃ |
pippalīr vvā māsaṃ pūrvvoktena vidhānena vāseveta |
saindhavājamodanimbasiddham vā nikumbhatailaṃ |
ārddrakaṣṭaṅgaṇakṣārapātrārddhasiddham vā | śatapu⸤ṣpasiddham vā vātaśūle vacāryaṃ | śṛṅgaverarasavipakvam vā
kṣīcram āseveta | cavyāśṛṅgaverakalkam vā payasā |
saralāmaradārucittrakam eva vā | muruṅgīśālapa⸤rṇṇīśyāmāpunarṇṇavājyotiṣkaphalātailam vā kṣīreṇa |
svarjjickāhiṃgumiśram pibet | guḍadvitīyo vā harītakīm
bhakṣayet | snuhākṣīrapariśrāvitānām vā𑑎
⸤pippalīnāṃ sahasraṅ kālena | pathyācūrṇṇam vā
snuhākṣīraparibhācvitamutkārikām vā paktvā dāpayet |
harītakīcūrṇṇaprastham āḍhake ghṛtasyāvāpya
khajenābhimathyānu⸤guptan nidhāyārddhamāsaṃ
yavapalle vāsayet | tataś coddhṛtya pari𑑎cśrāvya
mahatīharītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya vipaced yathāyogam māsam
arddhamāsam vā pāyayet | gavye pa⸤yasi
mahāvṛkṣakṣīram āvāpya vipacet || vipakvañ cāvatārya
śītībhūtaṃ manthānenābhimathya navanītam ādāya bhūyo
mahāvṛkṣakṣīrakaṣāyeṇaiva saha vipacet | tad yathāyogam māL⸤sam arddhamāsam vā pāyayet
|
cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhaśārivāviḍaṃgatriphalājamodaharidrādāruharidrāśaṃkhinītṛvṛtkaṭukānām
arddhakārṣikā bhāgāḥ | rājavṛkṣa⸤phalamajjo 'aṣṭau
karṣāḥ | mahāvṛkṣakṣīrapale dve | gavāṃ kṣīracmūtrayor
aṣṭāvaṣṭau palāni | tat sarvvaṃ ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet
| tathāyogam māsam arddha⸤māsam vā pāyayet | etāni
khalu tilvakaghṛtacaturthā𑑎cni
sarppīṃṣy
udaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni |
virecanā⸤rtham mūtrāsavāriṣṭasurāś cābhīkṣṇam
mahāvṛkṣakṣīrasambhṛtācḥ seveta | virecanadravyakaṣāyam vā
śṛṅgaveradevadārupragāḍhaṃ |
vamanavirecanadravyāṇām pa⸤likābhāgāḥ |
pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitā𑑎cnāñ ca dravyāṇāṃ
ślakṣṇapiṣṭānāṃ yathoktānāñ ca lavaṇānān tat sarvvam mūtragaṇe
prakṣipya mahāvṛkṣa⸤kṣīraprasthañ ca
mṛdvagnināvaghaṭṭayan vipacet | avidagdha𑑎ckalkan tatsādhusiddham
avatārya śītībhūtam aṅguṣṭhamātrāṅ guṭikām varttayet | tāsām
ekāṃ dve tisro𑑎
⸤vā yathāyogam māsām̐s trīṃś caturo vā seveta | eṣā
khalu mūtravarttikriyāviśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate |
koṣṭhajām̐ś ca krimīn upahanti kāsaśvāsapratiśyāyāroL⸤cakāvipākodāvarttām̐ś ca |
madanaphalamajjājīmūtakekṣvākutrikaṭukasarṣapalavaṇāni
mūtrakṣārayor anyatareṇa piṣṭvāṅguṣṭhamātrāvarttī kṛtvodariṇaḥ
| ānāhe tu tai⸤lalavaṇagudābhyaktasyaikāṃ dve ca
pāyau nidadhyāt | eṣānāhacvarttikriyā
vātamūtrapurīṣodāvarttādhmānānāheṣu vidheyā | dūṣyodariṇan tu
vyoṣāśvamāraka⸤guñjākākādanīmūlakalkam pāyayet |
ikṣukāṇḍāni cvā kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayet |
vallīphalāni vā kandajam vā mūlajam vā
viṣam āseveta | ⸤tenāgadībhavaty
anyataram vā bhāvam āpadyate |
plīhodariṇas tūcpasnigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato
vāmabāhukurpparasandhāv abhyantarasirām vidhyet | vimarddayec
ca ⸤pāṇinā plīhānaṃ | rudhiraprasyandanārthan tataḥ
śuddhadehaṃ sacmudraśuktikṣāram payasā pāyayeta |
hiṅgusauvarccikām vā kṣīreṇa | śrutena vā palāśakṣāreṇa |
ya⸤vakṣārapārijātakekṣurakāpāmārggakṣāram vā
tailasaṃsṛṣṭaṃ c| saubhāñjanakayūṣaṃ vā
pippalīsaindhavacitrakayuktam amlapūtikarañjakṣāram vā |
viḍaṅgalavaṇa𑑎⸤pippalīprāgāḍhaṃ |
pippalīpippalīmūlaṃ śṛṅgaveracitrakayavakṣārasaindhavānām
palikā bhāgāḥ | ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ kṣīran tadekadhyam
vipācayed etat khalu ṣaṭpalakaṃ plīhāLgnisādagulmodāvarttaśvayathupāṇḍurogaśvāsakāsapratiśyāyor
ddhvavātaviṣamajvarān upahanti ||
pipplalīmaricaśṛṅgaverahiṅgusaindhavasauvarccalaviḍadāḍimayavāni⸤kāpuṣkaramūlājājīdhānyāmlavetasakṣāradvayavacācittrackailājagandhātulasītyetaiḥ
samair ghṛtaprasthan dadhi caturgguṇaṃ bījapūrakarasayuktam pācayed
etad dā⸤dhikaṃ sarppir ddīpanīyam
udaragulmakāsaśvāsajvaravidracdyaṣṭhīlānāhasarvvavātarukchamanaṃ
śūlaghnañ ceti || śṛṅgaveramātuluṅgarasadāḍimadadhiśuṣka⸤mūlakolāmlakaṣāyaprastheṣu ghṛtaprasthañ cāvāpya |
pañca ckolaviḍaṅgayavānīśuṣkamūlapāṭhabharggagarbbha3n tan siddham pāyayet ||
yakṛddālye 'py eṣa eva kriyāvi⸤bhāgaḥ |
viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirām vidhyet ||
maṇibandhe samunnāmya vāmam aṅguṣṭham īritaṃ |
dahet sirāṃ śareṇāśu plīho vaidyaḥ praśāntaye ||
baddhagude parisrāvini L⸤ca
snigdhasvinnasyādho nābher vvāmataś caturaṅgulam apahāya
romarājyād udaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamantrāṇi
niṣkṛṣya nirīkṣya baddhagudasyāntrapratirodhakaramasmā𑑎⸤naṃ bālam vāpohya
malajātan tato madhu sarppiṣābhyajyāntrāṇi cyathāsthānaṃ
sthāpayitvā bāhyaṃ vraṇam udarasya sīvyet | parisrāviṇo py
evam antraṃ samānayitvā 𑑎⸤cchidraṃ kālapipīlikābhir ddaṅśayet | daṣṭe ca tāsāṃ kāyān
ucpaharec chinnaśirāṃsi tataḥ pūrvvavat sīvyet | vāsayec
cainan tailadroṇyām alpam vā payovṛttir iti ||
⸤udakodariṇas tu
tailābhyaktasyoṣṇodakaparisvinnasyāptaiḥ
csuparigṛhītasyākakṣāt paṭūveṣṭitasyārddho nābheś
caturaṅgulam apahāya romarājyā
dvyamāṇyar
dvyaṃ3ṅgulam vrī⸤himukhenāṅguṣṭhodaramātram vidārya trapvādīnām anyatama3sya cnāḍīm ubhayato dvāraṃ saṃyojya
doṣodakam avasiñcen na caikasmin divase sarvvadoṣodakam
apahare⸤t || sahasā pahṛte
doṣe tṛṣṇājvarāṅgamarddātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyeran |
āpūryate vā dṛḍhataram asañjātaprāṇasya tasmāt tṛtīyañ
caturtham pañcamaṃ ṣaṣṭham a𑑎L⸤ṣṭamam vā dvādaśam vā
divasam antaraṃ doṣodakam alpam alpam avasiñcet | nisrute
nisrute doṣe gāḍhataram āvikakauṣeyacarmmaṇām anyatamena
pariveṣṭayed udaran tathā ⸤nādhmāpayati vāyuḥ
ṣaṇmāsām̐ś ca bhojayet payasā rasena cvā | tatas trīn
māsān arddhonavo2dakena phalāmlena vāvaśiṣṭam
māsatrayam annaṃ laghu hitaṃ seveta evaṃ sa⸤mvatsareṇāgadībhavati ||
bhabhavati cātra ||
āsthāpane caiva virecane ca cpāne tathāhāravidhikriyāsu |
sarvvodarāṇāṃ kuśalena yojyaṃ kṣīraṃ raso jāṅgalajo tha vā𑑎
⸤syād iti ||
(From folio 247r4)
(From folio 246r : 4)
athāto mūḍhagarbhbhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
nātaḥ kaṣṭataramasti yathā mūḍhagarbhbhoddharaṇama⸤tra hi yoniyakṛtplīhāntragarbhbhāśayānām madhye kartavyaṃ |
spacrśeno
tkarṣāyakarṣaṇāpakarttanabhedanavyāvarttanapīḍanārjjūkaraṇāni
caikahastena garbhbhamahiṃ⸤satā garbhbhiṇīñ
cāhiṃsatā tasmād adhikṛtyatamāpṛcchya
parañ ca yan namāsthāyopakrameta ||
tatra samāsenāṣṭavidha mūḍhagarbhbhagatiruddiṣṭā svabhāvagatā
vapi tu trayaḥ saṅgā bhaLvanti śiraso
vaipulyādaṃśayor jjaghanasya vā
jīvati garbhbhe sūtyaḥ prayateran |
nirharaṇe cyāvanāṃś ca mantrānanuśrāvayet ||
ihāmṛtaś ca somaś ca citrabhānuś ca bhāvini |⸤
uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te ||
idamamṛtamacpāṃ samuddhṛtāṃ vai tava laghu garbhbhamimam
pramuñcahe stri |
tad analapavanārkkavāsavās te saha lavaṇā⸤mbudharair ddiśantu śāntiṃ ||
oṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni cac | mṛte cottānāyā
bhugnasakthinyā vastracumbhalakonnāmitakaṭyā
dhanvakamṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛ⸤tābhyām
mra|kṣayitvā hastaṃ yonyām praveśya garbhbham
apaharet tatra śackthibhyām āgatamanulomamevāñchet |
ekasakthi pratipannasyetaraṃ sakthi
prasārya sphigde-⸤śāgataṃ sphigdeśaṃ prapīḍyor
ddhamutkṣipya sakthinī prasāryasyācpaharet |
tiryagāgatasya parighasyeva tiryakcīnasya paścād
arddhamūrddhamutkṣipya pūrvvārddhamapatya⸤pathaṃ
pratyārjjavamānayitvāpaharet | dvāvantyāvasādhyau
mūḍhagarbhbhau bhavataḥ | evam aśakye śastram avatārayet ||
sacetanan tu śastreṇa na kathañcana dārayet |
ātmānañjanaLnīñ caiva hanyād āśu
sacetanaḥ ||
tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā śiro vidārya
śiraḥkapālānyāhṛtya śaṃkunā saṃgṛhyor asi kakṣe cāpaharet |
a⸤bhinnaśiram vākṣikūṭo gaṇḍe vā
asaṃsektasyāṃśadeśe
bāhūṃ>|c cchhitvā dṛtimivātatam
vātapūrṇṇodaram vidārya nirasyātrāṇi śithilībhūtāṃ |
jaghanaśaktasya⸤ vā jaghanakapālānīti |
yasminnaṅge hi yo garbhbhaḥ sajjate ta-csya tambhiṣak |
samyak chittvā nirharedrakṣennārīñ ca yatnataḥ ||
citrāṃ hi gatiṃ garbhbhasya karoti kupi⸤to 'nilaḥ |
tatrānalpamatirvvaidyo vartyeta matipūrvvakaṃ ||
naccopekṣet mṛtaṃ garbhbham muhūrttam api paṇḍitaḥ |
sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsam paśuṃ yathā ||
⸤
maṇḍalāgreṇa karttavyaṃ cchedyamantarvvijānatā |
vṛddhipatraṃ hi-c tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hanyāt kathañ cana ||
athāmapatantīm aparām pātayet pūrvvavad bhiṣak |
hastenāpaha⸤red vā pi pārśvābhyām paripīḍya vā ||
muhurnnārīm avadhunet pīḍayed vā ṃśapiṇḍikān |
tailābhyaktayonin tailena pāyayet matimān bhiṣak ||
hiṅgupippalipāṭalyaubhāLrggīmelāmahauṣadhaṃ |
rāsnāmativiṣā cavyām ebhir ddoṣaḥ prasicayte ||
yoniś ca mṛdvī bhavati yoniśūlaś ca śāmyati |
trirātram evaṃ saptāhaṃ tataḥ sneham punaḥ punaḥ || -⸤
sāyañ ca pāyayed dadyā māsam vāpi susaṃskṛtāṃ |
śirīṣakackubhābhyāñ ca toyam ācamane hitaṃ ||
sarvvataḥ pariśudddhā ca snigdhapathyālpabhojanā ||
svedābhyaṅgapa⸤rā nityam bhavet māsamatandritā ||
payo vātaharaiḥ siddhan dacśāhaṃ bhojane hitaṃ |
rasan daśāhaṃ śeṣan tu yathāyogamupācaret ||
nirupadravām viśuddhāñ ca-⸤ jñātvā ca valavarṇṇinīṃ
||
ūrddhvañ caturṣu māseṣu visṛjet tuc vicakṣaṇaḥ ||
yonisantarppaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane |
balātailamidañ cāsyai dadyād a-⸤nilavāraṇaṃ ||
balāmūlakaṣāyasya daśamūlīkṛtasya-c ca |
yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasas tathā ||
aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgātailasyekas tad ekataḥ⸤ |
paced āvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutaṃ ||
tatrāgaruṃ sarjjarasaṃ saralan devadāru ca |
mañjiṣṭhāñ candanaṅ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivāṃ ||
mānsī śaileyakam pattran tagaraṃL
śārivāṃ vacāṃ |
śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpām punarṇṇavāṃ ||
tat sādhusiddhaṃ sauvarṇṇe rājate mṛnmaye 'pi vā |
prakṣipya kalase 'bhyarccya svanuguptan nidhāpayet ||
balātai⸤lamidan nāmnā sarvvavātavikāranut |
yathābalamato mātrāṃc sūtikāyai pradāpayet ||
yā ca garbhbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān |
vātakṣīṇe marmmahate⸤ mathite 'bhihate tathā ||
bhagne sramābhipanne ca sarvvathaiva-cprayujyate |
sarvvānāpekṣakādīṃś ca vātavyādhīn apohati ||
hikkā śvāsamadhīmanthaṅ gulmaṅkā-⸤sañ ca dustaraṃ |
ṣaṇmāsānupayujyena mantravṛddhirvvyapoha-cti ||
pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ |
etad dhirājñāṅ karttavyaṃ rājāmātyāś ca ye na⸤rāḥ ||
sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ |
c
balākaṣāyapītebhyas tilebhyo vā py anekaśaḥ ||
tailam utpādya
tat tailaṃ śatapākakṛtaṃ śubhaṃ |
⸤
śaste 'hni nibhṛvṛte veśmany upayuñjyād yathābalaṃ || jīrṇṇesmin
payasā siddhaṃ ṣaṣṭikānnam avāpnuyāt |
anena vidhinā droṇam upayuñjyānnamīritaṃ || bhuñjīta
dviguṇaṃ-L kālaṃ balavarṇṇānvitas
tataḥ |
sarvvapāpair vvinirmmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet || śataṃ
śataṃ cotkarṣād droṇe droṇe prakīrttyate ||
balākalpenātibalāguḍūcyādity ava-⸤lliṣu | śairīyake
vīratare śatāvaryān trikaṇṭake ||
tailācni kuryāt madhukaprasāraṇyoś ca buddhimān |
sarvveṣām eva caiteṣām upayogañ cikitsakaḥ⸤ |
balātailavadācaṣṭe guṇāṃś caivā viśeṣata iti ||
c
(From folio dscn3227 fol 249)
athāto vidradhīnāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
uktā⸤ vidradhayo ye ṣaṭ teṣv asādhyas tu sarvvajaḥ |
śeṣeṣv āmeṣu kacrttavyā tvaratā śophavat kriyā ||
vātaghnamūlakalkais tu vasātailaghṛtāyutaiḥ |
sukhoṣṇo vaha⸤lo lepaḥ prayojyo vātavidradhau
||
sānūpaudakamānsas tuc kākolyādiś ca yogaṇaḥ |
snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane ||
veśavāraiḥ sakṛsa⸤raiḥ payobhiḥ pāyasais tathā |
svedayec cāpi satatam āharec cāpi śoṇitaṃ ||
sa ced evam upakrāntaḥ pākāya vimukho yadi |
tam pācayitvā śastreṇa bhidyād bhitvā ca vuddhimāLn ||
pañcamūlīkaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ |
tilair vbhadrādimadhukasaṃyutaiḥ pūrya veṣṭayet ||
vairecanikayuktena trivṛtena viśodhya ca |
pṛthakparṇṇyādisiddhena⸤ trivṛte naiva ropayet
||
paittikaṃ śarkkarālājamadhukaiḥ śāricvāyutaiḥ |
pradihyāt kṣīrapiṣṭair vvā payasyośīracandanaiḥ ||
pākyaiḥ śītakaṣāyair vvā kṣīrair ikṣu⸤rasais tathā |
jīvanīyaghṛtair vvāpi secayec charkkarāyutaiḥ ||
ctṛvṛddharītakīnāñ ca cūrṇṇam madhuyutaṃ lihet |
jalaukābhir hareccāsṛk pakvam vāpāṭya buddhimān⸤
||
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyodakajena vā |
tilaiḥ sayacṣṭīmadhukaiḥ sāmṛtaiḥ sarppiṣāyutaiḥ ||
pratigrāhya pratanunā sarppiṣāveṣṭayed vraṇaṃ |
prapauṇḍarī⸤kamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ ||
saharidraiḥ kṛtaṃ sarppicḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇaṃ |
kṣīraśuklāpṛthakparṇṇīsamaṅgālodhracandanaiḥ ||
nyagrodhādipravāleṣu⸤ teṣāṃ tvakṣvathavākṛtaṃ |
naktamālasya patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā ||
dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukan tiktarohiṇī |
Lpriyaṃgukuśamūlañ ca niculasya tvageva
ca ||
eṣāṃ karṣasamair vbhāgair ghṛtaprasthaṃ vipācayet |
duṣṭavraṇapraśamanaṃ tathā nāḍīvināśanaṃ ||
sadyaś cchinna⸤vraṇānāñ ca karañjādyamidaṃ śubhaṃ |
iṣṭakāsikatālohacgośakṛttuṣapāṅśubhiḥ ||
mūtrair uṣṇaiś ca satataṃ svedayec chleṣmavidradhiṃ |
kaṣāyapānair vvamanair ālepair u⸤panāhanaiḥ ||
hared doṣān abhīkṣṇañ ca tathaivāsṛg alāvubhiḥ |c
āragvadhakaṣāyeṇa pakvam vā pāṭya dhāvayet ||
haridrātriphalāśaktutilair mmadhusamāyutaiḥ |⸤
pūrayitvā vraṇaṃ samyak vadhnīyāt kīrttitaṃ yathā ||
tataḥ kuclatthikādantī tṛvṛcchyāmārkkatilvakaiḥ |
kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitan tatra sasaindhavaṃ ||
pitta⸤vidradhivat sarvvā kriyā niravaśeṣataḥ |
vidradhyoḥ kuśalacḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ ||
varuṇādir gaṇakvātham apakve 'bhyantarotthite |
uṣakādipratī⸤vāpaṃ pivecchaṃkaraṇā yadi ||
anayor vvarggayoḥ sarppiḥ siddhaṃ vairecaneṣu ca ||
vidradhiṃ hanti na cirāt prātaḥ prātar nniṣevitaṃ |
ebhir eva gaṇaiś cāpi saṃsiddhaṃ snehaLyojitaṃ ||
kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sa ca sneho nuvāsanaṃ |
pānālepana bhojyeṣu madhusigrudrumo 'pi vā ||
dattāvāyo yathādoṣam apakvaṃ hanti vidradhiṃ |
toyadhānyā⸤nyāmlamūtrais tu peyo vāpi surādibhiḥ ||
yathādoṣagaṇackvāthaiḥ pived vāpi śilājatuṃ |
pradhānaṅ guggulum vāpi dāruśuṇṭhīm athāpi vā ||
svedopanāhaḥ⸤ kuryāc ca sadā cāpy anulomayet |
śirāṃ yathoktām vidhyecta kaphaje vidradhau bhiṣak ||
raktapittānilottheṣu kecid vāhau vadanti tu |
paryāgatañ ca śa⸤streṇa bhittvā vraṇavad ācaret ||
śruteṣūrddham adho vāpi mairecyāmlasurāsavaiḥ |
peyo varuṇakādis tu madhusigrudrumo 'pi vā ||
madhusigros tu mūleṣu siddhācnāṃ sahasāvudhaiḥ ||
yavakolakulatthānāṃ yūṣair vbhuñjīta mācnavaḥ ||
prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtaṃ |
paryāgate vidradho tu siddhir nnaikāntikī bhaved iti ||
(From folio dscn3228 fol 250)
athāto visarppanāḍīstanarogāṇāñ cikitsitaṃ vyākhyāsyāma⸤ḥ ||
sādhyā visarppās traya ādito ye tat sannipātakṣatajāvasādhyau |
sādhyeṣu pathyair hi gaṇair vvidadhyād ghṛtāvasekoś ca tathā
pradehān ||
kuṣṭhaṃ śatāhvāsuradārumustāLvārāhikustuṃvurukṛṣṇagandhā |
vāterkkavaṃśārttagaṇās tu yojyā sekeṣu lepeṣu tathā ghṛteṣu
||
yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyam alpam mahac cāpy athavallijāñ
ca |
taccopa⸤yojyam bhiṣajā pradehaiḥ seke ghṛte cāpi
tathaiva taile ||
ckaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakarddamām̐ś
ca |
vastrāntarā pittakṛte visarppa⸤lepāvidheyāḥ
saghṛtāḥ suśītāḥ ||
hrīveralāmajjakacacndanāni śrotojamuktāmaṇigairikaiś ca |
kṣīrābhipiṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ pra⸤yojyās
tanavaḥ sukhāya ||
mañjīṣṭhayaṣṭīmadhukam payasyācprapauṇḍarīkaṃ saha
padmakena |
saugandhikāñ ceti sukhapralepaḥ paitte visarppe bhiṣajā
prayo⸤jyāḥ ||
nyagrodhavarggam pariṣecanañ ca ghṛtañ ca kuryāt svaracsena
tasya |
śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiś ca saśarkkarair ikṣurasaiś ca
sekāṃ ||
ghṛtañ ca gaurī⸤madhukāravindalodhrāmvurājādanajīvakeṣu |
tathārṣabhec padmakaśārivāyāṃ kākoli2medākumudotpaleṣu
||
sacandanāyām madhuśarkkarāyān drā⸤kṣāsthirāpṛṣṇisamaṅgayā ca |
kalkīkṛtāsūdakamatragandhā nyagrodhavarggasya ca śārivādeḥ
||
gaṇasya vilvādikapañcamūlyoś caturgguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat |
prasthaṃL vipakvaṃ pariṣecanena
paittāni hanyāt tu visapppanāḍī ||
visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākan tathāsyāsya tathaiva pānāt
|⸤
grahārddite śoṣiṇi cāpi vāle | ghṛtaṃ tu gaurādikam etad
icṣṭaṃ ||
athāśvagandhā saralātha kālā saikeṣikāvāpyathavājaśṛṅgī |
gomūtrapiṣṭo vihimaprade⸤ho hanyādvisarppaṅkaphajaṃ suśīghraṃ ||
kālānusāryāguruccocaguñjārasnāvacāśītaśivendraparṇṇyaḥ
|
pālindimajjāsamahīkadam vā hito visa⸤rppeṣu
kaphātmakeṣu ||
gaṇas tu sarvvo varuṇaḥ prayojyaḥ kricyāsu sarvvāsu
vicakṣaṇena |
sarvveṣu saṃśodhanam eva kuryād raktāvasekañ ca jalāyukābhiḥ
||
⸤sarvvām̐ś ca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇaṃ
krameṇopacarecd yathoktaṃ |
nāḍītridoṣaprabhavā na sidhye ccheṣāś catasraḥ khalu
yatnasādhyāḥ ||
tatrānilotthā⸤m upanāhya pūrvvam aśeṣataḥ pūyagatim
vidārya |
phalair apāmārggabhavaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ pūrya hitāya
vadhyet ||
prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyam mahad yaLt khalu pañcamūlaṃ |
hiṃsrā haridre kaṭukāvale ca gojihvikā caiva savilvamūlaṃ
||
sambhṛtya kuryāt trivṛtaṃ vraṇasya saṃśodhanaṃ
śodhanaropaṇajñaḥ |
pittātmakāṃn prāg upa⸤nāhya dhīmān utkārikābhiḥ
sapayoghṛtābhiḥ ||
nipātyacśastran tilanāgadantīmañjiṣṭhakalkaiḥ pratipūrayīta
|
prakṣālane cāpi haridrasomanimvāḥ⸤prayojyāḥ
kuśalena nityaṃ ||
śyāmātribhaṇḍītriphalāsuc siddhaṃ haridrayos tilvakavṛkṣake
ca |
ghṛtaṃ sadugdham vraṇatarppaṇena hanyād gatiṃ koṣṭhagatāpi
yā⸤ syāt ||
nāḍīṅ kaphotthām upanāhayitvā
kulatthasiddhācrthakaśaktukiṇvaiḥ |
mṛdvīkṛtāmeṣyagatim viditvā nipātayec chastramaśeṣakārī
||
dadyā⸤d vraṇe nimvatilāṃ sadantīṃ surāṣṭrajāṃ
saindhavasamprayuktācṃ |
prakṣālane cāpi karañjanimvajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ
||
suvarccikāsaindhavacitrake⸤ṣu
nikumbhanīlīta larūpikāsu |
phaleṣv apāmārggabhaveṣu caiva kuryāt samamūtreṣu hitāya
tailaṃ ||
nāḍīn tu śaLlyaprabhavāṃ vidārya
nirghātyaśalyaṃ pravidārya mārggaṃ |
vandhed vraṇaṃ kṣaudraghṛtapragāḍhaṃ datvā tilāñ
cchodhyavaropayīta ||
kumbhīkakharjjūrakapitthavilvavanaspatīnāñ ca ⸤śalāṭuvargge |
kṛtvā kaṣāyam vipacet tu tailam āvāpya
mustācśakunapriyaṅgūḥ ||
saugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ lodhrāṇi datvā khalu dhātakīñ ca |
etena śalya⸤prabhavā tu nāḍī rohed vraṇe vā
sukhamāśu caiva ||
kṛśadurvvalacbhīrūṇān nāḍīm marmmāśritām api |
kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa dārayet ||
eṣaṇyā ga⸤m anviṣya kṣārasūtrānuśāriṇīṃ |
sūcīn nidadhyād gatyantec pronnām pāṇḍu vinirharet ||
sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhavandhaṃ samācaret |
tataḥ kṣāravalam vīkṣya⸤ sūtram anyat prayojayet
|
kṣārāktam matimān vaidyo yāvannac cchidyate gatiḥ |
bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryā vaidyena jānatā ||
arvvudādiṣu cotkṣipya mūle sū⸤tran nidhāpayet |
sūcībhir yavavaktrābhir ācitam vā samantataḥ |.
mūle sūtre ca vadhnīyāc cchinne copakramed vraṇaṃ ||L
yā dvivraṇīye 'bhihitās tu varttyas tāḥ sarvvanāḍīṣu bhiṣag
vidadhyāt |
ghoṇṭāphalaṃ tvag madanaṃ phalañ ca pūgasya ca tvag lavaṇañ
ca mukhyaṃ ||
⸤snuhārkkadugdhena sahaiṣa kalko varttīkṛtā hantya
cireṇa nāḍīṃc >
vibhītakāmrāsthivaṭapravālahareṇukāśaṃkhinivījamisrā ||
varāhaviṭsūkṣmamasīpradeyā nā⸤ḍīṣu tailena
vimiśrayitvā |
tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāyac koṣṭhāśritā svādarato diśanti
|.
varttīkṛtam mākṣikasaṃprayuktan nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamam
vā |⸤
duṣṭavraṇe yad vihitaṃ ca tailan tat sevyamānaṅ gatim āśu hanti
||c
dhattūrakam madanakodravajañ ca vījaṃ kośātakī śukanasā
mṛgabhojinī ca |
sāṅkollavījakusumai⸤s tu kṛtañ ca cūrṇṇaṃ
lākṣodakāhṛtamalāsu gatīṣu deyaṃ ||
eṣv evac sādhuṣu kṛteṣu vimiśrayitvā tailaṃ kṛtaṅ gatim
apohati saptarātrāt |
piṇḍīkṛtasya tu varāhavi⸤bhāvitasya mūleṣu
kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu ||
tailaṅ kṛtaṅ gatim apohati śīghram eva kandeṣu
cāmaravarāyudhasāhvayeṣu |
bhallātakārkkamaricair llavaṇottamenaL siddhaṃ viḍaṃgarajanīdvayacitrakair yat ||
syāmārkkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ
kaphānilakṛtānapacīn vraṇām̐ś ca |
stanye gate vikṛtim āśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītvā ghṛtaṃ⸤ pariṇatehani vāmayīta ||
nimvodakena madhumāgadhikāyutecna vāntāpare 'hani ca
mudgarasāsanā syāt |
evan tryahañ caturahaṃ ṣaḍaham vamed vā sarppiḥ pived tri⸤phalayā saha saṃyutam vā ||
bhārggīm vacām ativiṣāṃ suradārupācṭhām mustādikam
madhurasāṅ kaṭurohiṇīñ ca |
dhātrī pivet tu payasaḥ pariśodhanārtha mustāvacādi tu⸤ varam madhunātha vāpi ||
stanarogam utthitam avekṣya bhiṣag vidadhyācd yad
vidradhāvabhihitam vahudhābhidhānam ||
āme vidahyati tathaiva gate ca pākan tasyā stanau sata⸤tam eva ca nirdduhīteti ||
(From folio 253r : 5)
athāto granthyapacyarbbudagalagaṇḍānāñ cikitsitam
vyākhyāsyāmaḥ ||
granthiṣv athāmeṣu bhiṣag vida⸤dhyāc chophakriyā
vistaraśo vidhijñaḥ |
rakṣed balañ cāpi narasya nityaṃ tad
rakṣitam vyādhibalan nihanti ||
tailaṃ pibet sarppiratha dvayaṃ vā datvā vasām vā trivṛtam
vidadhyātL|
apīhavātedaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamathāpi dadyāt ||
hiṃsrāsa rohiṇyamṛtātha bharggī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhā |
gojī ca piṣṭā saha tālapattryā granthau vi⸤dheyā
nilaje pralepaḥ||
svedopanāhā vividhāś ca yojyāḥc kuryāt prasiddhānaparāṃś
ca lepān| vidārya pakvaṃ samupohya pūyam prakṣālya
bilvārkkagaṇaditoyaiḥ⸤ ||
tilaiḥ sapañcāṅgulapattramiśraiḥ saṃśodhayet
saindhavasaṃpracyuktaiḥ| śuddham vraṇañ cāpy uparopayīta
tailena rāsnāsaralāyutena||
viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ⸤ siddhena taṃ
kṣīravimiśritena| jalāyukāḥ pittakṛte hitācs tu
kṣīrodakābhyām pariṣecanañ ca||
kākolivarggasya tu śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkka-⸤rāṇi| drākṣārasenekṣurasena vāpi cūrṇṇaṃ pibed vāpi
harītackīnāṃ||
madhūkajambvarjjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehānavacārayec ca|
saśarkkarair vvā tṛṇaśūlyaka⸤ndairddihyādabhīkṣṇaṃ
mucilindajair vvā||
vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa vanaspatīnāṃ|
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukair vviśodhya sarppiḥ prayojyam madhurair
vvipakvaṃ||
L
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvvā granthau bhiṣak
chleṣmasamutthiteṣu | svinnasya vimlāpanam eva kuryād
aṃguṣṭhaveṇudṛśadīsutais tu||
vikaṃkatāragvadhakākaṇantīkākādanītā⸤pasavṛkṣamūlaiḥ| ālepayed enama
lāvubhārggīkarañjackālāmadanaiś ca vidvān||
amarmmaje cānupa
śīmymānasapakvam
evāpahared vidārya| dahet⸤ sthite cāsṛji
siddhakarmmā sadyaḥ kṣatoktañ ca vidhim vida-cdhyāt||
yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsvapya yaṃ karmma vidhiḥ
prayojyaḥ| śastreṇa cāpāṭyac
vipakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ||
saṃśocdhanais tañ ca viśodhayīta kṣārottamaiḥ
kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ| śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyam vi⸤ḍaṅgapāṭhārajanīvipakvaṃ||
medaḥsamutthe tilakalkadicgdhaṃ tvacopariṣṭād dviguṇam
paṭāntaṃ| hutāśataptena muhuḥ pramṛjyālena dhīmānadahan⸤ hitāya||
pralipya dārvvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanam asya
kāryaṃ| nipātya vā śastramapohya medo dahet
supakvan tv athavā vidārya||
prakṣālya mūtraiś ca tilaiḥL supiṣṭaiḥ
suvarccikādyair haritālamisraiḥ| sasaindhavaiḥ
kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarair enam abhipraśodhya||
tailaṃ vidadyād
dvikaraṃjaguñjāvaṅgāvalekheṅgudimūtra-siddhaiḥ| jīmūtakī
kośavatīphaleṣu dantī dravantī trivṛctāsu caiva||
sarppiḥ kṛtaṃ hanty apacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttan tad
udāravīryaṃ| nirgguṇḍijātība⸤rihiṣṭhayuktaṃ
jīmūtakaṃ mākṣikasaindhavāḍhyaṃ||
abhiprataptaṃc vamanaṃ praśastaṃ
duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti| nirgguṇḍi bimbīkaravīrasiddhaṃ
tailaṃ hitaṃ śī⸤rṣavirecanaṃ ca||
śākhoṭakalka svarasena siddhaṃ tailaṃ-c hitaṃ
nasyaniśevanena| madhūkasāraś ca hito vapīḍe phalāni śigroḥ
kharamañjarervvā⸤||
granthīnamarmmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhītac
vaidyaḥ| kṣāreṇa cainaṃ pratisārayīt muhurmmhurllikhyama
thoyathāvat||
pārṣṇim prati dvā da⸤śa cāṅgulāni mātvendrabastim
parivarjjya dhīmān| vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo jālāni
niḥkramyavidhimviddhyāt ||
maṇibandhopariṣṭādvā kuryād rekhāL𑑎trayam bhiṣak| aṅgulāntaritaṃ
samyag apacīnāṃ nivṛttaye||
cūrṇṇasya kāle parcalākakākagodhāhikūrmmaprabhavās tu⸤maṣyaḥ | dadyāc ca tailena saheṅgudīnāṃ tailāni vakṣyāmi
cac ślīpadeṣu ||
vairecanan dhūmam upādadīta bhavec ca nityaṃ yavamudgabhojī|
karkkāruker vvāruka⸤nālikerapiyālapañcāṅgulabījapūrṇṇaiḥ||
vātārbbudaṃ-c kṣīraghṛtāmbusiddhair uṣṇaiḥ satailair
upanāhayettu| kuryāc ca mukhyānuupanāhanārtham bhṛteṣu māṃ⸤seṣu ca veśavārāṃ||
svedam vidadhyāt kuśalantu nāḍyā śṛṅgecna raktam bahuśo
harecca| vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhya
trivṛtam pibedvā||
svedo-⸤panāhā mṛduvas tu pathyāḥ pittārbbude
kāyavirecanañ ca| vighṛcṣya codumbari
kākagojīpatrairbhbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet||
sūkṣṇīkṛtaiḥ sarjjarasapriyaṃgū-⸤pattaṅgalodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ |
visrāvya cāragvadhagojisomāḥ śyāmā va yojyāḥ kuśalena lepaḥ
||
śyāmāgirihvārajanīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca ||
ghṛtaṃ paLcet klītakajecasiddhaṃ
pittārbudī tajjaṭhare ca jantuḥ ||
śuddhaś ca jantoḥ kaphaje rbude tu rakte 'vasikte ca tato
'rbudan tat |
kalkair ddihed
ūrddhvamadhaś ca
yani dravyāṇi doṣānapaciṃ⸤ nudanti ||
kapotapārāvataviḍvimiśraiḥ sakāṃśanīlī śukaclāṅgalākhyaiḥ
|
mūlais tu kākādanimūlamisraiḥ kṣārapradigdhair athavā
pradihyāt ||
niṣpāvapi⸤ṇyākakulatthakalkair mmāṃsapragāḍhair
ddadhimardditais tu |
lepaṃ vicdadhyāt krimayo yathātra mūrcchanti muñcanty
atha makṣikā vā ||
alpāvaśiṣṭaṃ krimibhakṣitan talli⸤khettato 'gnim
vidadhīta paścāt |
yadalpamūlaṃ trapuśīsatā-csrais tadveṣṭya paṭṭair
athavāyasair vvā ||
kṣārāgniśastrāṇyavacārayīta muhur mmuhuḥ prāṇamahiṃsa⸤mānaḥ |
āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyam iṣṭaṃ
vra-cṇaśodhanārthaṃ ||
śuddhe ca tailaṃ vidadhīta
bhārggīviḍaṅgapāṭhātriphalāsusiddhaṃ |
yadṛcchayā-⸤
copagatāni pākaṃ krameṇa caivaopacaredvidhijñaḥ ||
medo 'rbbudaṃ svedya vidārya saudhya sīvyādyathoktaṃ
gataraktamāLśu |
tato haridrāgṛhadhūmalodhrapattaṅgacūrṇṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ
||
vraṇam pratigrāha madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ vidadhīta
śuddhe |
saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbbudāni⸤ karoti tānyāśu punar bhbhavanti ||
tasmād aśeṣāṇi samucddharet tu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā
viṣāgnī |
svinne 'nilothaṃ galagaṇḍamadau nāḍyāni⸤
laghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||
amlaiḥeṣu pattraiṣu payaḥ sucāpic
svedaṃ vidaddhyāt piśiteṣu cāpi |
visrāvayet svinnam atandritas tu rūḍhaṃ vraṇaṃ cāpy upanā⸤hayīta ||
śaṇātasīmūlakeśigrusidgraiḥ
piyālama-cjjāsahitais tilais tu |
kālāmṛtāśigrupunarnnavārkkagajādināmākaraghāṭakuṣṭhaiḥ ||
ekai-⸤ṣikāvṛkṣakatilvakaiś ca
surāmlapiṣṭaiḥ pradihedabhī-ckṣṇaṃ
|
tailam pibeccāmṛtavallinimbahansāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ ||
siddhaṃ balābhyāṃ sahadeva-⸤dāru hitāya nityaṃ
galagaṇḍaroge ||
svedopanāhaiḥ kaphasambhavan tu saṃsvedaya visrāvaṇam eva
kuryāt ||
tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikālāvuśukā-ñjānāśā kecit
pāṭha-Lhvayābhiḥ |
palāśabhasmodakapeśitābhir ddihyāt
suguñjābhir aśītalābhiḥ ||
daśārddhaśaṅkhair llavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ
pibetmāgadhikādisiddhaṃ |
praccharddanaṃ śīrṣavirecanañ ca⸤ dhūpaś tu vair
ecaniko hitas tu ||
pākakramo vā pyanayo vidheyoc vaidyena pākaṃgatayo
kathañcit |
kaṭutrikakṣaudrayutāś ca śastā bhakṣyā yavānnāni rasāś ca
mumaudgāḥ |
saśṛṃ⸤gaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā
galagaṇḍaroge |
c
medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ
snigdhatanornnarasya ||
śyāmāsudhālohapurīṣadantīra⸤sāñjanaiś cāpi hitaḥ
pralepaḥ |
mūtreṇa cāloḍya hitāya kalkaṃc prātaḥ pibet
sāramahīruhāṇāṃ ||
śastreṇa vā 'pāṭya vidārite ca medaḥ samuddhṛtya hitāya
sīvyet ⸤|
majjāvasākṣadrayutair ddahedvā dagdhe ca sarppirmmadhu
cāvacāryacṃ ||
kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇṇīkṛte rocanayā ca yukte |
tailena cābhyajya hitāya dadyāt sāro⸤dbhavaṃ
gomayajañ ca bhasma |
hitañ ca nityan triphalākaṣāyaṃ gā𑑎𑑎𑑎𑑎
𑑎ḍhaś ca bandho yavabhojanañ
ceti ||
(From folio 257v6)
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānāṃ ciL⸤kitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
antravṛddhim ṛte ye 'nye , vṛddhayas teṣu varjayet |
vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā ||
anaśanaṃ cātyaśana,m
adhyaśanam atho guruḥ |
tatrādito vā⸤tavṛddhau trivṛtāsnigdham āturam ||
sninnañ caiva yathānyāyam pāyacyīta virecanaṃ |
kośāmratilvakair aṇḍa,phalatailāni vā naraḥ ||
sakṣīram vā pibet māsaṃ tailam eraṇḍa⸤sambhavaṃ |
tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ , kvāthaiḥ kalkaiś ca buddhimācn ||
nirūhayen nirūḍhaś ca
ñ ca3
, bhuktavantaṃ rasodanaṃ
|
yaṣṭīmadhukasiddhena ,
tatas tailena yojayet ||
⸤svedopanāhau kuryāc ca , pradehām̐ś cānilāpahān |
vidagdham pāccayitvā vā , sevanīm parivarjjayet ||
bhindyād bhitvā ca matimān yathoktaṃ kramam ācaret |
pittagra⸤nthikramaṅ kuryād apakvam pittasambhave ||
śastropapannam bhitvā vā cśodhayen madhusarppiṣā |
śuddhe ca2
copaśaṅ kalkaṃ , dadyāt
tailan tu yaddhitaṃ ||
muhur muhur jjalaukābhiḥ śoṇi⸤taṃ raktaje haret |
pibed virecanam vāpi ,
śarkkarākṣaudrasaṃyutaṃ ||
pittagranthikramaṃ kuryād āme pakve ca raktaje |
śleṣmavṛddhim uṣṇavīryair mmūtrapiṣṭais tu lepayet ||
pītadārukaṣāL⸤yañ ca pibet
mūtreṇa saṃyutaṃ |
vimlāpanād ṛte cāpi śleṣmagranthikrame hitaḥ ||
pakvabhinne viśuddhyarthan tailaṃ deyam vijānatā |
sumanāruṣkarāṅkoṭha,saptaparṇṇeṣu sādhitaṃ ||
⸤svedyam medaḥ samutthan tu , lepayet surasādinā ,|
śirovicrekadravyair vvā sukhoṣṇair mmūtrasaṃyutaiḥ ||
svinnam vāveṣṭa paṭṭena ,
samāśvāsya ca mānavaṃ |
rakṣamūlaṃ ⸤sevanīñ ca vṛddhipattreṇa dārayet ||
medaḥ samuddhṛtya tato 𑑎c dadyāt
kāsīsasaindhave |
badhnīyāc ca yathoddiṣṭaṃ , śuddhe tailañ ca dāpayet ||
manaḥśilālalavaṇaiḥ ⸤siddhamāruḥkareṣu ca |
svedyamūtranimittan tu ,
vastrapaṭṭecna veṣṭayet ||
sevanyām pārśvato 'dhastād vidhyed vrīhimukhena vai , |
athātrodaravan nāḍī,n
dattvā vi𑑎⸤srāvayed bhiṣak
||
mūtranāḍīm athoddhṛtya ,
sthavikābandham ācaret |
śuddhe ca ropaṇan dadyā,d varjjayed antrahaitukaṃ ||
aprāptaphalakose vā ,
vātavṛddhikramo hitaḥ |
⸤dahed vā vahninā gāḍhan tasya mārggāvarodhanā ||
aṅguṣṭhamadhye tvak chitvā dahed vāṅgaviparyaye ||
anenaiva vidhānena ,
vṛddhī vātakaphātmakau ||
pradahet prayataḥ kintu , snu𑑎L⸤ṣā cchedo 'dhikas tayoḥ |
śaṃkhopari ca karṇṇānte tyaktvā sevanim ādarāt ||
vyatyāsā
gād tatsirām vidhyed
antravṛddher nnivṛttaye || 0 ||
upadaṃśeṣu sādhyeṣu ,
susnigdhaṃ svinna⸤dehinaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye , pātayed vā jalaukasaḥ ||
hacred ubhayataś cāpi doṣān atyartham ucchritān |
sadyo nihṛtadoṣasya ,
rukchothāv
upaśāmyataḥ ||
ya𑑎⸤di vā durbbalo jantur
nna vā prāptam virecanaṃ |
nirūheṇāharet tacsya doṣān atyartham ucchritān ||
prapauṇḍarīkam madhukaṃ rāsnākuṣṭhapunarnnavaiḥ |
saralāgurubhadrā⸤khyair vvātajaṃ saṃpralepayet ||
niculair aṇḍabījāni ,
yavagocdhūmaśaktavaḥ |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet ||
prapauṇḍarīkaṃ pūrvvaiś ca dravyaiḥ ⸤sekaḥ
praśasyate |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadma𑑎ckaiḥ ||
sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ sampralepayet ||
padmotpalamṛṇālādyaiḥ
sasarjjārjjunave⸤tasaiḥ |
sarppiṣkaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet ||
secayec ca ghṛtakṣīraṃ ,
śarkkarekṣumadhūdakaiḥ |
athavāpi suśītena ,
kaṣāyeṇa vaṭādinā ||
sālājakarṇṇāśva𑑎
L⸤karṇṇadhavatvagbhiḥ
kaphotthitaṃ |
surasāditailayuktābhiḥ sukhoṣṇābhiḥ pralepayet ||
āragvadhādikvāthena ,
pariṣekañ ca dāpayet |
na ca yānti yathā pāka,ṃ
prayateta tathā bhi⸤ṣak ||
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmānsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ |
tacsmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ ||
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api |
⸤śastreṇopacared vāpi , pākam āgatam āśu vai ||
tam apohya ticlaiḥ sarppiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet |
karavīrasya pattrāṇi ,
jātyāragvadhayor api ||
prakṣālane pra⸤yojyāni , vaijayantyarkkayor api |
saurāṣṭrī gairikaṃ tutthaṃ𑑎c
puṣpakāsīsasaindhavaṃ ||
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi , haritālam manaḥśilā ||
hareṇukailāś ca tathā 𑑎⸤sāmānyāhṛtya cūrṇṇayet ||
taccūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktam upadaṃśeṣu cpūjitaṃ ||
jambvāmrasumanānimba,śvetakāmbojipallavān |
śallakībadarībilvapalāsatini𑑎⸤satvacaḥ ||
kṣīriṇāñ ca tvaco yojyā ,
kvāthe triphalayā saha |
tena kvāthena satataṃ vraṇam prakṣālayed bhiṣak ||
asminn eva kaṣāye tu kaṣāye tu
, tailan dhīro vipācayet
|
gojīviL⸤ḍaṃgamadhukasarvvagandhaiḥ samanvitaṃ ||
etat sarvopadaṃśeṣu ,
śreṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate |
upadaṃśadvaye śeṣe pratyākhyāyācaret kriyāṃ ||
eteṣām eva yojyan tu 𑑎
⸤vīkṣya doṣabalābalaṃ ||
snehasvedopanāhām̐ś ca ,
ślīpade 'cnilaje bhiṣak |
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule ||
samāpyāyitadehaś ca ,
ba⸤stibhiḥ samupācaret ||
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtrecṇa mānavaḥ ||
mahauṣadhavipakvena ,
payasā cānnam ādiśet |
trivṛtañ copayuñjīta ,
hi⸤taś cātrāgnir ucyate ||
gulphasyādhaḥ sirām vidhyec chlīpade cpittasaṃbhave
, |
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbbudavisarppavat ||
sirāṃ suviditā vi𑑎⸤dhyed
aṅguṣṭhe śleṣmaślīpade |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṅ kaṣācyāṇi pibet naraḥ ||
pibed vā 'py abhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena vai ,|
pibed enaṅ guḍūcīm vā 𑑎⸤nāgaram bhadradāru vā ,||
hitaś cālepanan nityañ citrako devadāru ca |
viḍaṅgamaricārkkeṣu ,
nāgare citrake 'thavā ||
bhadradārvelakākṣaś ca ,
sarvveṣu lavaṇeL⸤ṣu ca |
tailaṃ pakvam pibed vāpi , yavānnañ ca hitaṃ sadā ||
pibet sadā ca tailena ,
ślīpadānān nivṛttaye |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ ||
anenaiva vidhānena ⸤putrañjīvakajaṃ rasaṃ |
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyacvibhāgavit ||
kākādanīḥ kākajaṃghām bṛhatīṅ kaṇṭakārikān |
kadambapuṣpīṃ māndārīṃ la⸤mbāṃ śukanasān tathā ||
dagdhvā mūtreṇa tam bhasma srāvayet kṣārackalkavat |
tatra dadyāt pratīvāpa,ṅ
kākodumbarikārasaṃ ||
madanāc ca phalaṃ kvāthaṃ svarasañ ca śu⸤kākhyayā |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitacḥ ||
apacīṃ galagaṇḍañ ca ,
grahaṇīdoṣam eva ca ,|
abhaktarocakañ caiva ,
hanyāt sarvaviṣāṇi 𑑎⸤ca ||
eṣv eva siddhaṃ tailañ ca
, nasyābhyaṅgeṣu
sevitaṃ |
etācn evāmayān hanti , ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ ||
dantī dravantī tṛvṛtā nīlī
śyāmā tathaiva ca |
saptalā śaṃkhinīñ caiva
, dagdhvā mūtreṇa
gālayet ||
dadyāc ca triphalākvātham
eṣa kṣāras tu sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca pūrvvaś cāpy āśiṣaḥ samāḥ ||
kriyābhiḥ saL⸤myag ārabdhā
, yadi naivopaśāmyati
|
sve sve bhāgye samutpādya , cchedayitvā sirām vyadhet ||
sirāmukhe ca matimān ,
dahet samyak chalākayā |
kuryāc chītakriyāñ cāpi vra⸤ṇoktañ ca vidhin
tatheti ||
cikitsā ,
ekonaviṃśatitamo 'cdhyāyaḥ || 19 || 0 ||
(From folio 261r2)
(From folio 261r2)
athātaḥ kṣudrarogānāṃ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
tatrādita ⸤eva ji
agallikām apakvāñ jalāyukābhir
ggrāhayet |
yavakṣāracsurāṣṭrikākākolīkalkaiś cālepayet |
śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vvā vidhānenopacaret |
pakvam vā pākavidhānenopacaret ||
yavaprakhyām ambālajī𑑎cm
panasikām pāṣāṇagarddabhaṅ kacchapikāñ ca svedayitvā𑑍 suradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilā⸤kalkair ālepayet | pakvām vā pākavidhānenopacaret
||
vicvṛtām, indraviddhāṃ garddabhikāṃ ,
jālagarddabham , irivellikāṅ gandhanāmāṃ kakṣām
visphoṭakā́m̐ś ca pitta⸤visarppavidhānenopacaret | pakvā́m̐ś ca
madhurauṣadhasiddhena sarppiṣā ropayet ||
cipyān tūṣṇāmbunā pariṣecyotkṛtyāpanayec cakratailenābhya
sarjjarasarasaL⸤cūrṇṇenāvacūrṇṇya
bandhenopacaret | evam aśakyam agninā dahet |
madhurauṣadhasiddhena ca tailenopacaret ||
anuśayīṃ śleṣma vidradhivad upaca⸤ret ||
vidārikām abhyajya parisvedya vimlāpayet |
bilvacmūlanāgavṛttikā
dantikā2varṣābhūkalkaiś cālepayet |
vraṇabhāvaṇam āpannam vā madhurakaṣāyauṣadha⸤siddhena tailena ropayet ||
śarkkarārbbudam medo 'rbbudavad ucpacaret ||
kacchūvicarccikārakasāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu 𑑍 śatāhvāsarṣapakalkai⸤r
ālepayet | siddhārthakadāruharidrākalkair vvā |
saralātaiclena vā | kaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyāt |
naktamālatailena vā |
pakvāṃś ca pakvavidhānenopacaret ||
pādadāryān tu sirām vidhyet |
pādau snehasvedopa𑑎cpannā
madhūcchiṣṭaghṛtavasāmajjābhir yavakṣāramiśrair ālepayet ||
alase tv āmlakāñjika𑑎⸤siktau caraṇau paṭolapicumarddatilakāsīsarocanākalkair
ālepayet |
nidigdhikārasasiddhena ca sarṣapatailenābhyajya
kāsīsarocanāmanaḥśilācū𑑎L⸤rṇṇaiḥ pratisārayet ||
kadaram uddhṛtya dahet snehena ||
indralupte tu śirasi sirām viddhvā manaḥśilā
tundakāsīsamaricakalkair
ālepayet |
kuṭannaṭabhadradārukalkair vvā jātīci⸤trakakaravīranaktamālakalkasiddhena tailenābhyajyāt | c
rasāyanavidhānaṃ seveta | avagāḍhapadam pracchayitvā
guñjāphalakalkair bbhūyo bhūyaḥ pradi𑑎⸤hyāt ||
arūṣikā tu jalaukobhiḥ śoṇitam avasicya 𑑎cnimbodakena
parisicyāśvaviḍrasena lavaṇapragāḍhenālepayet |
paṭolapicumarddaha⸤ridrākalkair vvā |
madhukotpalatilairaṇḍamārkkavapattrair vvā c|
indraluptoktena tailenābhyajyāt || dāruṇake tu
snigdhasvinnasya lalāṭe sirām vyadhet |
⸤avapīḍasiro bastyabhyaṅgām̐ś cāseveta |
kodravatṛṇakṣāraucdakaprakṣālanañ ca ||
palitaprakāram anyatra vakṣyāmaḥ ||
masūrikāṅ kaphapittavisarppakuṣṭhahara⸤pralepanādikriyām upadiśanti ||
jatumaṇimasakacarmmakīlatilakālakām̐s tu śastreṇotkṛtya
kṣāreṇa pratisārayet | agninā vā dahet ||
nacchanīlikāvyaṅgeṣu yaL⸤thābhyāsaṃ lalāṭe sirām visrāvayet |
kṣīravṛkṣakalkaiś ca kṣīrapiṣṭair avaghṛṣyālepayet |
balātibalāmadhukaharidrākalkair vvā |
suvarṇṇagairikāgurupayasyākalkair vvā |
⸤taruṇakapittharājādanakalkair vvā | sūkaradaṃṣṭrayā
vā madhucghṛtayuktayā |
yūnām api yuvānapiṭakāsv eṣa eva vidhiḥ | viśeṣatas tu
pracchanam iṣṭam ālepa⸤ś ca
siddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vvā ||
śālmalīkaṇṭakācm piṣṭvā gavyena payasā saha |
vivarṇṇam mukham ālimpet savarṇṇañ jāyate tataḥ ||
padminīkaṇṭake tu ⸤nimbodakasarppiḥ sakṣaudram pātum
prayacchet |
nimbāragvadhackaṣāyaṃ cotsādane
nārthaṃ pāṭhaḥ 4 ||
parivarttikān tu sarppiṣābhyajya svedayet | vātaghnais tataḥ
sninnām upanāha⸤yet | sālvalena veśavāreṇa vā
trirātram pañcarātram vā tataḥ csvedayitvābhyajya śanaiḥ
śanaiś carmma samānayam manipatham avapīḍayet |
pariveṣṭitañ ca punar upa⸤nāhayet | nityañ ca
snigdham annam āharet || avapāṭikāyām apy evaṃ yathādoṣaṃ ||
niruddhaprakāśe tu suvarṇṇādīnān nāḍīm ubhayatomukhīṃ |
dārvvīm vā jatuvṛtāṃ sarppiṣāL⸤bhyajya srotasi |
praṇidhāya śiśumāravasāvarāhamajjābhiḥ pariṣecayec
cakratailena vā | surabhivacā⸤devadārusiddhena |
tryahāt tryahāc ca sthūlatarīn nāḍīm praṇidadhyācd evam asya
srotodvāram varddhayet | snigdhañ cāhāram upaseveta |
śastreṇa vā sevanīm vimucyāvadāra⸤yet | tataḥ sadyaḥ
kṣatavad upācaret ||
agnirohiṇīṃ sannicruddhagudavalmīkañ ca
pratyākhyāyopacaret |
visarppoktena vidhānenāgnirohiṇīñ cikitset |
⸤sanniruddhagudan niruddhaprakaśavat |
valmīkaṃ śastreṇotkṛ𑑎ctyāgnikṣārābhyām upacaret tataḥ saṃśodhya ropayed
arbbudavidhānena ||
ahipūtane dhātryāḥ stanyaṃ ⸤śodhyeta | bālasya
triphalārasāñjanapaṭolaiḥ siddhaṃ sa𑑎crppiḥ pānam iṣṭaṃ |
triphalākhadirabadarīkaṣāyam vraṇaśodhanaṃ |
kāsīsarocanātutthāhari⸤tārasāñjanair amlapiṣṭaiḥ
pralepanaṃ | badaracūrṇṇair vvā saindhavamiśraiḥ |
cūrṇṇakāle tu cūrṇṇaḥ kapālatutthajaḥ || vṛṣaṇakacchvām
pāmāvad upacāro 'hipūtanavac ca ||
L⸤gudabhraṃse tu gudaṃ
svedyasnehenābhyajya praveśya praviṣṭe ca svedaṃ kuryād
uccāranirggamanārthaṃ | chidreṇa cāsya carmmaṇā kaupīnabandhaḥ
|
tailaṃ cāsya pānābhyañjanārtham vipace⸤t | mūṣikan
nirantraṃ kalpayitvā mahāpañcamūlakṣīram vicpacet |
tatas tasmin tailam vātaharakalkaprativāpam vipacet | etat
kṛcchram api gudatraṃ saṃsādha⸤yateti ||
L
pramehaḥ piṭakā𑑎ccaiva
madhumehas tathaiva ca |
udaraṃ mūḍhagarbbhañ ca , vidradhiñ ca mahāmayaṃ ||
vaisarppanāḍīstana𑑎⸤rōgam
ugragranthyāpacī cārbbudaduṣṭarogaṃ |
vṛddhypadaṃśaṃ sachapādaślīpadaṃ ca rogaṃ
kṣudrāmayena dvidaśo bhaveta ||
L