<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?>
MS Kathmandu NAK 5-333
Published in by in .
- http://narchives.gov.np/
- National Archives, Kathmandu
- Kathmandu, [region], Nepal
- Known as: 5-333.
- Siglum: H
In the Cikitsāsthāna, Missing verses/Lines SS.4.1.2
SS.4.1.51 SS.4.1.90cd SS.4.1.90ef SS.4.1.91 SS.4.1.92
SS.4.1.93ab SS.4.1.100cd SS.4.1.107 SS.4.1.108 SS.4.1.137
SS.4.1.138 SS.4.1.139 Metre break SS.4.1.53 SS.4.1.58
SS.4.1.80 SS.4.1.84
More ▾
| Title |
Suśrutasaṃhitā |
| Author |
Suśruta |
| Physical description |
| Language/Script |
[Sanskrit in Nepalese
script|]
-
śa and sa
not distinguished|
-
ba and va
not distinguished.
|
| Format |
pothi |
| Material |
palm-leaf |
| History |
| Date of production |
Nepala Saṃvat 663
(1465 CE)| |
| Place of origin |
[place of production] |
L
athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
dvau vraṇau bhavataḥ | śarīrasamutthaś cāgantuś
ca tayoḥ śarīrasamuttho vātapittakaphaśoṇitasannipātanimitta
āgantukaḥ puruṣa mṛga paśu pakṣi vyāḍasarīsṛpa patanapīḍana prahārācgniviṣāsthi sakalakapālakhaḍga cakreṣu
paraśuśaktikuntādyāyudhaprahareṇābhighātanimittaḥ⸤ | tatra
tulye vraṇasāmānye dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyācd
dvivraṇīyaḥ ity ucyate |
sarvvasminn eva cāgantau vraṇe tat kālam eva
kṣatoṣmaṇaḥ | prasṛtasyaupaśamārtham
pi⸤ttavacchītakriyāvibhāgaḥ | sandhānārthañ ca
madhughṛtopayoga icti | etad vikāraṇotthānaprayojanam
uttarakālan tu doṣopaplavaviśeṣād avasthāntaraviśeṣāḥ
śārīravat pratīkāraḥ |
doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsactaḥ
pañcadaśaprakāro bhavati | yathokte vraṇapraśnādhyāye
prasaraṇasāmarthyāc chaddhaś ceti ṣoḍaśaprakāra
ity ucyate |
tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ | sāmānyalakṣaṇam
viśeṣalakṣaṇañ ca | tatra vraṇe vṛṇotīti vraṇaḥ |
viśeṣalakṣaṇampunarvvātādisvalakṣaṇaviśeṣaḥ |
tatra śyāvāruṇābhaLbhas
tanu śītapicchilālpasrāvīrūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyām
atodabhedavedanāvahulo nirmmāṃsaś ceti vātāt || kṣiprajaḥ
pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapā⸤kavikārī
pītapiṭakājuṣṭaś ceti pittāt || pratataḥ kaṇḍuvahu⸤laḥ
sthūloṣṭhaḥ stavdhasirāsnāyujālāvanaddhaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍvāvabhāso
mandavedanaḥ | śuklaśītasā⸤ndrapicchilāsrāvī guruś ceti kaphāt
|| pravālānalanicayacprakāśaḥ
kṛṣṇasphoṭapiṭakājālopacitasturaṃgasthānagandhī savedanaḥ |
pradhūpanaśīlo raktasrā⸤ vī pittaliṅgaś ceti raktāt ||
pratodadāhadhūpāyanaprāyaḥ pītā⸤ruṇābhastadvarṇṇasrāvī ceti
vātapittābhyāṃ || kaṇḍūyanaśīlaḥ
sanistodavātrūkṣaḥ kharastaddho
muhu⸤rmmuhuḥ śītapicchalāsrāvī ceti vātaśleṣmābhyāṃ || guruḥ
sacdāhoṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī ceti pittaśleṣmābhyāṃ ||
tanurūkṣastodavahulaḥ prasupta iva ca
kṛṣṇāruṇā⸤ bhastadvvarṇṇasrāvī ceti
vātaśoṇitābhyāṃ || ghṛtamaṇḍābho
mīnadhāvanagandhīmṛdurvvisarppīkṛṣṇoṣṇasrāvī ceti pittaśoṇitābhyāṃ
|| rakto gurusnigdhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilaḥ saraLktasrāvī ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ |
sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti
vātapittaśoṇitebhyaḥ || kaṇḍūsphuraṇacumucumāyamānaprāyaḥ
pāṇḍutanuraktasrā⸤vī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ ||
dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pācṇḍūraktapītāsrāvī ceti
pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ || vividhadoṣavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
pavanapittakaphebhyaḥ ||
nirddarśakanirmmathanasphuraṇatodadāhapāckarāgakaṇḍūvāṃsvāpavahulo
nānāvidhavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
pavanapittakaphaśoṇi⸤tebhya iti || jihvātalābho mṛdu ślakṣṇaḥ
snigdho vigatavedanaḥc suvyavasthito nirāsrāvaś ceti śuddho
vraṇaḥ |
tasyaitasya vraṇasya ṣaṣṭirupakramā bhavanti |
tad yathā⸤patarpaṇam ālepanaḥ pariṣeko 'bhyaṅgaḥ svedo
vimlāyanam upanācho visrāvaṇaṃ sneho vamanam virecanaṃ |
cchedyaṃ bhedyandāraṇaṃ lekhya meṣyamāhāryaṃ vyadhyaṃ sevyaṃ
pīḍanaṃ sandhānam visrāvyaṃ śoṇitasthāpanannirvvāpaṇa mūtkārikā
kaṣāyo varttiḥ kalkaḥ sarppistailam piṇḍīkaraṇaṃ rasakriyācūrṇṇam
vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṃ mṛdukarmma dāLruṇakarmma kṣārakarmmāgnikarmma kṛṣṇakarmma
pāṇḍūkarmma samavarṇṇalomasañjananaṃ
lomasaṃharaṇaṃ vastikarmmottaravastikarmma vandhena patradānaṃ
krimighnaṃ vṛṃhaṇam viṣaghnaṃ śirovirecanannasyaṃ kavaladhāraṇaṃ
dhūpo madhusarppiryantram āhāro rakṣāvidhānam icti
teṣu kaṣāyo varttiḥ kalkaḥ sarppistailaṃ
rasakriyācūrṇṇam iti | śodhanaropaṇāni | evam e⸤te
ṣaṣṭirupakramā bhavanti || teṣv aṣṭau śastrakṛtyāḥ
śoṇitasthācpanaṃ kṣārāgniryantram āhāro rakṣāvidhānam ity
uktāḥ |
snehasvedavamanavirecanavastyuttarava⸤stividhānaśirovirecanarakṣāgninasyadhūmanakavalavidhācnāny
uttaratra vakṣyāmaḥ | yad anyad avasiṣṭam upakramajātaṃ
jātadatra vakṣyate |
tatra ṣaḍvidhaḥ prādiṣṭaḥ śophastasyaikādaśopakramā bhavanti |
apatarppaṇādayoc virecanāntāḥ | viśeṣeṇa vraṇapratīkāre
varttante vraṇabhāvam upagatasya na virudhyante śeṣās tu
prā⸤yeṇa vraṇapratīkārahetava eva |
apatarppaṇa ādya upakrama eṣa sarvvaśophānāṃ
sāmānyataḥ pradhānatamaś ca || bha ||
doṣocchrāyopaśāntyarthandoṣānaddhasya dehinaḥ |
avekṣya doṣaṃL prāṇañ ca kāryaṃ
syādapatarppaṇaṃ ||
tad dhi mārutakṣuttṛṣṇā
mukhaśoṣasramānvite |
kāryaṃ na vālavṛddhe vā na garvbhiṇyāṃ na durvvale ||
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca |
yathoktairauṣadhai⸤rllepaṃ pratyekāṃśyena kārayet ||
yathā prajvalite veśmanyambhasā paricṣecanaṃ
|
kṣipraṃ praśamayatyagnimevam ālepanaṃ rujaḥ ||
prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā |
utsā⸤dane ropane ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt ||
vātaśephe tu vedanopacśamārthaṃ
sarppistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniḥkvāthairaśītaiḥ
pariṣekaṃ kurvvīta | pittaraktā⸤bhighātaviṣanimitteṣu
kṣīravṛkṣakṣīraśarkkarodakakekṣurasaghṛtacmadhurauṣadhaniḥkvāthairanuṣṇaiḥ
| śleṣmaśophe tu
tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthai⸤raśītair
yathāmvubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirnniyacchati |
doṣāgnirecvaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati ||
abhyaṅgas tu doṣam ālocyopayukto doṣopaśamo
mṛdutāṃ ca karoti |
svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate |
paś cāt karmmasu cādiṣṭaḥ sa tu visrāvaṇādiṣu ||
rujāvatāndāruṇānāṅkaṭhinānāntathaiva ca |
śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpy evamvidhā vraLṇāḥ ||
sthirāṇāṃ rujatām mandaṃ kāryaṃ vimlāpanam
bhavet |
abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ ||
vimarddayed bhiṣakprājñas talenāṅguṣṭhakena vā |
śophayor upanāhan tu kuryā⸤d āmavidagdhayoḥ ||
praśāmyaty avidagdhas tu vidagdhaḥ pākametic
ca |
nivarttate na yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ ||
tatra saṃpācanadravyāṇy āhṛtyoktāni
pivya ca |
da⸤dhitakrasurāśuktadhānyāmlair yojayed bhiṣak ||
snigdhāni lavaṇīc kṛtvā paced utkārikāntataḥ
|
sairaṇḍapatrayā śopha nnāhayed uṣṇayā tayā ||
hitaṃ saṃbhojanañ cāpi pākāya vimukho yadi |
vedanopaśamārthāya tathā pākabhacyāya ca ||
acirotpatite śophe kuryāc choṇitamokṣaṇaṃ |
saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanā⸤vati ||
saṃravdhe viṣame cāpi vraṇe viśrāvaṇaṃ hitaṃ
|
sopadravācdravāṇāṃ rūkṣāṇāṅkṛśānāṃ
vraṇaśoṣiṇāṃ ||
yathā svauṣadhasaṃsiddhaṃ snehapānamvidhīyate |
utsannamāṃ⸤saśophe tu kaphe duṣṭe viśeṣataḥ ||
saṃsṛṣṭadhyāmarudhire vraṇe praccharddanaṃ hitaṃ
|
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānuvandhiṣu ||
virecanampraśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |L
apākavatsurogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca ||
snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptamucyate |
antaḥ pūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api||
gatimatsu ca rogeṣu bhedanamprāptamucyate |
vālavṛddhakṣatackṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api ||
marmmopari ca jāteṣu rogeṣūktañ ca dāruṇaṃ |
supakve piṇḍite śo⸤phe pīḍanair upapīḍite ||
pākoddhateṣu doṣeṣu tat tu kāryamvicjānatā |
supiṣṭairdāraṇadravyaiḥ ṛtakṣāraṇa vā punaḥ
||
kaṭhinasthūlavattauṣṭhān dīryamānān punaḥ punaḥ
|
kaṭhinātsannamāṃsām̐ś ca lekhanairācaredbhiṣak ||
samaṃc likhetsulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ
|
carmmaṇāntu pramāṇena samaṃ śastreṇa saṃlikhet ||
kṣau⸤maṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ
sasaindhavaṃ |
karkaśāni ca patrācṇi lekhanārthe
pradāpayet ||
nāḍīvraṇaṃ
śalyagarvbhamunmārgyutsaṃginaṃ śanaiḥ |
karīravālāṅguli⸤bhir eṣaṇyā veśayed bhiṣak ||
netravarmmagudābhyāsagatyo vaktrāḥ saśoṇitāḥ |
cuccūpotakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayed bhiṣak ||
saṃvṛtāvivṛtāsyeṣu vraṇeṣu matiLmānbhiṣak |
yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇaiḥ ||
roge vyadhanasādhyeṣu yathādeśaṃ pramāṇataḥ |
śastraṃ nidadhyād doṣañ ca srāvayet kīrttitantathā ||
apākopadrutā ye ca māṃsasthāvivṛtāś ca ye |
teṣu kāryaṃ yathoddiṣṭaṃ sevyaṃ sandhācnam eva ca ||
pūyagarvbhānanudvārān vraṇānmarmmagatānapi |
yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipī⸤ḍayet ||
śuṣyamāṇamupekṣeta pradehampīḍanamprati |
na cāpic mukhamālimpettathādoṣaḥ prasicyate ||
tais tair nnimittair vvahudhā śoṇite prasrute
bhṛśaṃ |
kāryaṃ yatho⸤ktaṃ vaidyena śoṇitasthāpanambhavet ||
dāhapākajvaravatāṃ vraṇācnāmpittakopataḥ |
raktena cābhibhūtānāṃ kāryannirvvāpaṇambhavet ||
yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapi⸤ṣṭair
ghṛtāplutaiḥ |
dihyeta vahalāṃ sekāṃ suśītāñ cāvacārayet ||c
vātābhibhūte valayāḥ kākolyādīgaṇe tathā |
snaihikeṣu ca vījeṣu kuryād utkārikāṃ śubhāṃ ||
yeṣāṃ svedanaṅkāryaṃ sthirāṇāmvedanāvatāṃ |
durggandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāntathaiva ca ||
kaṣāyaṃ śodhanaṅkāryaṃ śodhanaiḥ prāgudīritaiḥ |
antaḥpūyānaṇumukhān gambhīrāL
māṃsasaṃśritān ||
śodhanadravyayuktābhir vvarttibhiḥ samupāyaret |
putimāṃsapraticchannāṃ mahādoṣānudīritaiḥ ||
varttidravyaiḥ kalkakṛtairyathālābhena śodhayet
|
pittapraduṣṭāṃ gaṃ⸤bhīrāndāhapākaprapīḍitāṃ ||
kārppāsīphalamiśreṇa
yuñjyāccchodhanasarppiṣā |
utsannamānsānasnigdhānalpasrāvānnṛṇāmvraṇān ||
sarṣapasnehayuktena dhīmāntaile śo⸤dhayet |
vraṇānāṃ sthiramāṃsānānduḥśodhyānāntathaiva ca |
rasackriyāṃ śodhanīyāṅ kuryād dravyair
udīritaiḥ ||
kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cāpi srite vudhaḥ |
surāṣṭrajāṃ sakāśīsāṃ dadyāc cāpi manaḥśilāṃ ||
haritālañcamatimānc tatastānavacārayet |
mātuluṅgarasopetāḥ sakṣaudrāḥ supramardditāḥ ||
vraṇeṣu dattā tiṣṭhet tu trīm̐mtrīm̐⸤ś ca divasān parān |
medopasṛṣṭāndurggandhāṃ
gambhīrāñcūrṇṇaśocdhanaiḥ |
upācaredbhiṣakprājñaḥ śūkṣmaiḥ śodhanavastijaiḥ |
śuddhalakṣaṇasaṃyukte kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hi⸤taṃ
||
tatra kāryaṃ yathoddiṣṭairddravyair vvaidyena jānatā |
avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca ||
hitāḥ saṃropaṇāvarttya vatyaṅgairopaṇaiḥ kṛtāḥ |
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāLmarohatāṃ ||
kalkasturopaṇaḥ kāryastilajo madhusaṃyutaḥ |
sa mādhuryāttathaivoṣṇyātsnehāccānilanāśanaḥ ||
kaṣāyabhāvātmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahā |
auṣṇyātkaṣāyabhāvāc ca tiktatvāc ca kaphe hitaḥ
||
śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanacropaṇaiḥ |
nimvapatramadhubhyāntu yuktaḥ saṃśodhanaḥ smṛtaḥ
||
pūrvvābhyāṃ sarppiṣā cāpi yuktaś cāpyu⸤paropaṇe |
tilavadyavakalkantu kecidāhurmmanīṣiṇaḥ ||
acvidagdhaṃ praśamayed vidagdhamvāpi pācayet |
pakvañ ca bhindyādbhinnaś ca śodhayed ropayīta
ca ||
pitta⸤raktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān |
ropayed ropaṇīyenac kṣīrasiddhena sarppiṣā
||
kaphavātārdditānāntu vraṇānāntailaropaṇaṃ |
kuryāt tatra yathokteṣu dravyeṣu matimān bhiṣak
||
avyadhyānāñcalasthānāṃ śuddhānāñ ca praduṣyatācṃ |
dviharidrāyutāṃ kuryād ropaṇīyai rasakriyā ||
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāñcūrṇṇaropaṇaṃ |
prā⸤ptamvidadhyāt matimān prāk sa ukto
vidhiryathā ||
śodhano ropaṇaś caiva vidhir yo yam prakīrttitaḥ |
sarvvavraṇānāṃ sāmānye nokto doṣaviśeṣataḥ ||
eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaLladarśanāt |
mantravatsaṃprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathaṃcana
||
svavuddhyā vibhajedyuktyā kaṣāyādiṣu yogavit |
doṣocchrāyeṇauṣadhāni
yānyuktāni purā mayā ||
ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ |
sa vātaduṣṭe deyas tu kaṣāyādiṣu saptasuc ||
nyagrodhādigaṇo yas tu kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu |
āragvadhādiś ca gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrttitaḥ |
tau deyau kaphaduṣṭec tu saṃsṛṣṭe
saṃyutāgaṇāḥ ||
vātopasṛṣṭānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān |
sakṣaumayavasarppirvbhi⸤rddhūpanāṅgais tu
pūrayet |
pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāntathaicva ca |
kuryād utsādanīyāni sarppīṃṣyālepanāni ca ||
māṃsādānāñ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivannaraḥ |
viśuddhamanasastasya māṃsammāṃsena varddhate ||
utsannamṛdumāṃsānāṃc vraṇānāmavasādanaṃ |
kuryād dravyairyaktāktais tu
cūrṇṇitairmmadhunā saha ||
kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā |
mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitañcāpi mokṣayet ||
vātaghnauṣadhasaṃyuktaiḥ snehasvedau ca kārayet |
mṛdutvamāśurohañ ca gāḍhavandhaṅkaroti hi ||
vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāLruṇīkaraṇaṃ hitaṃ
|
dhavapriyaṃgvaśokānāṃ rohiṇyāś ca tvacas tathā ||
triphalāpuṣpakāsīse tathāsarjjarasaṃ samaṃ |
kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇṇāni vraṇaṃ tairevacūrṇṇayet ||
utsannamānsān kaṭhinā⸤n
kaṇḍūyuktām̐ścirotthitān |
duḥśodhanīyām̐ś ca tathāśodhayetc kṣārakarmmaṇā ||
sravato 'śmarijānmūtraṃ yecānye raktavāhinaḥ |
saṃdhī niḥśeṣataścchinnān sādhayed a⸤gnikarmmaṇā ||
durūḍhatvāt tu śuklānāṃ kṛṣṇakarmma hitam bhavet
|
bhacllātakavidhānena sā ca snehān
prayojayet ||
ye ca kecitphalasnehā vidhānanteṣu vakṣyate ||
durūḍhatvāt tu kṛ⸤ṣṇānāṃ hitā pāṇḍukriyā bhavet |
saptarātrasthitaṃ kṣīre
vārkkare rohiṇīphalaṃ ||
tenaiva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇampāṇḍūkaraṃ smṛtaṃ |
navaṃ kapālikācūrṇṇaṃ vaidalaṃ sarjjam eva ca ||
kāsīsamaLdhukaṃ caiva kṣaudrāktaṃ lepane
hitaṃ |
kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhurantathā ||
tathā samudramaṇḍūkī maśicūrṇṇañ ca dāpayet |
kapi⸤tthānmānsamuddhṛtya mūtreṇājasya
pūrayet |
kāsīsaṃ rocanā caivac haritālammanaḥ śilā ||
veṇunirllekhanañcaiva prapunāṭañ ca dāpayet |
adhastādarjjunasyaitanmāṃsaṃ bhūmau nidhāpayet ||
māsādūrddhantatastena kṛṣṇam ālepayed
vracṇaḥ ||
hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyañcaiva rasāñjanaṃ |
romāṇyanena jāyante tūrṇṇaṃ pāṇitaleṣv api ||
catuṣpadānāntvagromanakhaśṛṅgāsthibhasmanā |
tailāktā cūrṇṇictā bhūmirbhavedromaruhā punaḥ ||
kāsīsannaktamālasya pallavām̐ś cāpi saṃharet |
kapittharasapiṣṭā⸤ni romasañjananamparaṃ ||
romākīrṇṇo vraṇo yas tu na samyacguparohati
|
kṣurakarttari sandaṃśais tasya lomāni nirharet ||
śaṃkhacūrṇṇañ ca bhāgauṣṭau
haritālaṃ ca bhāgikaṃ |
śuktena saha piṣṭantu romaśātanam uttamaṃ ||
tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīrantathaiva ca
|
vimṛdyaikatra dātavyaṃ romaśātanam uttamaṃ ||
vātaduṣṭo vraṇo yastuL
rūkṣasyātyarthavedanaḥ |
adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra vastirvidhīyate ||
mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe tathaiva ca |
tathaivārttavadoṣeṣu vastirapyuttaro hitaḥ ||
vraṇaḥ śudhyabhivandhena
mṛdutvañcopagacchati |
rohaty api ca niḥsaṅgāttasmād vandhaḥ praśasyacte ||
sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatāṃ |
patradānam bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathart tu ca ||
eraṇḍa⸤bhūrjjapūtīkakāśmaryāṇāñ ca vātajaḥ
|
patramāśvavalaṃ yac ca haricdrāpatram eva ca ||
patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakānāntathaiva ca |
dūṣite raktapittābhyāmvraṇe dadyādvica⸤kṣaṇaḥ ||
pāṭhāmūrvvāś ca gandhānāṃ kākamācīharidrayoḥ |
patraṃ śukacnasāyāś ca yojayet kaphaje vraṇe ||
akarkkaśamavicchinnamajīrṇṇamviṣavarjjitaṃ |
ajantujagdham mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate ||
snehamauṣadhasāram vā paṭṭapatrāntarīkṛtaṃc
|
taddadāti yatastasmād auṣadhopari dāpayet ||
śītoṣṇajananārthāya snehasaṃgrahaṇāya ca |
dattauṣadheṣu dātavyam patraṃ vaidyena jānatā ||
makṣikāvraṇamāgatya nikṣipanti yadā krimiṃ |
śvayathurvbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaṃ ||
tīvrā rujo vicitrāś ca raktasrāvaṃ sravedapi |
svasurasādihiLtas tatra dhāvane pūraṇe tathā ||
saptaparṇṇakarañjārkka nimvarājādanatvacaḥ |
gomūtrapiṣṭā ca hitāḥ sekaḥ kṣārodakena vā ||
vraṇaṃ pracchādayitvā ca māṃsapeṣyām vinirharet
|
viṃśati⸤ krimijātīm̐s tu vakṣyāmy upari bhāgaśaḥ ||
dīrghakā...turāṇāntuc kṛṣāṇām vraṇaśoṣiṇāṃ |
vṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ so 'pyagnim parirakṣatā ||
viṣaduṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayam eva ca |
cikitsitantu vakṣyāmi taṅkalpeṣu vibhācgaśaḥ ||
kaṇḍūmantaḥ saśophaś ca jatrūṇopari ye vraṇāḥ |
śirovirecanaṃ teṣu vidheyaṃ vakṣyate tathā ||
rujāvanto 'nilāviṣṭā rūkṣā ye corddhvajatrujāḥ
|
vraṇeṣu teṣuc karttavyaṃ nasyaṃ snehena jānatā ||
doṣam pracyāvaṇārthāya rujādāhakṣayāya ca |
jihvādantasamutthasya ha⸤raṇārtham malasya ca ||
śodhano ropaṇaś caiva vraṇasya mukhajacsya
vai |
uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||
ūrddhvajatrugatān trāgān
vraṇān vā kaphavātajān |
śophāsrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret ||
kṣatoṣmaṇāṃ nigrahārthaṃ sandhānārthantathaiva
ca |
sadyovraṇeṣvāyateṣu madhusarppirvvidhīyate ||L
avagāḍhastvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ |
nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||
laghumātro laghuś caiva snigdhāṣṇo vahnidīpanaṃ
|
sarvvavraṇibhyo deyas tu sadāhāram vicjānatā ||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
rakṣāvidhānair uddiṣṭaiḥ sadā cāpi pravakṣyate⸤ ||
ṣaṇmūloṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ |
ṣaṣṭyāvidhācnaiḥ prāpnoti caturvbhiḥ sādhyate vraṇaḥ ||
alpagranthaṃ mṛgayatā yogo yo 'lpauṣadhaḥ kṛtaḥ
|
dravyāṇāṃ tu samānānāntatra vāyo na duṣyati ||
prasaṃgābhihito yo vā
vachudurllabhabheṣajaḥ |
yathopapatyā tatrāpi kāryam eva cikitsitaṃ ||
vraṇakriyāsvimāsveva samā⸤soktās tu yā
kriyā |
bhūyobhidhāsyāmy upari tathā sadyovraṇecṣu tā iti ||
|| dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ prathamaḥ ||
(From folio 207v5)
athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ ⸤vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarir ddharmmabhṛtām variṣṭho vāgvidām
varaḥ |
viśvāmitrātmajam ṛṣiṃ śiṣyaṃ suśrutam anvaśāt ||
nānādhārāmukhaiḥ śastrair nnānāsthānanipātitaiḥ
|
bhavaṃL⸤ti nānākṛtayo vraṇās
tām̐s tvanibodha me ||
āyatāś caturasrāś ca tryasrā muṇḍalinas tathā |
arddhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā ||
śarāvanimnamadhyāś ca yavamadhyās tathā⸤pare |
evamprakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ ||
doṣajā vā svacyambhinnā na tu
vaidyanimittajāḥ |
vraṇākṛtijño hi bhiṣak na moham upagacchati ||
durddarśaneṣv api bhṛśaṃ ⸤vraṇeṣu vikṛteṣv api |
anekākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātacnaiḥ ||
samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrttitaḥ |
chinnam bhinnan tathā viddhaṃ kṣatam picitam eva ca ||
⸤ghṛṣṭam āhus tathā ṣaṣṭhan teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
tiryakcīno mṛducr vvāpi so vraṇas tv āyato bhavet |
gātrapātī na vā tad dhi chinnalakṣaṇam ucyate
||
śaktikunteṣu3khaḍgādivi⸤ṣāṇair āśayor hataḥ |
yat kiñcit sravate tad dhi bhinnalakṣaṇam
ucyate c||
sthānāny āmāgnipakvānām mūtrasya rudhirasya ca |
hṛduṇḍukaḥ phupphusaś ca koṣṭham ity
abhidhīyate ||
ta⸤smin bhinne raktapūrṇṇe jvaro dāhaś ca jāyate |
mūtramārggagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇāc ca
gacchati ||
mūrcchādhmānatṛṣāśvāsas tv abhaktacchanna
nda eva ca |
viṇmūtravātasaṅgañ ca svedāsrāvo kṣiL⸤raktatā ||
lohagandhitvam āsyasya gātradaurggandham eva ca |
hṛcchūlaṃ pārśvayoś cāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu
||
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ charddayaty api |
ādhmānam atimātraṃ ca śūlaṃ ⸤ca
bhṛśadāruṇam ||
pakvāsayagate cāpi rujā gauravam eva ca |
cadhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavanti hi ||
sūkṣmāsyaṃ śalyābhihataṃ yadagandhāsayam vinā |
⸤uttuṇḍitan nirgatam vā tadviddham iti nirddiśet ||
nāticchinna𑑎cn nātividdham ubhayor
llakṣaṇānvitam |
viṣamavraṇam
aṅge yan
saṃgo yaṃ tat kṣatan tv abhinirddiśet ||
prahārapīḍanā⸤bhyān tu yadaṅgam pṛthutāṃ gataṃ |
sāsthi tat piccitam vidyāt
majjāracktapariplutaṃ ||
gharṣaṇād abhighātād vā yad aṅgam vigatatvacaṃ |
ūṣāsrāvānvitan tan tu ghṛṣṭam ity abhi⸤dhīyate ||
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisrave |
raktakṣacyād atra rujāḥ karoti pavano
bhṛśaṃ || snehapānaṃ hitan tatra tatseko vihitas tathā |
veśavāraiḥ sa⸤kṛśaraiḥ susnigdhaiś
copanāhanaṃ |
dhānyasvedām̐ś ca kurvvīta snigdhānyālepanāni ca ||
vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair vvastir
vvidhīyate ||
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śo𑑎L⸤ṇitaṃ |
tasmin na gacchati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś ca jāyate
||
tasyoṣmano nigrahārthan
dāhapākabhayāya ca |
śītam ālepanaṃ kāryam pariṣekaś ca śītalaḥ ||
ṣaṭsveteṣu
yathokteṣu chinnādi⸤ṣu samāsataḥ |
jñeyaṃ sasarppiṣaṃ sarvvaṃ sadyovraṇacikitsitam
|| || ❈ ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvā⸤valambinaḥ ||
tāṃ sīvyed vidhinoktena badhnīyād gāḍham eva ca |
karṇṇaṃ csthānād apoḍhan tu sthāpayitvā
yathāsthitaṃ ||
sīvyed yathoktan tailena srotaś cāpy abhitarppayet |
kṛkā⸤ṭikānte chinne tu gacchaty api
samīraṇe ||
samyaṅ niveśya badhnīyāt csīvyec cāpi nirantaraṃ |
ājyena sarppiṣā caiva pariṣeko vidhīyate ||
uttānonnaṃ samaśnīyāc chayīta ca su⸤yantritaḥ |
śākhāsu tiryakṣatitām praharām vivṛtām bhṛśaṃ ||
sīcvyet samyaṅ niveśyāśu sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |
badhvā velitakenāśu vastrāntena ghanena vā ||
carmmaṇā𑑎
⸤goḥphaṇo bandhaḥ kāryaś cāṃse hate sinā |
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānañ ca śayīta ca
||
ato nyathā cārasije śayīta puruṣo vraṇe |
chinnā niḥśeṣataḥ śākhā dagdhā tailena𑑎
L⸤buddhimān ||
badhnīyāt koṣabandhena prāpta kuryāc ca ropaṇaṃ |
candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ
||
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
tailam ebhi⸤r vvipakvaṃ syāt pradhānaṃ vraṇaropaṇaṃ ||
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māsāchvayāmṛtāḥ |
hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
trayodaśāṅgan trivṛtam etad vā payasānvitaṃ ||
⸤|| tailam vipakvaṃ sekāya hitan tad
vraṇaropaṇe ||
|| ata ūrddhvacm pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
bhinnanetram akarmmaṇyam abhinnaṃ lambate tu yaḥ
||
tan niveśya yathāsthā⸤nam avyāviddhasirāṃ śanaiḥ |
pīḍayet pāṇinā samyak padmapatrāntacreṇa tu
||
tato sya tarppaṇaṅ kāryan nasyañ cānena sarppiṣā |
ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca ||
⸤jīvakarṣabhakau cāpi piṣṭvā sarppir v vipācayet |
sarvvanetrābhighātecṣu sarppir etat
praśasyate ||
udarān medaso varttir nnirggatā yasya dehinaḥ |
tāṅ kaṣāyāvakīrṇṇan tu badhvā𑑎
⸤sūtreṇa sūtravit ||
samyak chindyād vraṇan tac ca kṣaudreṇābhyajya veṣṭayet |
acchidyamānā maraṇaṃ kuryād āṭopam eva vā ||
medogranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tan tu yojayet |
tvaco tītya sirādīni L⸤bhitvā vā parihṛtya vā ||
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktān upadravān |
tatrāntarllohitaṃ pāṇḍuśītapādakarānanaṃ ||
śītocchvāsaṃ raktanetram ānaddhañ ca vivarjjayet |
āmāsaya⸤sthe rudhire vamanam pathyam
ucyate ||
pakvāsayathe deyañ ca vireccanam asaṃśayaṃ |
āsthāpanañ ca niḥsnehaḥ kāryam uṣṇam viśodhanaiḥ
||
yavakolakulatthānān niḥ⸤snehena rasena ca |
bhuñjītānnaṃ yavāgūm vā pibet saindhavasaṃyu𑑎ctāṃ ||
atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibed asṛk |
svamārggapratipannās tu yasya viṇmūtramāru⸤tāḥ ||
nirupadravaḥ sambhinne koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
abhinnacmantran niḥkrāntām praveśyan
nānyathā bhavet ||
alaṅgalasirograstaṃ tad apy eke vadanti hi |
prakṣālya𑑎
⸤payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃśubhiḥ ||
praveśayet kliptana𑑎kho
ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ |
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplutaṃ
||
aṃgulyābhimṛśet kaL⸤ṇṭhaṃ
jalenodvejayed api |
tathāntrāṇi viśaty antaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca
||
vraṇasaukṣmyād bahutvād vā duḥpraveśaṃ tu yad bhavet |
tad vipādya pramāṇena bhiṣag antram praveśayet
||
yathāsthā⸤nan niviṣṭe
ca
viśiṣṭe capāṭha
2 vraṇaṃ sīvyam atandritaḥ
|
sthānād apetam ādatte prāṇācṅ gupitam eva vā
||
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |
payaḥ pibet sukhoṣṇañ ca citrātaila𑑎⸤samanvitaṃ ||
mṛdukriyārthaṃ sakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
tatacs tailam idaṅ kuryād ropaṇārthañ
cikitsakaḥ ||
tvaco 'śvakarṇṇadhavayor ddhātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
śallakyārjjunayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā ||
valāmūlāni cāhṛtya ctailam etad vipācayet |
vraṇaṃ saṃropayet tena rakṣet samvatsarañ ca tat
||
pādau nirastamuṣkasya jalena ⸤prokṣya cākṣiṇī |
praveśya muṣkau sūtreṇa tūnosevanasevitaṃ ||
kācryaś ca goḥphaṇo bandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |
na kuryāt snehasekañ ca tena praklidyate vraṇaḥ
||
kālā⸤nusārīmaguruṃ
candanan devadārū ca |
manaḥśilāle cāhṛtya tailaṃ kurvvīta ropaṇaṃ ||
śīrṣād vyapahṛte śalye vālavarttim praveśayet |
bālavarttā
rttyām aL⸤dantāyā mastaluṃgavraṇān sravet ||
hanyād enaṃ tato vāyus tasmād evam upācaret |
vraṇe ruhyati caikaikaṃ śanair bbālam upakṣipet
||
gātrād vyapahṛte tasmin snehavarttim praveśayet |
⸤niḥśoṇite cāpi kṛte vidhiḥ sadyaḥ
kṣate hitaḥ ||
dūrāvagācḍhaḥ sūkṣmāḥ syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet ||
padmāṃ ⸤samaṅgāṃ rajanīṃ trivarggan tuttham eva ca
|
saṃhṛtya vipacet kāle taiclaṃ ropaṇam
uttamaṃ ||
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad
vidhiḥ |
ghṛṣṭe rujān nigṛhyāsuś cū⸤rṇṇair
upacared vraṇaṃ ||
viśliṣṭadeham patitam mathitaṃ hatam eva vā |
cvāsayet tailapūrṇṇāyāṃ droṇyāṃ
māṃsarasāśanaṃ ||
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmmahate tathā |
ro⸤paṇe caiva seke ca pāne ca
vraṇināṃ sadā ||
tailaṃ ghṛtaṃ cāvacāryaṃ𑑎
c śarīrartūn avekṣya hi |
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yannataḥ pittavidradhau
||
sadyo vraṇeṣu dātavyan tāni vai𑑎⸤dyena jānatā ||
sadyaḥkṣatam vraṇam vaidyaḥ saśūlam pariṣecayet
|
sarppiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ ||
padmāṃ samaṃgāṃ rajanīm pathyān tutthaṃ
suvarccalāṃ |
padmakam madhukaṃ𑑎
L⸤lodhraṃ viḍaṃgāni hareṇavaḥ ||
tālīsapattraṃ naladaṃ candanam padmakesaraṃ |
mañjiṣṭhośīralākṣāś ca kṣīriṇāñ cāpi pallavān ||
piyālabījaṃ tindukyās taruṇāni phalāni ca ||
yathālābhena ⸤saṃhṛtya tailan dhīro vipācayet |
sadyovraṇānāṃ sarvveṣām aduṣṭānācñ ca
ropaṇam ||
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet |
sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paś cāt pūrvvo⸤ktam ācaret |
duṣṭavraṇeṣu karttavyam ūrddhañ cādhaś ca śodhanam ||
viśocṣaṇan tathāhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇaṃ
|
kaṣāyamāragvadhādisurasādyañ ca śodhanaṃ ||
kaṣāyayo𑑎⸤r
etayos tu tailaṃ śodhanam iṣyate |
kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradra𑑎cvyeṣu sādhitaṃ ||
dravantī ciribilvañ ca dantī cittrakam eva ca |
pṛthvīkā nimbapattrāṇi kāśīsaṃ tuttham eva ⸤ca ||
trivṛtā nīlinī śyāmā haridrā saindhavan tilā |
nīpaḥ kadamba𑑎
ḥ suvahāṃ śukākhyaṃ
lāṅgalāhvayaṃ ||
mṛgādanī madayantī nepālī jālinī surā |
snuhācārkkaviḍaṅgāni⸤haritālakarañjikā ||
yathopapatyā karttavyan tailam eteṣu śodhanam |
ghṛtam vā yadi prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanās tathā ||
duṣṭavraṇavidhiḥ kāryaḥ kuṣṭhamehavraṇeṣv api |
ṣaḍvidhaḥ L⸤prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ ||
nātaḥ śakyam paraṃ vaktum api paṇḍitamāninā |
upasarggair nnipātais tu tan tu paṇḍitavādinaḥ
||
saṃyojya kecid bhāṣante bahudhā māna⸤garvvitāḥ |
bahu tadbhāṣitan teṣāṃ ṣaṭsv eteṣu nirudhyate
||
viśecṣā iva sāmānye tasmāt ṣaṭtvam param matam iti ||
(From folio 211r : 2)
athāto bhagna-⸤cikitsitam
vyākhyāsyāmaḥ ||
alpāśino 'anātmavato janto-crvātātmakasya vā
|
upadravair vā juṣṭasya bhagnaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
lavaṇaṅ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithuna⸤mātapaṃ |
vyāyāmañ ca na seveta bhagno rūkṣānnam eva ca ||
mānsa-cm māṃsarasaḥ kṣīraṃ sarppiryūṣaḥ
satīnajaḥ |
bṛṃhaṇañ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā ||
palā-⸤śodumbarāśvatthakadambaniculatvacaḥ |
vaṃśasarjjārjunādī-cnāṃ kupyartham upasaṃharet ||
ālepanārthe mañjiṣṭhā madhukañ cāmlapeṣimaṃ |
śatadhautaghṛtonmiśraṃ-⸤ śālipiṣṭañ ca lepanaṃ ||
saptarātrāt saptarātrāt saumyeṣv ṛtuṣu
bandhanaṃ |
karttavyañ ca trirātraṃ syāt
tathāgneye
grīṣmeṣu jānatā ||
kāle tu samaśītoṣṇe pañcarātrān nibandhayet
|
tatrāLtiśithilaṃ baddhe
sandhiḥ sthairyan na jāyate ||
gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pākam eva ca |
tasmāt sādhāraṇam bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ ||
nyagrodhādikaṣāyan tu suśītaṃ⸤
pariṣecane |
pañcamūlīkaṣāyan tu kuryāt kṣīraṃ savedane ||
c
sukhoṣṇam avacāryam vā cakratailam vijānatā |
gṛṣṭikṣīraṃ sasarppiṣkam madhurauṣadhasādhitaṃ ||
śī⸤talaṃ lākṣayā yuktam
prātarbhbhagnaḥ piben naraḥ |
savraṇasya tu bhagnasyac vraṇaṃ sarppirmmadhūttaraiḥ ||
pratisārya kaṣāyais tu śeṣam bhagnavadācaret |
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ⸤ sukaramādiśet ||
alpadoṣasya jantos tu kāle ca śiśirā-ctmake
|
prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet ||
madhyame dviguṇāt kālāduttame trigu-⸤ṇāt smṛtāḥ |
avanāmitamunnahyedunnatañ
cāvapīḍañcāvayet ||
ācñchedatikṣiptamadho gatañ copari
varttayet |
āñchanot pīḍanonnāma saṃkṣobhairbbandhanais tathā ||
sandhīn⸤śarīre sarvvāṃs tu
calānapyacalānapi |
etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayet matimān
bhiṣak ||
utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na
ghaṭṭayet |
tasya śītāt parīṣekām pradehāṃś cāva-Lcārayet ||
pratyaṅgabhagnasya vidhim ata ūrddhvam
pravakṣmahe |
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ rakṣānugatam ārayā ||
avamathya śrūte rakte śālipiṣṭena lepayet ||
bhagnā vā sandhim uktā vā⸤
sthāpayitvāṅgulīm bhiṣak ||
anunāveṣṭya paṭṭena ghṛtam ekam pradāpacyet |
abhyajya sarppiṣā pādam bhagnandanvā kuśām
bhiṣṣak ||
vastrapaṭṭena badhnīyān na tu vyāyāmamāca⸤ret |
abhyajyasamayejaṃghāṃ ghṛtenāktāṃs saṃsthitāṃ
||
datvā vṛckṣatvacaḥ śītām vastrapaṭṭena veṣṭayet |
cakrayogena matimān āñchedūrddhvasthi nirggataṃ
|
sphuṭitaṃ⸤ piccitam vāpi badhnīyāt pūrvvavad bhiṣak |
āñchedūrddhvamadhaś cāpi-c kaṭibhagnan tu
mānavaṃ ||
tataḥ sthānasthite sandhau bastibhiḥ samupācaret ||
parśukāsv atha bhagnāsu ghṛtā⸤bhyaktasya pṛṣṭhataḥ ||
dakṣiṇām athavā vāmām anumṛjjyānubandhanīṃ |
tataḥc kavalikān datvā veṣṭayet susamāhitaṃ
||
tailapūrṇṇe kaṭāhe vā droṇyām vāpy avegāhayet
|
muślenotkṣi⸤pet kakṣamakṣasasandhau
visaṅgate ||
sthānasthitañ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ |
kaurpyaran tu tathā
sandhim aṅguṣṭhenānumārjjayet ||
anumṛjya tathā sandhim pīḍayet kurpyarāc cyūtaṃ |
L
prasārya kuñcayec cainaṃ snehasekañ ca dāpayet
||
maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiva samācaret |
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ ||
badhnīyād āmatailena pariṣekañ ca dā⸤payet ||
mṛtpiṇḍan dhārayet pūrvvaṃ lavaṇāṇḍam ataḥ
paraṃ ||
hastenac jātabale cāpi kāryam pāṣāṇadhāraṇaṃ |
sannam unnāmayet sninnam akṣakam muśalena tu ||
tathonnataṃ⸤ pīḍayīta badhnīyād gāḍham eva ca |
ūrūvac cāpi karttavyam bāhubhagne
cickitsitaṃ ||
grīvāyān tu vivṛttāyām praviṣṭāyāmathāpi vā |
āvaṭyāmatha hanvoś ca pragṛhyonnāmaye⸤n naraṃ |
tataḥ kuśīsamaṅ kṛtvā vastrapaṭṭena veṣṭayet |
uttānaṃ śā-cyayec cainaṃ saptarātraṃ
suyantritaḥ ||
hanvasthīni samānīya hanusandhau visaṅgate |
svedayitvā sthite⸤ cāpi pañcāṅgīm
vibhajed bhiṣak ||
ghṛtam vātaghnamadhuraiḥ siddhan nastacñ ca pūjitaṃ |
dantān abhagnān calitān saraktān eva pīḍayet ||
vayasthasya manuṣyasya jīrṇṇasya tu vi⸤varjjayet |
saṃsiñcya vāribhiḥ śītaiḥ sandhānīyair
upācaret ||
nāsāṃ sannām vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā
|
pratyekanastatonāḍīṃ dvimukhīṃ sampraveśayet ||
tataḥ paṭṭena-L saṃveṣṭya ghṛtasekām
pradāpayet |
bhagnaṃ karṇṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ sthāpya bandhena
yojayet ||
sadyaḥkṣatavidhānañ ca nayane nirggate hitaṃ | 𑑎
⸤
mastuluṅgād vinā bhinne kapāle madhusarppiṣā ||
dattvā bandhet tactaḥ sarppiḥ saptrātram piben naraḥ ||
patanād abhighātād vā sūnamaṅgaṃ yad akṣataṃ |
śītāṃ sekām prade⸤hāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet ||
kaṭijaṃghorubhagnānāṅ kavāṭacśayanaṃ hitaṃ
|
yantraṇārthe ca kīlāḥ syus tatra kāryā nibandhanā ||
yathā na calanan tasya bhagnasya pra⸤yatet tathā |
sandher ubhayato dvau dvau tale caikas tathā bhavet ||
śrocṇyā vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣaḥ
kakṣāṅśayos tathā |
bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimevaṃ samārabhate ||
⸤
sandhīn ciravimuktāṃs tu snigdhasvinnā
mṛdūkṛtān |
uktair vvicdhānair bbuddhyā ca yathā prakṛtimānayet ||
kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃsthite |
āpohya⸤ bhaṅgaṃ samaye tato bhagnavadācaret ||
ūrddhvakāye tu bhagnānām mastiṣkaṅ
karṇṇapūraṇaṃ |
śasyate nasyapānañ ca praśākhāsv anuvāsanaṃ ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi tailaṃ
bhagnaprasādhaLkaṃ |
rātrau rātrau tilāṃ kṛṣṇāṃ vāsayed asthire jale ||
divā divā śoṣayitvā kṣīreṇa saha bhāvayet |
tṛtīye saptarātre tu bhāvayenmadhukāmbunā ||
tataḥ kṣīram punaḥ pī⸤tāṃ śuṣkāṃ
sūkṣām vicūrṇṇayet |
kākolyādi svadamṣṭrām
mañjicṣṭhāṃ sārivān tathā ||
kuṣṭhaṃ sarjjarasam māṃsī suradāru sacandanaṃ |
śatapuṣpañ ca sañcūrṇṇya tilacū⸤rṇṇena yojayet ||
pīḍanārthe ca karttavyaṃ sarvvagandhasritam
payaḥ |c
caturgguṇena payasā tattailaṃ yojayet punaḥ ||
elāmaṃśumatīm patraṃ jīvakan
tagaran tathā |
lodhraṃ⸤ prapoṇḍarīkañ ca tathā kālānusārivān ||
śaileyakaṃ kṣīraśucklām anantā samadhūlikān
|
piṣṭvā śṛṅgāṭakañ caiva prāguktāny auṣadhāni ca ||
ebhis tadvipacettai⸤laṃ
śāstravinmṛdunāgninā |
etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvvaka-crmmasu ||
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathārddite |
manyāstambhe śiroroge karṇṇamūle hanugrahe ||
bā-⸤dhirye timire caiva yeṣu strīṣu
kṣayaṅ gatāḥ |
pathyam pāne tathābhyaṅge nasye bastiṣu bhojane || 𑑎L
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiranenaivopajāyate |
mukhaṃ padmapratisamaṃ susagrandhisamīraṇe ||
gandhatailamidaṃ nāmnā sarvvavātavikāranut |
rājārham etat karttavyaṃ rājñām eva vicakṣa⸤ṇaiḥ ||
trapuṣākṣapiyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha |
vasān dattvāc yathālābhe kṣīre daśaguṇe pacet ||
snehottamam idañ cātra kuryād bhagnaprasādhanaṃ
|
pānābhyañjanana⸤syeṣu bastikarmmaṇi sevane ||
bhagnan naiti yathāpākam prayatetac tathā
bhiṣak |
pakvaṃ hiṃsyāt sirāsnāyuntaddhi kṛcchreṇa siddhyati ||
bhagnasandhimanāviddhamahīnāṃ⸤gamanulbaṇaṃ |
sukhaceṣṭāprasārañ ca
samyaksādhitamādiśecd iti ||
cikitsā
yāṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ || ||
(From folio dscn3192fol214_bottom.jpg : 4)
athāto vātavyādhicikitsitam vyākhyāsyā⸤maḥ ||
āmāsayagate vāyau cchardditāya yathākramaṃ |
deyaḥ ṣaḍdhacraṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā || ||
citrakendrayavā pāṭhā kaṭūkātiviṣābhayā |
⸤mahāvyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ ||
pakvāsayagate cāpi deyaṃ snehavirecanaṃ |
bastayaḥ śodhanīyāś ca prāsāś ca lavaṇottarāḥ ||
kāryo bastigate cāpi L vidhir bastiś ca
śodhanaḥ |
śrotādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ ||
snehābhyaṅgopanāhām̐ś ca marddanālepanāni ca |
tvaṅmāṃsarudhire prokteprāpte kuryāc cāsṛgvimokṣaṇaṃ ||
⸤ snehopanāhāgnikarmmabandhanonmarddanāni ca |
snāyusandhyasthicsamprāpte kuryād vāte vicakṣaṇaḥ ||
nigūḍhe 'sthigate vāyau pāṇimanthena dārite |
nāḍīn da𑑎⸤tvāsthīni bhiṣag
ācūṣet pavanam balī ||
śukraprāpte 'nilec kuryāc
chukradoṣacikitsitaṃ |
avagāhakuṭīkarṣaprastarābhyaṅgabastini ||
jayet sarvvāṅgagaṃ ⸤vātaṃ sirāmokṣaiś
ca buddhimān |
ekāṃgagam vā matimān śṛṅgaicś cāvasthitañ jayet ||
balāsapittaraktaiś ca saṃsṛṣṭam avirodhibhiḥ |
suptavāte tv asṛṅmokṣaṃ ⸤ kuryāc ca bahuśo bhiṣak ||
lihyāc ca lavaṇāgāradhūmais
tailacsamāyutaiḥ |
pañcamūlī śritaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca ||
susnigdho dhānyayūṣo vā vāta𑑎⸤nud
bhojanaṃ hitaṃ |
kākolyādi savātaghnaḥ sarvvāmladravyasaṃyutaḥ ||
sānūpodakamāṃsas tu sarvvasnehasamāyutaṃ |
sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvalaḥ parikīrttitaḥ L ||
tenopanāhaṃ kurvvīta sarvvadā vātarogiṇāṃ |
kuñcyamānaṃ rujārttam vā gātrastabdham athāpi vā ||
gāḍham paṭṭais tu badhnīyād
valkakarppāsakorṇṇakaiḥ | biḍālanakulodrāṇāṃ ca⸤rmmagoṇyām mṛgasya vā ||
praveśayed vā svabhyaktaṃ
śālvalenopanāchitaṃ |
vakṣastrikaskandhigatam vāyum manyāgatan tathā ||
vamanaṃ hanti nasyañ ca kuśalena prayo⸤jitaṃ |
śirogataṃ śirobastir hanti cāsṛg vimokṣaṇaṃ ||
snehaṃ𑑎 mātrāsahasran
tu dhārayet tatra yogataḥ |
sarvvāṅgagatam ekāṅgasthitam vāpi samīraṇam ||
ru⸤ṇaddhi kevalo bastis tasya vegam
ivānilaḥ |
snehā svedas tathācbhyaṅgo basti snehavirecanaṃ ||
śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaṃ snaihikam eva ca |
sukhoṣṇaḥ ⸤ kavalo nasyaṃ kalkaṃ snaihikam eva ca ||
kṣīrāṇi māṃsāni ra𑑎csāḥ snehāḥ snehānvitañ ca yat |
bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca ||
sukho⸤ṣṇāś ca parisekās tathā samvāhanāni ca |
kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca ||
kauṣeyorṇṇakaromāṇi 𑑎
(From jpeg )L kārpāsāni mṛdūni ca |
nivātātapayuktāni
tathā garbbhagṛhāṇi ca ||
mṛdvī śayyāgnisantāpo brahmacaryan tathaiva ca |
𑑎 samāsenaivam ādīni yojyāny
anilarogiṣu ||
tṛvṛddantīśaṅkhicnīsuvarṇṇakṣīrītriphalāviḍaṅgānām akṣasamāḥ
kalkā bilvamātras tilvakamūlakampillyayos
tripha⸤lārasadadhipātre dve dve ghṛtapātram ekan
tadaikadhyam pratisaṃsṛjya vicpacet tilvakasarppir etat
snehavirecicanam
upadiśanti vātarogeṣu || tilvakavidhinā cāśoka⸤ramyakayor ddraṣṭavyaḥ ||
tilapīḍanopakaraṇakāṣṭhāny
āhṛtyānaclpakālatailaparipīḍitāni aṇūni cchedayitvāvakṣudya
prakṣipya mahati kaṭāhe pānīyenāplāvya𑑎
⸤ kvāthayet tatas taṃ sneham ambupṛṣthāt sarakapāṇyor
anyatareṇādācya vātaghnauṣadha danta pratīvāyaṃ snehapākakalpena vipaced etad anutailam
upadiśanti vātarogeṣu ⸤ | anutailadravyebhyo niṣpādyata
ity anutailaṃ |
athavā mahāpañcamūlīkāṣṭhair bbahubhir
apadahyāvanipradeśeśam
ekarātram upaśānte 'gnāv apohya bhasma nirvvṛtām bhūmim
vidārigandhāLdisiddhena tailaghaṭaśatenāvasicyaikarātram avasthāpya tato
yāvan pāṃśuḥ snigdhaḥ syāt tāvān grāhayitvodake mahati kaṭāhe
bhyaḥsiṃcet tatra yat tailam uttiṣṭhate tat pāṇi⸤bhyām
ādāya svanuguptan nidadhyāt tat tailam
vātaharauṣadhakvācthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa
sahasrapākam vipacet || yāvatā kālena śaknuyāt pa𑑎⸤ktum prativāpaś cātra
hemavatā dakṣiṇāpathagāś cāśvagandhā𑑎c vātaghnāni ca | tasmin sidhyati śaṅkhān
ādhmāpayec chatran dhārayed dundubhīs tāḍayet bālavyaja⸤naiś ca vyajet | tataḥ sādhusiddham avatārya sauvarṇṇa rājate vā
kucmbhe nidadhyāt | tad etat sahasrapākam aprativāravīya
rājārhan tailam evam bhāgaśa.....sahasrapakvaṃ
sahasrapākam itita pakvaṃ śata𑑎⸤pākam iti ||
gandharvvahastāṭa rūṣaka muṣkaka naktamāla pūtīkaccitrakānām pattrāṇy āhṛtyārddrāṇi lavaṇena
sahodūkhale saṃkṣudya snehaghaṭe prakṣipyālipya⸤
𑑎 gośakṛdbhir ddāhayet etat
patralavaṇam upadiśanti vātarogeṣu ||
evaṃ snuhākāṇḍavārttākulavaṇā saṃkṣudya
pūrṇṇaghaṭe𑑎L
sarppistailavasāmajjānaḥ prakṣipyālipya pūrvvavad dahed etat
snehalavaṇam upadiśanti vātarogeṣu ||
gaṇḍīra palāsa kuṭa⸤ja bilvārkkasnuhāpāmārgga pāṭalī pāribhadraka nādeyī kṛṣṇagacndhā nīpa nirddahyānyāṭarūṣaka naktamāla pūtīka bṛhatī kaṇṭakārikā bhallātakāśoka vaija⸤yantīty etad
eva viṃśativarggasaphalamūlapatraśākhām ārddram āchṛtya
lavaṇena saha saṃsṛjya pūrvvavad dagdhvā kṣārakalpena parisrāvya
vipacet | prativāpaś cā⸤tra
pippalyādir etat kalyāṇakan nāma lavaṇam vātaroge
plīhācgnisaṃgājīrṇṇārocakārśobhir ūpadrutānām upadiśanti
pānabhojaneṣv iti ||
iti || vātavyādhi𑑎
⸤cikitsitañ caturthaḥ || ||
(From folio 217v5)
athāto mahāvātavyādhicikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
dvividham vātaraktam uttānam avagāḍhaṃ cety eke
bhāṣante || ⸤tan tu na samyak kasmāt kuṣṭhavad uttānam
bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati | tasmād dvitvasaṃkhyā hīyate |
tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣaiḥ
prakupitasya vāyor ggurūL⸤ṣṇādhyaśanaśīlasya duṣṭaśoṇitam mārgam āvṛtya vātena
sahaikībhūtaṃ yugapad vātaśoṇitanimittāṃ vedanāñ janayati | tad
vātaśoṇitam ity ācakṣate | tan tu pūrvvaṃ hastapādayo⸤r
avasthānaṅ kṛtvā paścād dehe visarppati | tasya pūrvvarūpāṇi
toda cdāha kaṇḍū śopha stambhas tvakpāruṣya sirā snāyu dhamanī spandana sakthi daurbbalyāni tathā
śyāvāru𑑎⸤ṇaraktamaṇḍalotpattir a❈kasmāc ca
pādatalāṅguligulphamaṇicbandheṣv eṣām utpattir bbhavati |
tatrāpratisāriṇo𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎pacāriṇaś ca rogaḥ pravyakto ⸤bhavati | tasya lakṣaṇam
uktaṃ | tatrāpy apratikāriṇo vaikalya𑑎cm bhavati ||
prāyaśaḥ sukumārāṇām mithyāhāravihāriṇāṃ |
sthūlānāṃ sukhināñ cāpi kupyate𑑎
⸤ vātaśoṇitaṃ ||
tatra prāṇakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsastambhā𑑎rocakānavasīryamāṇaṃ saṃkocair
anupadrutam balavantam ātmavantam upakaraṇavantañ copakramet ⸤|
tatrādāv eva bahuvāta rūkṣā mlānāṅgād ṛte mārggāvaraṇakaṃ duṣṭaśoṇitam asakṛd alpālpam
avasiñced vātakopabhayāt tato vamanādibhir upakramair upapādya
saṃsṛṣṭabhaktavāteL⸤ prabale
purāṇaghṛtaṃ pāyayet | ajākṣīraṃ vārddhatailaṃ
madhukākṣayuktaṃ śṛgālavinnāsiddham vā śarkkarāmadhumadhuraṃ |
śuṇṭhīkaśerusiddham vā | śyāmā rāsnā suṣavī śṛgālavinnā pīlu śa⸤tāvarī śvadaṃṣṭrā dvipañcamūla kvāthāṣṭaguṇasiddhena vā payasā
meṣacśṛṅgī śvadaṃṣṭrā madhu nāgabalā bhadradāru vacā surabhi kalkaprativāpan tailam pācayitvā
pānādiṣūpayuṃ⸤jyāt | śatāvarī mayūraka dhavaka madhuka kṣīra vidārī balātiba𑑎clā tṛṇapañcamūlī kvāthasiddham vā | kākolyādi
prativāpaṃ | balātailam vā śatapākam iti | vātahara𑑎⸤mūlasiddhena ca payasāmlair
vvā pariṣekaṅ kurvvīta || tatra cūrṇṇiteṣu yacva godhūma tila mudga māṣeṣu
pratyekaśaḥ kākolī kṣīrakākolī jīvaka rṣabhaka balātibalā śṛgā⸤lavinnā meṣaśṛṅgī piyāla śarkkarā kaśerukā surabhi vacā kalka cmiśreṣūpanāhā rthe sarppis taila vasā majjā dugdha siddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ |
snaihikaphalasāro𑑎⸤tkārikā
nalapīnamatsyapiśitavaiśavāro vā | bilva pesikā tagara devadāru sarala rāsnā hareṇu kuṣṭha śatapuṣpa surā dadhi mastu yuktam upanāhaḥ | mātuluṅgāmla saindhava ghṛta miL⸤śra madhu śigru mūlam ālepanaṃ tilakalko veti ||
pittaprabale drākṣā revata kaphala payasyā madhuka candana kāśmarya kaṣāyam
madhumadhuram pāyayet | śatāvarī⸤paṭolapattratriphalākaḍurohiṇīguḍūcīkaṣāyam vā |
madhuraticktakaṣāyasiddhaṃ sarppiḥ |
bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇājākṣīreṇa pariṣekaḥ |
kṣīrekṣu⸤rasamadhuśarkkarātaṇḍulodakair vvā |
drākṣekṣukaṣāyamiśrair vvā | macstudhānyāmlair
jjīvanīyasiddhena vā | sarppiṣā śatadhautena vā śālipiṣṭakaṃ |
nala vañjula tālīsa𑑎 ⸤śṛṅgāṭaka kālodyā gaurī śaivāla padma prabhṛtibhir vvā dhānyācmlapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamiśraḥ
||
raktaprabale 'py evaṃ bahuśaś ca śoṇitam
avasecayet ||
śleṣmapra⸤bale tv
āmalakaharidrākaṣāyam madhumadhuram pāyayet | triphaclākaṣāyam
vā | madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkelkam
vā | sakṣaudramūtreṇa toyena ha𑑎⸤rītakīm pāyayet | tailamūtrakṣārodakasurāsuktaiś ca
pariṣekaḥ | āragvadhādikaṣāyeṇa vā
mastu mūtra surā śuktā madhuka śārivā padmaka siddhe vā sarppiṣābhyaṅgaḥ | L⸤śvetasarṣṣapakalkaḥ | tilāśvagandhāyavāgū pāṭhaḥ 1 kalkaḥ |
dāruśelukapitthakalkaḥ | madhuśigrupunarnnavakalkaḥ |
vyoṣatiktāpṛthakparṇṇībṛhatīkalkair vvā | evam ete pañca pradehāḥ
kṣārodaka⸤piṣṭāḥ | vyākhyātāḥ ||
saṃsargge sannipāte ca kriyāpatham uktaṃ
micśraṃ kuryād iti |
sarvveṣu ca guḍaharītakīm āseveta | pippalyo vā
kṣīrapiṣṭāḥ | pañcābhivṛddhyā pibet ⸤kṣīrodanāhāro
daśarātraṃ | pañcābhivṛddhyā bhūyañ cāpakarṣayect | evam eva
yāvat pañceti | tad etat pippalīvarddhamānakam ācakṣate || etad
dhi vātaśoṇitaviṣama𑑎⸤jvarārocakapāṇḍurogodarārśaḥśvāsakāsaśoṣāgnisāda𑑎chṛdrogān upahanti | pradehaḥ
sahācandanamūrvvāpiyālaśatāvarīkaśerukāsahadevāpadmakamadhu⸤kaśatapuṣpākuṣṭhāni śaileyakāṭarūṣakabalātibalājīva𑑎cntīkalko vā kṣīrayuktaḥ |
kāśmaryamadhukatarppaṇakalko vā ghṛtamaṇḍayuktaḥ |
madhūcchiṣṭaśārivā⸤sarjjarasamadhukamadhuravarggakṣīrasiddham vā piṇḍatailam iti ||
purāṇaghṛtam āmalakasaralavipakvaśarkkarāmadhumadhuraṃm pānārthe | jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe || suṣavīkvāthasiddhaṃ𑑎
L⸤vā | balātailaṃ siddhaṃ
pariṣekāvagāhabastibhojanārtham iti | śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnam
upaseveta | payasā jāṅgalarasena mudgayūṣeṇa vānamlena śoṇitamo⸤kṣaṇañ cocchritadoṣagrahaṇena
vamanavirecanāsthāpanānu𑑎vāsanakarmmāseveta ||
bhavati cātra ||
evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ sukhaṃ |
vātā⸤sṛk sādhyate vaidyair yāpyate
ca cirotthitaṃ ||
abhyañjanapariṣeckapradehavyajanānilāḥ
saraṇāny apravātāni manojñāni mahānti ca ||
mṛdugaṇḍopadhānā⸤ni śayanāni sukhāni
ca |
vātarakte praśasyante mṛdusa𑑎cmvāhanāni ca ||
vyāyāmam maithunaṃ kopam uṣṇāmlalavaṇāśanaṃ |
divāsvapnam abhiṣyandi guru𑑎
⸤ cānnam vivarjjayed iti ||
athāpatākinam asrastākṣam
avakrabhrucvam astabdhāṅgulam asvedanam avepanam mapralāpinam iti
pāṭhaḥ
2
akhaṭvāyātinam abahirāyāminañ copakramet | tatra𑑎
⸤prāgaiva snehābhyaktaṃ svinnaśarīram avapīḍena
tīkṣṇenopakramet śiraḥśuddhyarthaṃ | athānantaram
vidārigandhādikvāthekṣurasakṣīradadhivipakvaṃ sarppir accham
pāyayeL⸤t | tathā nātimātram
vāyuḥ prasarati | tato bhadradārvādīni vātaghnāny anyāni cāṅgāny
āhṛtya yavakolakulatthāṃś ca sānūpodakamāṃsāny ekataḥ kvāthyam
ādāya kaṣāya⸤m amlakṣīraiḥ sahonmiśrya
sarppistailavasāmajjābhiḥ saha paccet madhurakapratīvāpaṃ | tad etat trivṛtam apatānakinām
pariṣekābhyaṅgapānabhojanānuvā⸤sananasyeṣu
vidadhyād yathoktaiś ca svedavidhānaiḥ svedayed baclīyasi vāte sukhoṣṇapariṣekapūrṇṇe nikhanet taptāyām vā |
rathākāracullyāṃ | kṛsaravai⸤śavārapāyasair vvā svedayen
mūlakoruvūkasphūrjjakārkkasaptalā𑑎cśaṅkhinīsvarasasiddham apatānakinām pariṣekādiṣu yojyam
abhuktavatām pītam amlan dadhi mari⸤cayuktam apatānakam
apahanti | sarppistailavasāmajjā vā etac
chu𑑎cddhavātāpatānakavidhim
uktaṃ | saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṅ karttavyaṃ | vegāntareṣu cāvapīḍān
dadyāt | tāmra⸤cūḍakarkkaṭakakṛṣṇamatsyaśiśumārarasāñ
cāvekṣyeta | kṣīrāni vātaharasiddhāni |
yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhāṃ
yavāgūṃ | snehavirecanāsthāpanānuL⸤vāsanaiś cainan daśarātram
āgatavegam upacaret | vātavyādhicikitsitañ
cāvekṣyeta | rakṣākarmma ca kuryāt |
pakṣāghātopadrutam amlānagātraṃ sarujam
ātmavantañ copakramet | ⸤tatra prāg eva
snehasvedopapannaṃ | mṛdunā saṃśodhanena
saṃśodhyācnuvāsyāsthāpya ca yathākālam
ākṣepakavidhānenopacaret | vaiśeṣikamastiṣkaśirobastibhir i⸤ti | anutailam abhyaṅgārthe | sālvalam upanāhārthe |
balātaila𑑎m anuvāsanārthe | evam
atandritas trīm̐ś caturo māsāṅ kriyām āseveta ||
ardditāturam balavantam upa𑑎⸤karaṇavantañ ca
vātavyādhividhānenopacaret | vaiśeṣikaś ca
cmastiṣkaśirobastinasyadhūpopanāhanāḍīsvedais tataḥ |
satṛṇamahatpañcamūlīm āhṛtya dvigu𑑎⸤ṇodake kṣīre kvāthya kṣīrāvaśiṣṭam avatārya parisrāvya
tailacprasthenonmiśrya punar agnāv adhisritya vipacet tatas tailaṃ kṣīrānugatam avatārya
śītībhūtam mathnī𑑎⸤yāt | tad
etat kṣīratailam ardditānām pānādiṣūpayojyam iti |
gṛdhrasīviścañcīkroṣṭukaśīrṣapaṅgukalāyakhañjavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣa
avabāhukabādhiryadhamaL⸤nīvāteṣu yathoktasirāvyadhaṃ kṛtvānyatrāvabāhukād
vātavyādhicikitsitam avekṣyeta |
karṇṇamūle tu śṛṅgaverarasair mmadhukatailasaṃsṛṣṭaḥ saindhavopahitaḥ
sukhoṣṇaḥ karṇṇa⸤yor ddeyaḥ | ajamūtramadhukatailāni vā
| mātuluṅgadāḍimati𑑎ntiḍīkarasamūtrasiddham vā | tailasuktasurātakramūtrasiddham vā
nāḍīsvedaiś ca svedayet | vāta𑑎vyādhicikitsāñ cāvekṣyeta || bhūyaś cottare vakṣyāmaḥ |
tūnīcpratitūnyoḥ snehaṃ lavaṇam uṣṇodakena
pāyayet | pippalyādicūrṇṇam vā | hiṅguyavakṣārapragāḍha⸤m vā sarppiḥ | bastibhiś copakramet |
ādhmāne tv
avatarppaṇaṃ pā𑑎cṇitāpaphalavarttikriyādīpanapācanāni kuryac
chodhanabastyupayogaś ca | pratyādhmāne chardda⸤nāpatarppaṇadīpanīyāni |
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayor ggulmā𑑎cbhyantaravidradhikriyāvibhāga iti
||
hiṅgutrikaṭukavacājamodadhānyājagandhādāḍimatinti⸤ḍīkapāṭhācittrakacavyāsaindhavaviḍasauvarccalayavakṣārasuvarccikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭhīpuṣkarahapuṣājājīpathyāḥ sañcūrṇṇya
mātuluṅgāmlena bahuśaḥ L⸤
paribhāvyākṣamātrā guḍikāḥ kārayet tataḥ prātar ekaikām vātarogī
bhakṣayed eṣa khalu yogo
gulmaśvāsakāsārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛ⸤cchrārśaḥplīhodarapāṇḍurogān apahanti tūnīpratitūnīṣu
cātyacrtham upayujyate ||
bhabhavanti cātra||
kevalo doṣayukto vā dhātūn anugato 'nilaḥ |
vijñeyo lakṣaṇo⸤nyām̐ś ca cikitsyaś
cāvirodhataḥ ||
rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophacmedoyuto
'nilaḥ |
karoti yasya tam vaidyaḥ śophavat samupācaret ||
kaphamedoyuto vāyur ūrū ⸤ saṃśrayate
yadā |
tadāṅgamarddastaimityaṃ romaharṣarujājvaraiḥ ||
cnidrayā cārdditastabdhau śītalāv
apravepanau |
gurukāv āsthirāv ūrū pārakyāv iva varttate ||
tadūrū⸤stambham ity āhur āḍhyavātam
athāpare |
sukhāmbunā pibet tatra cūcrṇṇaṃ ṣaṇḍharaṇan naraḥ ||
hitam uṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇe kṛtaṃ |
lihyād vā traiphalācūrṇṇaṃ kṣau⸤dreṇa
kaṭukāyutaṃ ||
mūtrair vvā gugguluṃ śreṣṭham pibed vāpi
śilājatuṃ |
so 'pahanti kaphākrāntaṃ samedaskam prabhañjanaṃ ||
hṛdrogam aruciṃ gulman tathābhyantaravidradhiṃ
|
sakṣāramūL⸤trān svedām̐ś ca rūkṣāṇy utsādanāni ca ||
kuryād dihec ca mūtrāḍhyaiḥ
karañjaphalasarṣapaiḥ |
bhojyā purāṇāḥ śyāmākāḥ kodravoddālakādayaḥ ||
jāṅgalair akṛtair mmāṃsaiḥ
śākaiś cāla⸤vaṇair hitaiḥ |
parikṣīṇau yadā syātāṃ bhūyiṣṭhaṅ kaphameda2sī ||
tadā snehādikaṅ karmma punar atrāvacārayed iti ||
(From folio 222v2)
(From folio 222v : 2)
athāto 'rśasāṃ cikitsi⸤tamvyākhyāmyāḥ
||
atha khalu vatsasuśrutaḥ |
caturvvidho 'rśacsāṃ sādhanopāyaḥ | tad
yathābheṣajaṃ kṣāro 'gniḥ śastra i || ______ || ti | tatrācirakālajātā⸤ny
alpadoṣaliṅgopadravāni bheṣajasādhyāni | mṛduprasṛtā।cvagāḍhānyuchritāni kṣāreṇa |
karkkaśasthirapṛthukaṭhināny agninā | atanumūlāny uchritāni ⸤ kledavanti ca śastreṇa | tatra bheṣajasādhyānām
arśasāmadṛ।cśyānāñ ca bheṣajam
bhavati | kṣārāgni śastrasādhyānāṃ kṣārāgniśastrāṇi ca | teṣām
vidhānam u⸤padhārayasva |
tatravalavantam arśobhir upadrutam
upasnigdhaparisninnam
anilavedanābhivrddhiśamanārthaṃ snigdham analpam
annadravabhuktavantaṃ samveśya śucau sādhāraṇe L deśe vyabhre kāle same phalake pratyād ity agudam
anyasyotsaṅge niṣarṇṇaṃ pūrvvakāyam uttānam unnatakaṭīkaṃ
yastrasāṭakena parikṣipyagrīvāsakthir upari karmmabhiḥ suparigṛ।⸤hītaṃ kārayitvā tato 'smai
ghṛtābhyaktaṃ yantracmṛjvanumukhaṃ śannaiḥ praṇidhāya praviṣṭe
cārśo 'bhivīkṣyasalākayotpīḍya picuplotayo⸤r anyatareṇa
pramṛjyākṣāram pātayet | pātayitvā pāṇinā yantracdvāram
pidhāya vākchatamātram upekṣeta | tataḥ pramṛjya kṣāralavaṇañ
cāvekṣya punaḥ pratisāraye⸤t | atharśaḥ
pakvajāmvūprakāśam abhisamīkṣyo vasannamīṣacttataḥ |
apāvarttayet | dhānyāmladadhimastuśuktānām anyatamena | tato
yaṣṭīm adhukamiśreṇasarppi⸤ṣā
nirvvāpya yantram upanīyotthāpy āturasuṣṇodake 'vagāhya।cśītābhir adbhiḥ pariṣecayet |
aśītābhir adbhir ity eke | tato nivātam agāram preveśyācārika⸤m upadiśet | sāvaśeṣam punar ddāhayet | tatra
saptarātrāc caikaikam upakrāmet | tato vāmāt tataḥ pṛṣṭhajāgrajam
iti |
tatra vātaśleṣmaniLmittānyagnikṣārābhyāṃ sādhayet | kṣāreṇaivapittaraktasamutthāni
|
tatra vātānulomyamann ebhir
uciragnidīptilāghavam valavarṇṇotpattir mmanastuṣṭir iti
samyagdagdhaliṅgā ⸤ni | atidagdhe tu gudāvaraṇan
dāhodjvaraḥ pipāsā śoṇitāctipravṛttis tan nimittāś
copadravābhavanti | dhyāmālpatākaṇḍūn anilavaiguṇyañ ca hīnadagdhe
|
ma।
⸤hānti vā prāṇavatasthitvād ahet | nirgatāni cātyarthan
doṣapa।cripūrṇṇāgatāni
snehābhyaṅgasvedopanāha visrāvaṇālepanair upacaret |
pravṛttraktāni vā pitta ⸤raktavidhānena |
bhinnavarccāṃsi cātīsāravidhānena | vaddhavacrccāṃsi
codāvarttavidhāneneti | eṣa sarvvasthānagatānām arśasān
dahanakalpaḥ |
āsādya darvvīkū ⸤rccasalākānām
anyatamena kṣāram pātayet | bhraṣṭagudasya tu।vinā yantraṃ kṣārādikarmma prayuñjīta |
sarvveṣu ca śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarppiḥ snigdham upa।seveta | payasā nimvayūṣeṇa paṭolayūṣeṇa
vā | yathādoṣair vvāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodakāśca
valavālamūlakaśaṇacuñcucillīnām anyatamena | yaccānyad api
snighdaLmagnidīpanamarśoghnaṃ
sṛṣṭamūtrapurīṣañ ca tad upaseveta |
dagdheṣu cārśasastv analasandhukṣaṇārthaṃ snehādī
sāmānyato viśeṣataś ca kriyāyatham āseveta | 𑑛 ⸤
sarppīṃṣi ca vātaharadīpanīyasiddhāni hiṃgvādīnāṃ
cūrṇṇaiḥ praticsaṃsṛjya pivet | pittārśas supṛthakparṇṇyādīnāṅ
kaṣāyeṇa dīpanīyaprativāpaṃ sarppiḥ pivet ⸤ | śoṇitārśassu muruṃgyādīnāṅ kaṣāyaiḥ | śleṣmārśassu
surasādīcnāṅ kaṣāyaiḥ | upadravām̐ś ca yathāsvam upacaret |
parañ ca yatnamāsthāya gude śastrānyavacārayet
| ta ⸤dvibhramāc
chāṇḍhyaśophadāhamadamūrcchāṭopānāhātīsārapravāhacṇāni
bhavanti | maraṇam vā ||
ata ūrddhvaṃ yantrapramāṇam upadekṣyāmaḥ |
tatra yantraṃ lauhan dāntaṃ śāṃrggam vā ⸤rkṣam vā | gostanākārañ
caturaṅgulāyatam pañcāṅgulapariṇāhaṃ | nācrīṇān talāyatam ity
eke | tad dvichidraṃ | darśanārtham ekaśchidran tu karmmaṇi |
ekachidre hi śastrā ⸤gnikṣārāṇām atikramo na bhavati |
chidrapramāṇaṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistāraṃ
yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tat syāddvyaṅgulam
adhastāduparyarddhāṅgulochritam arddhāṅguṣṭhoparivṛttakaLrṇṇikam eṣa yantrākṛtisamāsaḥ ||ch||
ata ūrddhvamarśasāmālepo vakṣyāmaḥ ||
snuhākṣīrayuktaṃ haridrācūrṇṇam ālepaḥ prathamaḥ |
kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇṇ ⸤am iti
gomūtrapiṣṭo dvitīyaḥ | dantīcitrakasuvarccikākalkoc
gomūtrayuktastṛtīyaḥ | pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣakalko
'rkakṣīrayuktaś ca caturthaḥ || kāsī ⸤saharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanājambuckāśvakottamakiṇihīsnuhāpayassu
ca | tailam vipakvamabhyañjanenārśasaḥ
sātayeyur iti || ⸤|| ṃ ||
ata ūrddham adṛśyeṣv arśassu yogānyapanayārthaṃ
vakṣyāmacḥ|| tatra guḍaharītakīmāseveta vrahmacārī |
gomūtradroṇasiddham vā harītakīśatam upaseveta ya ⸤thāvalaṃ kṣaudreṇa | apāmārggamūlam vā taṇḍulodakena |
śatāvarīcmūlakalkam vā kṣīreṇa | cittrakacūrṇṇam vā sīdhunā |
madhurārddhabhallātakacūrṇṇayuktam vā śaktūn | la ⸤vaṇo
takreṇa | kalase vāntaś cittrakamūlakalkalipte niṣiktaṃ takram
anamlam pānabhojaneṣūpayuñjīta | eṣa eva bhārggyāsphātāguḍūcīṣu
takrakalpaḥ|𑑛L
pippalīpippalīmūlaṃ viḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu vā | pūrvvavad eva
niranno vā takram aharaharmmāsamāseveta | śṛṅgaverapunarṇṇasiddhaṃ
vā payaḥ | kraṭajamūlatva ⸤kphāṇitam vā
pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa vātavyādhyoktaṃc hiṃgvādivaṭake
upaseveta | takrāhārakṣīrāhāro vā | citrakamūlakaṣāyasiddhaṃ vā
kulmāṣām bhakṣa ⸤yet | palāśataruṇasiddham vā
pāṭalyapāmārggavṛhatīpalāśackṣāram vā parisrutam
aharaharghṛtayuktaṃ | kuṭajacandākamūlakalkam vā | takreṇa |
kṣārodakasiddham vā sa ⸤rppiḥ pippalyādiprativāpaṃ |
kṛṣṇatilaprakuñcam vā śītatoyācnupānam prātaḥ prātar upaseveta
| evam ebhir nnavam varddhate |
'gniś ca bhavati arśāṃsi
copaśāmyati |
dvi ⸤pañcamūladantīcittrakapathyānān
tulāmāhṛtya jaladroṇe ci।cpācayet | pādāvaśiṣṭaṅ kaṣāyam ādāya suśītaṅ guḍatulayā
sahonmiśrya ghṛtabhājane niṣicya
⸤ yavapalle।plave samupekṣeta tataḥ prātaḥ prātar
mmātrām pāyayet | tenārśasograhaṇīdoṣapāṇḍurogaudāvarttaśvāsakā sā
rocakāgni daurvvalyāni na bhavanti || ṃ ||
pippalīLmaricaviḍaṃgailavālukalodhrāṇāṃ dvipalikān bhāgān indravāruṇyāḥ
pañcapalāni harītakyāmalakapitthaphalānāṃ daśa daśa etadaikadhyaṃ
jalacaturdroṇe vi ⸤pācya pādāvaśeṣaṃ viśrāvya suśītaṃ
guḍatulādvayonnmiśrya।c
ghṛtabhājane nikṣicya pakṣamātram upakṣiyeta yavapalle tataḥ
prātaḥ prātar yathāvalam upayuñjī ⸤ta | eṣa khalvariṣṭo
'rśograhaṇīplīhahṛtpāṇḍurogaśophaku।cṣṭhagulmodarakrimiharo valavarṇṇakaraś ceti ||
tatra vātaprāyeṣu snehasvedasnehavirecanāsthā
⸤panānuvāsanamapratisiddhaṃ | pittajeṣu virecanam
eva | saṃśamacnaṃ raktajeṣu | kaphajeṣu
śṛṅgaverakulatthopayogo yathāsvauṣadhasiddhaṃ sarvvajeṣu || ṃ ||
⸤
ata ūrddhvam bhallātakavidhānam upadekṣyāmaḥ ||
bhallātakān paripackvān anupahatān āhṛtya tata ekamādāya
tridhā caturddhā chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya ⸤kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ ghṛtābhyaktatālvoṣṭhajihvaḥ prātaḥ
prātar upaseveta | aparāhṇe kṣīrasarppirodana ity āhāraḥ | evam
ekaikam varddhayed yāvat pañca | tataś corddha pañca pañcāLbhivarddhayed āsatād iti | prāpya ca śata
śatam apakarṣayed bhūyaḥ pañca pañca yāvat pañceti | pañcebhyas ca
yāvadeka iti | evaṃ bhallātakasahasradvayam upayujya sarvvābhir
vvimukto ⸤valavānn arogaḥ śatāyur vbhavati |
bhallātakamajjebhyaḥ
snehamācdāyāpakṛṣṭadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ | nivātam agāraṃ
praviśya yathāvalam upayuñjīta | tasmi ⸤n jīrṇṇe
kṣīrasarppirodana ity āhāraḥ | evaṃ māsam upayujya c
māsatrayam upadiṣṭāhāro rakṣed ātmānan tataḥ sarvvopatāpānapahṛtya
varṇṇavān balavāñ chravaṇa ⸤grahaṇadhāraṇaśaktisampanno
varṣaśatāyurvbhavati | māsi mācsi ca prayoge varṣaśataṃ
varṣaśatamāyuṣo 'bhivṛddhir vbhavati | evan daśamāsān upayujya
varṣa।
⸤sahasrāyur vbhavati || bhavanti cātra ślokāḥ ||
arśāṃsi sarvvāṇi sadā , vrkṣakāruṣkarau ghnataḥ
| yathā sarvvāṇi kuṣṭhāni gāyatryaśanapādayoḥ ||
kṣārāgninā nivarttante dṛLśyānyarśāṃsi sarvvadā | rajanyo nābhivarttante pramehā iva
ṣoḍaśa ||
ghṛtānidīpanīyāni lehāyakṛtayaḥ surāḥ | asavāś
ca prayoktavyā vīkṣyadoṣasamuchreyaṃ ||
vegāvarodhastrī।pṛṣṭhayānāny 7 utkuṭu
dukāsanaṃ | yathāsvan
doṣalañcannam arśasī pacrivarjjayed iti ||
(From folio dscn3204 fol 226)
|| athāto 'śmarīṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ
||⸤
aśmarī dāruṇo vyādhirantakaḥ pratimo mataḥ |
bheṣajais tarucṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś cchedam arhati ||
|| tasya sarvveṣu rogeṣv
iti pāṭhaḥ | 3rūpeṣu snehādi krama iṣyate |
pāṣāṇa⸤bhedo vasuko vasiro 'śmantakas
tathā ||
śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca vṛhactī kaṇṭakārikā |
kapotavaṅkārttagalaḥ kāñcanośīrakas tathā ||
vṛkṣādanī sabhallūko varuṇaḥ śā⸤kajaṃ phalaṃ |
yavakolakulatthāni katakasya phalāni ca ||
ūṣakādipratīvāya eṣāṃ kvāthe ghṛtaṅ kṛtaṃ |
bhinatti vātasambhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu ||
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāLyāni payāṃsi ca ||
bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin vātanāśane ||
kuśaḥ kāśaḥ śaraḥ kucchūritkaṭo moraṭo 'śmabhit |
darvbhā vidārī vārāhī śālimūlaṃ trikaṇṭakaṃ ||
bhallūkaḥ⸤ pāṭalī pāṭha pattūro 'tha kurūṭikāḥ |
punarnnavo śirīṣaś ca kvacthitās teṣu
sādhitaṃ ||
ghṛtaṃ śilājai madhukair vvadarendīvarasya ca |
trapuṣer vvārukādīnāṃ vījaiś cāvādhitaṃ⸤ śubhaṃ ||
bhinatti pittasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
kṣārān yavācgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca
||
bhojanāni ca kurvvīta varggesmin pittanāśane |
gaṇe varuṇakā⸤dau tu
guggulvelāhareṇubhiḥ ||
kuṣṭhaṃ bhadrādimaricaṃ cittrakaiḥ sacsurāhvayaiḥ |
etaiḥ siddhamajāsarppirūṣakādi gaṇena ca ||
bhinatti kaphasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |⸤
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payānsi ca ||
bhojanāni cac kurvvīta vargge 'smin kaphanāśane |
paicukākollakatakaṃ śākendīvarajaiḥ phalaiḥ ||
pītam uṣṇāmvu saguḍaṃ⸤ śarkkarāmyātayaty adhaḥ |
kroñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālapattrikā
||
ajamodā kadamvasya mūlan nāgaram eva ca |
pītāni śarkkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā ||
vṛttakaṇṭaka vīLjāni cūrṇṇam
mākṣikasaṃyutaṃ |
avikṣīreṇa saptāhaṃ peyam aśmaribhedanaṃ ||
dravyāṇāñ ca ghṛtoktānāṃ kṣārāviṇmūtragālitaḥ |
grāmyasatvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaṃ kṣārasādhitaṃ
||
tatroṣakā⸤dirāvāpaḥ kāryas trikaṭukāyutaḥ |
kṣāra eṣośmarīṃ gulmaṃ śarkkacrāṃś ca
bhinattyapi ||
tilāpāmārggakadalīpalāsayavavalvajāḥ |
kṣāraḥ peyo 'vimūtreṇa śarkkarāśma⸤ribhedanaḥ ||
pāṭalīkaravīrāṇāṃ kṣāram evaṃ samācaret |
śvadaṃcṣṭrāyaṣṭikāvrahmī kalkam vākṣasamam
pivet ||
sahailakākṣai peyau vā tathāsau bhañjanārkkajau |
kapotavaṅka⸤mūlam vā pived amlaṃ
surādibhiḥ ||
tatsiddham vā pivet kṣīraṃ vedacnābhir upadrutaḥ |
harītakyādi siddham vāsiddham vāpi punarnnave ||
sarvvathaivopayujyāḥ syur ggṇo vīratarādi⸤kaḥ |
ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiś ca kṣīraiḥ
sottaravastibhiḥ ||
yadic naivopaśāmyeta cchedas tatrottaro vidhiḥ |
niścitasyāsya vaidyasya yataḥ siddhir iha dhruvā
||
upakramo jaghanyo⸤yam ataḥ samparikīrttitaḥ |
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet
||
tasmād āpṛcchya karttavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||
athārogyāgārthinam
upasnigdham apakṛṣṭadoṣam īṣat karṣiLtam
abhyaktam abhuktavantaṃ sninnaśarīraṃ kṛtamaṅgalasvastivācanam
agropaharaṇīyoktena vidhinānena sasambhṛtasambhāram āśvāsya tato
valavantam aviklavam ājānusame phalake prāgupaveśya puru⸤ ṣan tasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānaṃ unnatakaṭīkaṃ
vastracumbhaclakopaviṣṭaṃ saṅkucatijānukurpparamitareṇa
sahāvavaddhaṃ | sūtrakena śāṭakena vātataḥ svabhyaktanābhi⸤pradeśapārśvasyāvamṛdya muṣṭinā pīḍayed adho nābher
yāvad aśmac ryadhaḥ pratipanneti | tataḥ snehābhyakta
kliptanakho vāmahastapradeśinī madhyamāṅgulyau
praṇidhāyānusevanī⸤m āsādya prayatnavalābhyāṃ
meḍhragudayor antaramānayitvā nirvvalīkacmanāyatanamaviṣamañ
ca vasti sanniveśya bhṛśamutpīḍayed aṅgulībhyāṃ yadā
granthirivonnataṃ śalyam bhava⸤ti ||
sa ced gṛhītaśalye tu vivṛttākṣo vicetanaḥ |
hatavallamvatec śīrṣā nirvvikāro mṛtopamaḥ ||
na tasya nirharecchalyan nirhatepi mriyeta saḥ |
vinā tv etair vvikārais tu⸤ samāharttum upācaret ||
tataḥ sevanyāḥ savye pārśve sevanī
yavamātreṇāvamucyāvacārayec chastraṃ | aśmarīpramāṇād dakṣiṇato vā
kriyāL saukaryahetor ity eke | yathā
na bhidyate na vacūrṇṇyate vā tathā prayateta || tac cūrṇṇam alpam
apy eva sthitaṃ hi punaḥ parivṛddham eti | tasmāt mamagrām
agrava⸤krenādadīta | strīṇān tu vastiḥ pārśvagato
garvbhāsayasannicayas tasmāc t tāsām mutsaṅgavac chastraṃ
pātayet || atonyathā khalvāsām mūtrasrāvī vraṇo bhavati ||
puruṣasya vā mūtraprasekakṣa⸤ṇanād aśmarī vraṇādṛte
bhinnavastir ekadhā dvidhā vā na bhavati | dvicdhā
bhinnavastikāśmarīko pi na sidhyati | aśmarīnimittaś ca vraṇam
ekadhā bhinnavasti vidhinā jīvati⸤ śastrakriyābhyāṃ
śastravihitāc chedābhiṣyandaparivṛddhatvāc ca śaclyasya jīved
iti | uddhṛtaśalyam uṣṇodakadroṇyāṃ cāvagāhya svedayet tathāhi
vastirasṛjā na pūryate |⸤
pūrṇṇe vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ tu puṣpanetreṇa
yojitaṃ |
nirhared aśmacrīcūrṇṇaṃ raktam vastigatañ ca yat ||
mūtraviśuddhyarthañ ca asmai guḍasauhity am
vitacaret | uddhṛtya cainaṃ
madhughṛ⸤tābhyaktaṃ vraṇaṃ mūtraviśodhanena dravyeṇa
siddhām uṣṇāṃ yavāgūṃ saghṛtāṃ pāyayed ubhayataḥ kālaṃ trirātraṃ |
trirātrād ūrddhvaṅ guḍapragāḍhena payasā mṛdvodanam alpam bhojayet
| daśarātrād ūLrddhvaṃ phalāmlair
jāṅgalarasair ddaśarātrañ cainam apramattaḥ svedayet ||
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa cāsya vraṇaṃ prakṣālayet |
lodhramadhukamañjiṣṭhāprapuṇḍarīkakalkair vvraṇam pratigrāhayet |
eteṣv eva ca haridrāyuteṣu ghṛtam vipakvam vraṇābhyañjanam iti ||
styānacśoṇitañ cottaravastibhir upācaret | saptarātrāca ca
mārggam apratipadyamāne mūtre yathoktavi⸤dhānena vraṇam
agninā dahet | svamārggam pratipanne cottaravastyāc
sthāpanānuvāsanair upācaret madhukakaṣāyair iti | yadṛcchayā
mūtramārggam apratipannāṃ saktāśmarīṃ vā srotasāpaharet ||
vidāryavānālaṃ śastreṇāgracakreṇac rūḍhavraṇaś
cāṅganāśvanaganāgarathadrumān nārohed varṣaṃ | nāpsu plaved
bhuñjīta vāguru |
tatra mūtravaha⸤cchedāt maraṇaṃ |
mūtrapūrṇṇavasteḥ śukravahacchedāt maraṇaṃ | klaicvyam vā
phalasrotopaghātād dhvajabhaṅgaḥ | mūtraprasevakacchedān
mūtraśravaṇaṃ | sevanīcchedādrujā prā⸤durvbhāvaḥ |
vastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāg uktam iti ||
bhavati cātra ||
marmmāṇṇyetānyasaṃvudhya srotojāni śarīriṇāṃ |
vyāpādayed vahūn martyā cchastrakarmmāpaṭur vbhiLṣak ||
sevanī śukraharaṇī srotasīphalayor ggudaḥ |
mūtrasekaṃ mūtravahaṃ tathā vastim ihāṣṭamam iti ||
cikitsāyāṃ saptamo 'dhyāyaḥ ||
(From folio 229v : 1)
athāto bhagandarāṇāñ ci-⸤kitsitam
vyākhyāsyāmaḥ ||
pañca bhagandarā vyākhyātāḥ |
teṣv asācdhyaḥ śambūkāvarttaḥ śalyanimittaś
ca | śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ |
tatra bhagandarapiṭakopadrutam āturam a⸤patarppaṇād yena
virecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopaccaret | apakkvapiṭakaṃ
| pakkveṣu copasnigdhamavagāḍhasvinnaṃ śayyāyāṃ saṃveśyārśasamiva
yantrayi⸤tvā bhagandaram abhis amīkṣya
parācīnamarvākcīnaṃ bahirmmukhacmantarmukham vā tataḥ
prādāyeṣaṇīnnamayitvā śāyasamuddharecchastreṇa | antarmukhañ
caivama śakyaṃ-⸤yantram praṇidhāya pravāhato
bhagandaramaukhamāsādyeṣaṇīn datvā-c śastram pātayet | āsādya
cāgniṃ kṣāraṃ ceti sāmānyaṃ sarvveṣu
viśeṣatas tu nānyatare vraṇaṃ kuryād bhiṣa⸤k tu śataponake |
tatas tāsūparūḍhāsu śeṣā nāḍīrupācaret |
gatayo nyonyasaṃbandhā
bahvyāś chindyānyanekadhā ||
nāḍīranabhis ambaddhā yaś chinaty ekadhā
bhiṣak |
sa kuryād vivṛtaṃL
jantor mmārggaṅ gudavidāraṇaṃ ||
tasya ttraṃ vivṛtaṃ mārggam viṇmūtre tu prapadyataḥ |
sāṭopaṃ gudaśūlañ ca karoti pavano bhṛśaṃ ||
tatrāpi śatatamtro 'pi bhiṣak guhyed asaṃśayaṃ |
tasmā⸤n na vivṛtaḥ kāryo vraṇas tu
śataponake ||
vyādhau tanu bahucchicdre bhiṣajā sādhu jānatā |
arddhalāṅgalalakaś chedaḥ kāryo lāṅgalako 'pi
vā ||
sarvvatobhadrako vā-⸤pi kāryo gotīrthako 'pi vā |
sarvvānā srāvamārggas tu pradahecd bhiṣag
agninā ||
sukumārasya bhīroś ca duḥkaraḥ śataponakaḥ |
tatra dhīraḥ pramāṇajñaḥ
sveda-⸤māśu prayojayet ||
svedadravyair yathoktais tu kṛsarāpāyasaics tathā |
grāmyānūpodakair mmāṃsair llāvādyair vvāpi
viṣkiraiḥ ||
vṛkṣādanīmathair aṇḍam bitvādiñ ca ga⸤ṇan tathā |
kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā tataḥ kumbhe nidhāpayet
||
nā-cḍīsvedena tenāsya tad vraṇaṃ svedayet tataḥ |
tilānatasibījāni yavagodhūmakodravān ||
lavaṇāmla⸤kavarggaś ca sthālyām ādhāya sādhayet |
āturaṃ svedayet tatra tathā sidhyati kurvvataḥ
||
svinnañ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhañ ca lavaṇāni ca |
vacāhiṅgvajamodaś ca samabhāgāni sarppiLṣā ||
mārdvīkenāthavāmlena surāsauvīrakeṇa vā |
tato madhukatailena tasya siñced vraṇam bhiṣak
||
pratisārayed gudañ cāsya tailair vvātarujāpahaiḥ |
vidhinānena viṇmūtraṃ sva⸤mārggam
anupadyate ||
anye copadravās tīvrāḥ sidhyanty atra nac saṃśayaḥ |
taponake samākhyātam uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu ||
eṣyoṣṭragrīvam āsādya cchitvā kṣāran ni⸤pātayet |
pūtimāṃsaṃ vyapohārtham agniratra na pūjitaḥ |
acthainaṃ ghṛtasaṃvṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet |
bandhaṃ yathāvat kurvvīta pariṣekaś ca sarppiṣā
|| ⸤
tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak |
tataḥ śucddhim viditvā tu ropayīta
yathākramaṃ ||
etat karmma samākhyātaṃ sarvveṣām
anupūcrvvaśaḥ |
utkṛtyāśrā⸤vamārggan tu parisrāviṇi
buddhimān ||
kṣāreṇa vā srāvagaticn dahed dhutavahena vā
|
sukhoṣṇenānutailena secayed gudamaṇḍalaṃ ||
upanāham pradehāṃś ca
mūtrakṣā⸤rasamanvitaṃ |
vāmanīyauṣadhair yuktām pariṣekāṃś ca mātrayā ||
mṛdubhūtaṃ viditvainam alpasrāvaṃ rujānvitaṃ |
gatimanviṣya śastreṇa cchindyāt kharjjūrapatrakam ||
candrārdhaL candraṃ vajraṃ ca sūcīmukhaṃ
parāṅmukhaṃ |
chittvāgninā dahec cāpi pādyakṣāreṇa vā tataḥ ||
tataḥ saṃśodhanais tīkṣṇair mmṛdupūrvvam
viśodhayet |
bahirantarmmukhaṃ cāpi śiśor ya⸤sya bhagandaraṃ ||
tasyāhitam virekāgniḥ śastrakṣārāvatāraṇaṃ | c
yad yat mṛdu ca tīkṣṇañ ca tat tasyām avatārayet ||
rajanyāragvadhaukālācūrṇṇam madhughṛtāplutaṃ |
sūtrava⸤rttipraṇihitaṃ vraṇānāṃ
śodhanam paraṃ ||
yogo 'yan nāśaya-ctyāśu gatim megham
ivānilaḥ |
āgantuje bhiṣaḍīṃ śastreṇotkṛtya
yatnataḥ ||
jamvoṣṭenā-⸤gnivarṇṇena taptayā vā
śalākayā |
dahed yathoktam matimān taṃc vraṇaṃ susamāhitaḥ ||
krimighnañ ca vidhiṅ kuryāc chalyāpanayam eva
ca |
pratyākhyāyaiṣa cārabhyo va⸤rjyāś cāpi tridoṣajāḥ ||
etat karmma samākhyātaṃ sarvveṣām
anupūcrvvaśaḥ |
eṣāṃ tu śastrapātena vedanā yadi jāyate ||
tatrānutailenoṣṇena
pāyoḥsekaḥ praśasya⸤te |
vātaghnakvāthasaṃpūrṇṇāṃ sthālīṃ cchidrasarāvikāṃ ||
snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikān |
nānyā vāspāharet svedaṃ śayānasya rujāharan ||
udakoṣṭhe va-Lgāhye vā tathā śāmyati
vedanā |
kadalīmṛgalopākapṛṣatājinasaṃvṛtāṃ ||
kārayed upanāhām vā sālvalādīm vicakṣaṇaḥ |
kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇāny atha dī⸤pyakaṃ ||
pāyayed amlakaulanthāṃ surāsauvīrakādibhiḥ |
jyoctiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītṛvṛttilā |
kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇṇikā |
⸤
kāñcanaksīrkā caiva varggaḥ śodhanam iṣyate ||
tṛvṛttilāc nāgadantī mañjiṣṭhā sahasarppiṣā |
utsādanam bhavedetat saindhavakṣaudrasaṃyutaṃ
||
rasāñjanaṃ hari⸤dre dve mañjiṣṭhānimbapallavā |
tṛvṛttetovatīdantīkalkoc
nāḍīvraṇāpahaḥ ||
kuṣṭhan tilātrivṛd dantī māgadhyaḥ saindhavam madhuḥ |
rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ⸤ syād
vraṇaśodhanam ||
māgadhyo madhukaṃ lodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇacvaḥ |
samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayaṃ ||
priyaṅgavaḥ sarjjarasaṃ padmakam padmakesaraṃ |
⸤
mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavaṃ
||
etat sambhṛtya sambhāraṃ tailan dhīro vipācayet |
etad dhi gaṇḍamālāsu maṇḍale
madhumehiṣu ||
ropaṇārthaṃ hitan tailaṃ bhagandaLravināśanaṃ |
nyagrodhādir ggaṇo yaś ca hitaḥ
śodhanaropaṇaḥ ||
trṛvṛddantīharidrārkkamūlaṃ
lohāśvamārakauḥ |
viḍaṅgasāran triphalā arkkasnuhīpayo madhu ||
madhūcchi⸤ṣṭasamāyuktais tailam etair
vvipācitaṃ |
bhagandaravināśācrtham vraṇrogāpahaṃ śubhaṃ ||
citrakārkkau trṛvṛtpāṭhā malayaṃ hayamārakaṃ |
sudhāṃ vacāṃ lāṅga-⸤lakīṃ haritālaṃ
suvarccikāṃ ||
jyotiṣmatīñ ca sambhṛtya taiclan
niṣpandanam pacet |
lākṣādikapratīvāpametadvidyād bhagandare ||
śodhanaṃ ropaṇañ caiva-⸤
sarvaṇṇīkaraṇan tathā |
dvivraṇīyam avakṣyeta vraṇāvasthāsuc buddhimān ||
chidrādūrddhvaṃ hared oṣṭham arśoyantrasya
tatvavit |
tato bhagandare dadyād etad a-⸤rddhendusannibhaṃ ||
vyāyāmam maithunaṃ yuddhaṃ pṛṣṭhayānaṅ gurūṇi
cac |
saṃvatsaram parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||
athātaḥ ⸤ kuṣṭhacikitsitam
vyākhyāsyāmaḥ ||
tvagdoṣī tu
mānsadugdhadadhitilakulatthamāṣaniṣpāvekṣuvikārāmlapiṣṭamayānividāhyābhiṣyandīni
divāsvapnavyavāa(From folio dscn3210 fol 232 (1st half))yañ ca dūrata eva pariharet |
tataḥ
śāliṣaṣṭikayavagodhūmaśyāmākakoradūṣoddālakānanavām bhuñjīta |
mudgāḍhakyor anyatarasya cāhāra 3 sūpena yūṣeṇa vā || nambapa⸤ttrāruṣkaraviyāmiśreṇa
maṇḍūkapaṇttyavalgujāṭarūṣakapuṣpaiḥ cḥ sarppiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhair vvā |
tiktavarggeṇa vābhihitena māṃsasātmyāya vā jāṅgalamānsa⸤samedaṣkam vitaret | tailam vajrakam abhyaṅgārthe
āragvadhādikaṣācyamutsādanārthe | pānapariṣekāvagāheṣu khadirakaṣāyam
ity eṣa cārāhavibhāgaḥ |
tatra pūrvvarū⸤peṣūbhayataḥ |
saṃśodhanamāseveta | tvakprāpte saṃśodhanālecpanāni |
śoṇitaprāpte saṃśodhanālepanakaṣāyapā|naśoṇitāvasecanāni | māṃsaprāpte saṃśo⸤dhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasekāriṣṭamanthaprāsān c|
caturthe dhātuprāpte yāpyenātmavataḥ samvidhānavataś ca | tatra
saṃśodhanāc choṇitāvasekāc corddhvam bhallāta⸤ka śilāja tukuruvaka khadirāsanāyaskṛtividhānam upaseveta
c| pañcame naivopakramet
tatra prathamam eva kuṣṭhinaṃ
snehapānenopakramet | meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsāṅgaṣṭāguḍūcī⸤dvipañcamūlasiddhantailaṃ ghṛtam vā vātakuṣṭhinām pānābhyaṅgayor
vvidadhyāt |
dhavāśvakarṇṇakakubhapalāśapicumarddamadhukalodhrasamaṅgāsiddhaṃ pittakuṣṭhināṃ | priyālasanāragvadha(From folio dscn3210 fol 232 (2nd half))nimbasaptaparṇṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ śleṣmakuṣṭhināṃ |
bhallātakaviḍaṅgasiddham vā sarvveṣāṃ
harītavyāmalakavibhītakapavolapicumarddāṭarūṣakakaṭurohiṇībhāradrāduṃrā⸤labhātrāyamāṇāparppaṭakañcetyetad
dvipalikyānijalāḍhake prackṣipya
tatkaṣāyam pādāvaśiṣṭam avatārya ghṛtaprasthamāvapet
kalkapeṣyāṇi cemāni bheṣajāny arddhapali⸤kyāni |
trāyamāṇāmustendrayavācandanakirātatiktakapippaclyaś
cety etat mṛdvagnisiddham avatārya pāyayed etat tiktakan nāma
sarppiḥ kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇī⸤doṣapāṇḍurogavisarppaṣāṇḍhyaśamanaś ceti ||
saptacparṇṇātiviṣāśamyākakaṭurohiṇyamṛṇālaharītakyāmalakavibhītakapaṭolapicumarddaparppaṭa⸤kirātatiktakaharidrādurālabhātrāyamāṇāmustācandanapacdmakaharidropakulyāviśvāmūrvvāśatāvarīśārivāṭarūṣakakuṭajendravāruṇīpātḥavṛkṣādanī⸤granthikā ceti | samabhāgāni kalkaḥ syāc caturgguṇaṃ
sarppiḥ prakṣipya tad dviguṇam āmakaṃlarasas tac caturgguṇam āpas tad aikadhyaṃ
mṛdvagnisiddham avatārya pāyayed etan mahātiktakaṃ (From folio dscn3211 fol 233 (1st half)) nāma sarppiḥ
kuṣṭhārśovātapittaviṣamajvarahṛdrogonmādagalagaṇḍagaṇḍamālāsaślīpadakāmalāpāṇḍurogaṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīm̐ś
ca śamayed ity
anyatamena ghṛte⸤nopasnigdhasyaikāṃ
dve tisraś catasraḥ pañca vā sirām vidhyet | c maṇḍalāni
cotsannāny eva likhet | abhīkṣṇaṃ pracched vā | samudraphenena
cāvaghṛṣyāvalepayet | lā⸤kṣāsarjjarasāñjanaprapunāṭatejovatyāśvamārakārkkakuṭajarecvatamūlakalkairmmūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭair vvā ||
svarjjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakatrikaṭu⸤kasudhāharidrāsaindhavair vvā || etair eva ca kṣāravipakvaiḥ
phāṇitamecva sañjātarasaiḥ |
svarjjikātutthakuṭajaviḍaṅgamaricalodhramanaḥśilācūrṇṇayuktair vvā
| jyotiṣkaphala⸤lākṣāmaricapippalīsumanāpattrair vvā
|
harītakīkarañjikāvicḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkair vvā |
manaḥśilārkkakṣīramaricakalkair vvā |
sarvvaku⸤ṣṭhāpahāḥ
siddhālepāḥ ṣaṭprakīrttitāḥ | vaiśeṣikān atas
tūrddhvandardtrūśvitreṣu vakṣyate |
śrīveṣṭakakuṣṭhaṃ
kuṭajaṃ sarṣapo lākṣā vyoṣaṃ
𑑎 prapunāṭasya
bījaṃ |
takreṇa piṣṭaḥ saha2ridralepo(From folio dscn3211 fol 233 lower)daddrūṣūktomūlakābījayuktaḥ |
sasaindhavaṃprapunāṭasya bījaṃ rasāñjanaṃ
saguḍaṃ kesarañ ca | rasena piṣṭāni kapitthajena | śīghraṃtīvrādarddravonāśaitipāṭhā śīghraṃ
tīvraṃnāśayeyuś ca darddrūṃ |
jyotiṣmatīdṛmālaḥ
⸤ śirīṣo nimbaḥ sarjjaḥ kuṭajaḥ sājakarṇṇaḥ |
śīghrantīvrānāśacyanty eva darddrīṃ
snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktaḥ ||
udumbarībhadranāmānuyāvai
tasyā mūlam malayūmūla⸤misraṃ | siddhan toye pītamuṣṇe
sukhoṣṇaṃ sphoṭāñ chvitre puṇḍarīke c
ca kuryāt
|dvipyaṃ
dagdhañcarmmamātaṅgajañ ca bhinne sphoṭe
tailayuktaḥ pralepaḥ | pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbha⸤vena
kṣāreṇāktaḥ śvitrameko nihanti ||
avalgujāphalamacgryaṃ
nadījamayorajomāgadhikāstilāś ca | udumbarī kākanāmā salākṣā
rasāñjanañcaiva varggaḥ ⸤ samāṃśaḥ ||
gomūtrapiṣṭo guṭikākṛtas tu lepaḥ
kāryāśvitricṇāṃ śvitrahantā |
lepocchvitraṃ śikhino hanti pittaṃ
krīvecamvādagdham etena yuktaṃ ||
mūtraṅ gavyañ citra⸤kaṃ vyoṣayuktaṃ
sarppiḥ kumbhe kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi |
pakṣādūrddhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat kuryāc cāsmai kuṣṭhadṛṣṭam
vidhānaṃ ||
pūtikārkkasnuhārājavṛkṣadrumāṇāṃ
mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavā(From folio dscn3212 fol 234 (1st half))valkalāś ca | lepaiḥ śvitraṃ ghnanti darddrūm
vraṇām̐ś ca duṣṭanyarśāṃsyugranāḍīṃvraṇām̐ś ca
||
tato jantubhir nniḥsrute duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarppiṣā
snehayitvā | tīkṣṇair yogair vvāmayitvā pragā⸤ḍhaṃ
sarvvān doṣān nirharec cāpramattāḥ ||
durvvānto vā durvvirikto 'thavā c
syāt kuṣṭhīdoṣair uddhatair vvyāptadehaḥ | niḥsandehaṃ yāty
asādhyatvam āśu tasmād doṣān nirharet tasya kṛtsnān ⸤||
pakṣāt pakṣāccharddanāny
abhyupeyātmāsātmāsāt sraṃsanañ cāpracmattaḥ | tryahāt tryahān nastataś cāvapīḍāṃ māse māseṣv
asṛkmokṣayet ṣaṭsu ṣaṭsu ||
harītakīṃ saguḍāṃ vyo⸤ṣayuktāṃ mucyeta
kuṣṭhāc calihaṃsatailān | phalatrikaṃ saviḍacṅgaṃ
sakṛṣṇaṃ sarppistailaṃ kṣaudrayuktaṃ lihedvā ||
pivaṃ haridrām palaśaḥ samūtrāṃ
māsānmucyet pāpa⸤rogāt manuṣyaḥ
|| evaṃ peyaścittrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo c vā
pūrvvavat mūtrayuktāḥ |
rasāñjanam peyam evañ ca māsantenājasrandeham
ālepayec ca || saptaccha⸤dam picumarddāṭarūṣaṃ
mmustaṃlākṣāpañcamūlaṃ haridre |
mañjiṣṭhā ca cittrakaḥ kṣaudranāmā
kaṭutrikantriphalā devadāru || cūrṇṇīkṛtaṃ saviḍaṅgaṃ
samānsa|metadurggampala(From folio dscn3212 fol 234 (2nd half))śaḥ sevyamānaḥ
||
mucyet kuṣṭhāt triphalāvyoṣayuktaṃ caturgguṇaṃ
sarppiṣaḥ prastham āśu | gomūtrāpāṃ droṇasiddhekṣipīle siddhaṃ
sajirnnāśayec cāpi kuṣṭhaṃ ||
vyādhighāte saptaparṇṇevaḍho⸤le savṛkṣake
sakarañje sanimbe | samuṣkakadve haridre vipakvaṃ hacnyāddvṛtaṃ sarvvakuṣṭhāni śīghraṃ ||
nimbāsanam padmakaṃ
samṛṇālasaptacchadañcandanaṃ lodhram eva ca
| yojyotsnā⸤nedahyamānasya jantoḥ peyāvāsyān kṣaudrayuktātribhaṇḍī
||
kuṣṭhīcmāṃseṣv avadīryatsu khādet
mudgaṃ siddhannimbatoye satailaṃ | nimbakvāthaṃ jātasatvaḥ pibedvā
kvātham vā syāda⸤rkkasaptacchadābhyāṃ ||
dagdheṣv aṅgeṣv aśvamārasyamūlaṃ
lehoyojyaḥ c saviḍaṅgaḥ samūtraḥ
| mūtraiś cainaṃ secayed ādisec ca sarvvāhārāḥ saviḍaṃgā yathā
syuḥ ||
kārañjam vā sārṣapaṃ ⸤ vāsyatailaṃ
vraṇe deyaṃ śigrukosāmvrayor vvā | pakvaṃ sarvvaṅkaṭukaicstiktakaiś ca śeṣañ ca syāt kuṣṭhavatsamvidhānaṃ ||
saptaparṇṇakarañjārkkamālatīkaravīrajaṃ |
mūlaṃ snuhāśirī⸤ṣābhyāñcitrakāsphotayor api ||
karañjabījantriphalātrikaṭuṃ racjanīdvayaṃ |
siddhārthakaṃ viḍaṅgāni prapunāṭañ ca saṃharet
||
mūtrapiṣṭaiḥ pace|ttailam ebhiḥ kuṣṭhavināśanaṃ | ⸤
atyaṅgādvajakaṃ nāma nāḍīduṣṭavraṇāpahaṃ || pittāvāpye
mūtrapiṣṭe tailaṃ lākṣādike kṛtaṃ |
kaṭukālāvunibhiṣak saptāhaṃ vidadhītaca || tato
mātrāpītavantantenātyaktañ ca mānavaṃ (From jpeg ) | L
śāyayītātapetasya doṣā gacchanti sarvvaśaḥ ||
sthitadoṣaṃ samutthāpya susnātaṃ khadirāmbunā |
tenaiva bhojayed enaṃ yavāgūṃ vāpi pāyayet ||
evaṃ saṃśodhane vargge kuṣṭhadveṣyauṣadheṣu ⸤ ca |
kuryāt tailāni sarppīṃṣi
pradahodyarṣaṇāni ca || prātaḥ prātacś ca seveta yogāvairecanāṃśubhāṃ | yathotthānānigacchanti pañca ṣaṭ sapta vāṣṭavā ||
kārabhamvāpibetmūtraṃ jī⸤rṇṇe tatkṣīrabhojanaḥ | jātasatvāni kuṣṭhāni māsaiḥ
ṣaḍbhir vvyapohati c||
didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ |
sarvvathaivopayuñjīta snānapānāśanādiṣu ||
yathā hanti pravṛ⸤ddhatvānkuṣṭhamāturam ojasā | sevyamānas
tathā hanti khadiraḥ kuṣṭhacmojasā ||
nīcaromanakhonity an nityam auṣadhatatparaḥ |
yoṣitmāṃsasurāvarjjī kuṣṭhī kuṣṭham apohati ||
(From folio dscn3213fol235_top.jpg : 5)
athāto mahākuṣṭhacikitsitam vyā𑑎
ckhyāsyāmaḥ ||
kuṣṭheṣu maheṣu kaphāmayeṣu sarvvāṅgaśopheṣu ca
dāruṇeṣu |
kṛṣatvam icsatsu ca medūreṣu𑑎⸤ yogānimānagramatiḥ prayuñjate ||
kṣuṇṇāṃ yavānniḥ pūtāṃ rātrau
gocmūtraparyuṣitām mahati kiliñje śoṣayed evaṃ saptarātraṃ
bhāvayec choṣayec ca | tatastāṃ kapālabhṛṣṭāṃ śaktuṃ𑑎⸤ kārayitvā prātar eva
kuṣṭhim mehinam vā sālasārādikaṣāyeṇa pāyayet ||
bhallātakaprapunāḍhāvalgujaviḍaṅgamustācūrṇṇacaturbbhāgayuktaṃ |
evam eva śālasārādikaṣāyaparipītāna(From jpeg )
Lgvadhādikaṣāyakaparipītam vā | evam eva
gohannakāṃ hayannakām vā śaktuṃ kārayitvā bhallātakādīnāṃ
cūrṇṇānyāvāpya khadirā narājavṛkṣarohītakādīnām
anyatamasya kas̤āye ⸤ śolāmadhureṇa
drākṣāyuktena vā dāḍimavetasāmlena vā saindhac vānvitena vā
pāyayed eṣa manthakalpaḥ ||
yavāś ca bhakṣyām vā dhānollavikāṃ
kulmāsacūrṇṇakosotkārikā𑑎⸤śaṣkulikānām viṣakaloḍhakaprabhṛtīnyupaseveta | yavavidhāna
c vat godhūmavidhānaveṇuyavavidhānaṃ ||
ariṣṭānato vakṣyāmaḥ |
pūtīkacitrakacavyasuradāruśārivā⸤dantītṛvṛtkatrikaṭukānām iti pāṭhaḥpratyekāṃśena
ṣadyalikābhāgāḥ | vadaraku𑑎cḍavastriphal-akuḍavaḥ | ity eṣāṃ cūrṇṇāni tataḥ
pippalīmadhughṛtair anyatarataḥ pralipte ghṛtabhājane prākkṛ⸤tasaṃskāre saptodakakuḍavānayojajo 'rddhakuḍamam
arddhatulāṃ guḍa𑑎csyābhihitāni
cūrṇṇān avāpyānuguptaṃ yavapalle saptacātraṃ vāsayet | tato
yathāvalam upayuñjīta | eva𑑎⸤
khalv ariṣṭaḥ kuṣṭhamedorapāṇḍurogaś ca yathūnapahanti | evaṃ
śālacsārādau cāriṣṭaṃ kurvvīta ||
āsavānato vakṣyāmaḥ |
palāśabhasmaparisnutasyoṣṇodakasya trayo bhāgā dvau phā⸤ṇitasya tad ekadhyam ariṣṭakalpena vidadhyāt | evan tilādīnāṃ
kṣāreṣu | śālasārādau mūtre cāsavām vidadyāt ||
ataḥ surām vakṣyāmaḥ || śiṃsapākhadirayoḥ sāram
ādāyotpāṭya cotta(From jpeg )Lmakacaṇīyāvrahmīkośavatīstat sarvvam ekataḥ kaṣāyaka
lpe
lke
na vipācyodakamādadīta | tan maṇḍodakārtham abhiṣuṇuyāt |
yathoktam evaṃ surāṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragva⸤dhādau ca vidadhyāt ||
ato lehān vakṣyāmaḥ ||
khadirāsananimvarācjavṛkṣasārakvāthena
tatsārapiṇḍānevaślekṣṇapiṣṭām prakṣipya vipacet tatp nātidravan
nātisāndram ⸤avatārya pāṇitalam pūrṇṇamaprātarāśī
madhunāvimiśra lihyād evaṃ c śālasārādau
nyagrodhādau ca lehān kārayet ||
ataś cūrṇṇakriyām vakṣyāmaḥ ||
śālasārādicūrṇṇapra⸤stham āhṛtya
āragvadhādikaṣāyaparipītam anekaśaḥ śālasā𑑎crādikaṣāyeṇaiva pāyayet | evaṃ
nyagrodhādīnāṃ | phaleṣu puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇṇaṅ kārayet ||
ata ūrddhamayaskṛtīn vakṣyāmaḥ |
tīkṣṇalohapatrāṇyāhṛtyatan tanūnic lavaṇavarggapradigdhāni
gomayāgnitaptāni kṛtvā triphalāśālasārādikaṣāye nirvvayed devaṃ
dvira⸤ṣṭauvārān tataḥ
khadirāṅgārataptānyūpaśāntānyaśūnicūrṇṇāni kācrayet |
ghanatāntava parisrāvitān nirgato yathā valam mātrāṃ
sarppirmmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñita || jī𑑎⸤rṇṇe yathā vyādhim anamlalavaṇāhārañ kurvvīta |
evaṃ tulām upayujya kuṣṭhamehamehaś ca
yathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahṛtya varṣaśatañ jīvati | tulāyān
tulāyām varṣaśatam utkarṣaḥ | L etena sarvvaloheṣ ayaskṛtayo vyākhyātāḥ |
tṛvṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṃkhinīśaṃkhapuṣpītilvakatriphalāpalāsaśiṃśapānāṃ
svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyā⸤ siṃcya tasyāṃ
khadirāṅgārataptamayas piṇḍam ekaviṃśati vārān nirvvācpya
tatas tamād ādāya rasam āsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet |
siddhyati cāsmin pippalyādicūrṇṇa⸤dvau madhunaḥ
prakṣipet tāvantaṃ ghṛtasyeti | tataś catubhāgāvaśiṣṭam
acvatāryāgnitaptānyayas patrāṇi prakṣipet tataḥ praśāntam
āyase pātreṣv anuguptan nidadyāt | tato yathā yo𑑎⸤ śuktiprakuñcam
evopayuñjīta | jīrṇe yathā vyādhim āhāram upacseveta |
eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyam api kuṣṭham meham vā sādhayati | sthūlam
āśulikhayeti | śopham upa⸤ sannam agnim uddharati |
viśeṣeṇa copadiśyate rājayakṣmiṇācm eṣa prayogo varṣaśatāyur
anena puruṣo bhavati | śālasārādikvātham āsiṃcya pālāsyān
droṇyāmayo ⸤ghanais taptaiḥ saṃyojā
nirvvāpyakṛtasaṃskāre kalase 'bhyāsicya picppalyādicūrṇṇaṃ
kṣaudraṃ guḍam iti ca datvānuguptan nidadhyāt tamauṣadhāyaskṛtiṃ
māsam arddhamāsam vā sthitāṃ ya⸤thāvalam upayuñjād evaṃ
nyagrodhādiṣu ca nidadhyāt || 0 ||
ataḥ khadiravidhānaṃ vakṣyāmaḥ ||
praśastadeśajātam anupahatam madhyamavayasaṃ khadiram parisamantāt
|| (From jpeg )L khanayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ cchitvā
yasmayaṃ kumbhan tasminn antare 'dhastā nidadhyād yathā
rasagrahaṇasamartho bhavati | tam avakīryaindhanair gomayamiśrair
ādīpayet | yathāsya dahya𑑎⸤mānasyādho rasaḥ prasavati | tad yathā jānīyāt pūrṇṇabhājanam
cathainam uddhṛtya parisrāvya rasam anyasmin pātre
nidhāyānuguptan nidadhyāt | tato yathāyogam mātrām āmalaka⸤rasamadhusarppibhiḥ saṃsṛdyopayuñjīta | jīrṇṇe
bhallātakavidhānacvadāhāraḥ parihāraś ca kuṣṭhināṃ
kṣīravar prasthe prayukte śataṃ
varṣāṇām āyuṣo 'bhivṛddhir bhavati | khadirasāratulāmuda⸤kadroṇe vipācya ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭam avatāryānuguptan
nidadhyacdhyāt | tato yathāyogam
āmalakarasamadhusarppirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta | eṣa
sarvvavṛkṣasārakalpaḥ | ⸤
khadirasāratulām vā prātaḥ prātar upaseveta |
khadirasārakvācthasiddham āvikam vā sarppir
amṛtavallīsvarasasiddham vā prātaḥ prātar
upaseveta |
aparāhṇe sarppiṣmanta⸤sārādikaṣāyasya ca
triphalātrikaṭutrivarṇākāvalgujapharūṣakaphalaviḍaṃgaphalamajjacitrakaharidrādvayatṛvṛddantīndrayavaLyaṣṭhīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṃgūnāṃ
palikā bhāgāḥ | tadaikadhyaṃ snehapākavidhānena vipacet
tatsādhusiddham avatāryānuguptan nidadhyāt tata upasaṃskṛtaśarīraṃ
| prā⸤tar utthāya pāṇiśuktimātraṃ
kṣaudreṇopasaṃsṛjyopayuñjīta | c jīrṇṇe mudgayūṣeṇālavaṇena
sarppiṣmantaṃ khadirodakasiddham mṛdumodanam aśnīyāt |
khadiroda⸤kasevīty evaṃ droṇam upayuṃjya
sarvvakuṣṭhair vvimuktaḥ śuddhamanāḥ smṛctimān varṣaśatāyur
vbhavati |
manthāriṣṭāsavasurālehaś cūrṇṇ-anyayaskṛtīḥ |
sahasraśo 'pi kurvvīta ⸤ vījenānena vuddhimān iti || 0
||
cikitsā daśamaḥ || 0 || c
dvivraṇīpañcasadyaś ca bhaganam vātam mahāmarut | durnnāmācāś
marīcaiva bhagasphoṭaṃ tvagāmayaṃ || ma⸤hākuṣṭhacikitsā ca proktaṃ vai prathamo
daśa || a
(From folio dscn3215 fol 237)
athātaḥ pramehāṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ
||
dvau pramahau bhavataḥ sahajo 'pathyanimittaś ca
⸤ | tatra sahajo nāma mātāpitṛbījadoṣakṛtaḥ ||
ahitāhāranimitte 'pathyanimittaḥ | tayoḥ pūrvveṇopadrutaḥ kṛṣo
rūkṣo 'lpāśībhṛśam paryaṭanaśīlaścaL
bhavatyuttareṇa sthūlo vahvāśī snigdhaḥ śayyāsvapnaśīlaḥ prāyeṇeti
|
tatra kṛṣaśam
annapānasaṃskṛtābhiḥ kriyābhiś ca cikitset |
sthūlamapatarppaṇayuktābhiḥ |
sarvva eva pari⸤hareyuḥ
sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavapayastaiclaguḍaghṛtekṣurasapiṣṭāmlapānakāni
grāmyānūpodakānām māṃsānīti ||
tataḥ śāliṣaṣṭi⸤kaśyāmākayava 3 godhūmakodravoddālakānanavān
bhuñjīta cacnakatuvarikakulatthamudgavikalpena
tiktakaṣāyābhyāṃ ca śākagaṇābhyān nikumbheṅgudīsarṣa⸤pātasītailasiddhābhyāṃ vastumūtrair vvā jāṅgalair mmāṃsarasair
anacmlaghṛtamedobhiḥs
tatrādita eva pramehiṇam upasnigdham anyatame na
tailena priyaṅgvādi siddhe⸤na vā ghṛtena vāmayet |
pragāḍham virecayet | virecanānacntaraṃ
surasādikaṣāyeṇāsthāpayet |
mahauṣadhabhadradārumustāvāyena
madhusaindhavayuktena ⸤tahyamānam vā nyagrodhādikaṣāyeṇa
nistailena |
śuddhadehāmāmalakarasena haridrām madhusaṃyuktām
pāyayet | triphalādevadārumustakakaṣāyam vā | śālakampiL lyakamuṣkakakalkamakṣamātra vā
madhumadhuram āmalakarasena |
kuṭajakapittharohītakavibhītakasaptaparṇṇapuṣyakalkam vā |
nimvāragvadhasaptaparṇṇapūrvvākuṭajasomavṛkṣapalā⸤śānām vā | tvakpattrapuṣpaphalamūlakaṣāyāṇy ete pañca
prayocgāḥ sarvvamehopahantāro vyākhyātāḥ |
viśeṣata ūrddhvaṃ | tatrodakamehinam
pārijātakaṣāyam pā⸤yayet | ikṣuvālikāmehināṃ
vaijayantīkaṣāyaṃ | surāmechinān nimvakaṣāyaṃ | sikatāmehinaṃ
cittrakaṣāyaṃ | śanair mmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ | lavaṇame⸤hinam pāṭhāgarukaṣāyaṃ | piṣṭamehinaṃ rajanyoḥ kaṣāyaṃ |c
sāndramehinaṃ saptaparṇṇakaṣāyaṃ | śukramehinaṃ
dūrvvāśaivālaplavahaṭhakarañcakaserukakaṣāyaṃ |⸤
phenamehinaṃ triphalāragvadhamṛdvīkākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ |c
paittikeṣu nīlamehinam aśvatthakaṣāyaṃ | haridrāmehinaṃ
rājavṛkṣakaṣāyaṃ | amvlamehinaṃ nya⸤ grodhādikaṣāyaṃ |
kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ | mañjiṣṭhāmehinaṃ
mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ | śoṇitamehinaṃ
guḍūcītindukāsthikāsmaryakharjjūrakaṣāyam madhumiśra Lpāyayet || ata ūrddhvam asādhyeṣv api yogān
yāpanārthān vakṣyāmaḥ | tad yathā | sarppir mmehinaṃ
kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgutrikaṭukarohiṇī kalkaṃ
guḍūcīcittrakakaṣāyeṇa⸤ pāyayet | vasāmehinam
agnimanthakaṣāyaṃ | kṣaudramehinaṅ kacdarakakramukakaṣāyaṃ |
hastimehinan tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduṣyarśā⸤kaṣāyaṃ | hastyaśvaśūkarakharoṣṭrāsthikṣāra vā
dahyamānacm audakakandakvāthasiddhaṃ yavāgūṃ
kṣīrekṣurasamadhumadhurām pāyayet |
tataḥ priyaṃgvanantāghṛṣikāpa⸤dmāturyantīlohitikāmvaṣṭhādāḍimatvak | śālaparṇṇī
padmackesaradhātakīva kulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣv
ayaskṛtīlehān āsavān kurvvīta | śṛṅgāṭa⸤kakaloṭīvisamṛṇālakaserukamadhukāmrajamvvāsanatic
niśakakubhakaṭvaṅgalodhrabhallātakapalāśacarmmavṛkṣagirikarṇṇikāśītaśivaniculadāḍimāja⸤karṇṇaharivṛkṣarājādanaghoṇṭāvikaṃkateṣu yavān na
vikārām̐ś copaseveta | yathoktakaṣāyasiddham vā cāsmai yavāgūm
prayacchet kaṣāyāṇi vā pātuṃ |
mahādhanamahitācāram auṣaLdhadveṣiṇam īśvaram vā pāṭhābhayācitrakapragāḍham
analpamākṣikam anyatamam āsavaṃ pāyayet | aṃgārakaśūlyopadaṃśam vā
| mārdvīntam abhīkṣṇam
madhukapitthamaricānusiddhāni⸤ pānakāni cāsmai
upaharet | uṣṭrāśvatarapurīṣacūrṇṇāni cācsmai dadyād aśaneṣu
|| hiṅgusiddhaiś ca yūṣaiḥ sārṣapaiś ca rāgai bhojayet |
aviruddhāni cāsmai pānabhojanā⸤ny upaharet |
rasagandhavanti ca | pravṛddhamedas tu vyāyāmaniyuddhac
krīḍāpahāya gajarathapādacaryāparikramaṇānyas trāpāstram vā seveta
|
adhanas tv avāndhavo vā pādatraccha⸤ttrarahito bhaikṣāśīgrām aikarātravāsī munir iva saṃyatātmā
yoc janaśatam adhikaṃ gacchet | mahādhano vā
śyāmākanīvārāmalakatindukakapitthāsmantakaphalamūlāhā⸤ro mṛgais saha vaset mūtraśakṛdbhakṣaḥ | satatam anuvrajed
vāgācḥ | vrāhmaṇo vā śiloñchavṛttir vbhūtvā vrahmaratham
uddharet | kṛsetkṛśodatsa 2 satatasamitaṃ
khaned vā kūpaṃ ||
bha⸤¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦ || adhano
vaidyasandeśā devaṃ kurvvaṇatandritaḥ |
samvatsarāntarāt puṃsaḥ pramehān pratimucyate iti || pra ||
pramehacikitsāL¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦ ekādaśa ||
(From folio 240v : 1)
athātaḥ pramehapiṭakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
śarāvikādyāḥ prāg uktā navapiṭakās tās tu ⸤ vraṇavato 'lpās
tvaṅmānsaprāptāḥ | mṛdvyo lparujaḥ kṣiprabhedinyacś ca sādhyāḥ
|
tābhir upadrutaṃ pramehiṇam upakrameta | tatra
pūrvvarūpeṣv apatarppaṇam vanaspatikaṣāyapā⸤naṃ |
vastamūtrasya copadiśed evam akurvvato vātasya madhurāhāracsya
pūrvvasvedaḥ śleṣmā ca madhurī bhavati | prameha cābhivyakto
bhavati | tasyobhayataḥ saṃśodhanam evem a⸤kurvvataḥ |
tasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇitaṃ pradūṣya śopha।ñ janayanti | upadravām̐ś kām̐ścit
tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaś ca | evam akurvvato vā tasya śo⸤phaḥ pravṛddho 'timātraṃ tad vidāham āpadyate | tatra
śastrapraṇidhānacm vraṇakriyopasevā ca | evam akurvvato vā
tasya pūyo 'bhyantaram avadāryotsaṅgam mahāvakāśaṅ kṛtvā⸤ vṛddho bhavaty asādhyaḥ | tasmād ādita eva pramehiṇam
upakrameta
durvvirecyamadhumehino bhavanti | medo
'bhivyāptaśarīratvāt | tasmāt tīkṣṇam eṣāṃ śodhanaṅ kurvīta |
na caitaṅ kaLthaṃcid api
svedayet | medobahutvāt khalv eṣāṃ sīryate dehaḥ | svedena
rasaharaṇīnāṃ daurvvalyān norddham uttiṣṭhaṃti
| pramehiṇāṃ doṣāḥ | yato madhumehinām adhaḥkāye piṭakāḥ prādur
vbha⸤vanti |
apakvānāṃ khalu piṭakānāṃ śophavat pratīkāraḥ |
pakvācnām vraṇavaditi | tailan tu vraṇaropaṇam evādau kurvīta
| āragvadhādikaṣāyam utsādanārthe | śālasā⸤rādikaṣāyam
parisecane | pippalyādikaṣāyam pānabhojanecṣu |
pāṭhācitrakaśārṅggeṣṭākṣudravṛhatī
śārivāsomavakalkasaptaparṇṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇṇāni
madhu⸤vimiśrāṇi cāśnīyāt |
śālasārādikaṣāyacaturthāñśāvaśicṣṭam
avatārya parisrāvya punarupanīya sādhayet | sidhyati
cāmalakalodhrapriyaṅgudantī kṛṣṇāyastāmra⸤cūrṇānyāvayet
tad etad anupadagdhaṃ lehībhūtam avatāryānuguptan nicdadhyāt
tato yathāyogam upayuñjyeta | eṣa lehaḥ sarvvamadhumehānān nihantā
||
triphalā trikaṭukacitrakaviḍaṃ⸤gamustānān navabhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaś cūrṇasya tat sarvvam
eka𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎dhyaṅ kṛtvā yathāyogam mātrāsarppir mmadhubhyāṃ
saṃsṛjyopayuñjīta | tad etan navāyasan nāma etena khalu jāṭhaLryaṇam bhavati |
ryan na bhavati | sannāgnir āpyāyyate |
durnnāmno na bhavanti | śophapāṇḍurogāvipākakāsaśvāsaś ca |
śālasārādiniryūhaś caturthāṃśāvaśeṣitaṃ |
parisrutaṃ suśītañ ca madhunāmadhu⸤rīkṛtaṃ |
phāṇitībhāvam āpannaṃ guḍaṃ śodhitam eva ca|
ślakṣṇapiṣṭācni cūrṇāni pippalyāder ggaṇasya ca ||
aikadhyam āvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite
| pippalīcūrṇṇama⸤dhubhiḥ pralipte 'bhyantaraṃ śucau ||
ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra pactrāṇi
buddhimān | khadirāṅgārataptāni vahuśaḥ prakṣipyed vudhaḥ ||
sapidhānan tu tat kṛtvā yavapalle।⸤ nidhāpayet | māsām̐s trīm̐ś
caturo vāpi yāvad vā lohasaṃkṣayāct ||
tato jātarasañ jantuḥ prātaḥ prātaryathāvalaṃ
| upayuñjyād yathāyogam āhāram vāsya kalpayet ⸤||
eṣa sthūlasya
kṛṣakatsnann asyāgneḥ prasādhakaḥ | śophaghnaḥc
kuṣṭhamehaghno gulmapāṇḍvāmayāpahaḥ ||
plīhodaraharaḥ śīghraṃ
mviṣamajvaranāśanaḥ | abhiṣya।ndāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ ||
pramehiṇo yadā mūtram anāvilam api chilaṃ |
viśadan tiktakaṭukan tadārogam pracakṣata iti ||
(From folio dscn3219fol241.jpg_bottom.jpg : 1)
L athāto madhumehiṃ
cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
madhumehitvam āpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjjitaṃ
|
yogenānena matimān madhumehinam ācaret ||
māsiśukle śucau cai⸤va śailāḥ
sūryāṅśutāpitāḥ ||
jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilācbhyaḥ prabhavanti hi ||
śilājatviti vikhyātam nahāvyādhivināśanaṃ |
trapvādīnān ty lohānāṃ ṣaṇṇā⸤m anyatamāśritaṃ ||
jñeyan tat khaltaś cāpi ṣaḍyoniḥ prathitaṃ𑑎c kṣitau |
lohādyasmāt tu yajjātaṃ śilājatu hitāya vai ||
tasya lohasya vīryañ ca rasañ cāpi vibhartti
ta⸤t |
trapusīsāyasādīni pradhānyuttarottaraṃ ||
yathā tathā pra𑑎cyogepi śreṣṭha śreṣthā guṇāḥ smṛtāḥ |
tat sarvvan tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ rasaṃ ||
kaṭupākyuṣṇavī⸤ryañ ca śoṣaṇañ
chedanam paraṃ |
teṣu yat kṛṣṇamalaghuḥ snigdhan nicḥ śarkkarañ ca yat ||
gomūtragandhī nīlam vā tat pracakṣate |
tad bhāvitaṃ sāragaṇe hṛtadoṣādinā ⸤ditaḥ ||
pivet sārodakenaiva ślakṣṇam piṣṭaṃ yathā
valaṃ |
jāṅgalena rasenānnan tasmin jīrṇṇe tu bhojayet ||
upayujya tulām eva amṛtasyāsmajanmanaḥ |
vyayomadhumehākhya𑑎(From jpeg )
Lm antakaṃ rogasaṃkaraṃ ||
vapur vvarṇṇavalopetaḥ śataṃ jīvaty anāmayaḥ |
śataṃ śataṃ tulāyān tu sahasraṃ daśataulikaṃ
||
bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ |
mehaṃ kuṣthamapa⸤smāram unmādaṃ śophaślīpadaṃ ||
vyayo hatyacirāt kālāc chi𑑎clājatu niṣevitaṃ |
na sosti rogo yañ cāpi na nihanyāc chilājatuḥ
||
śarkkarāñ cirasaṃvṛdvām aśma⸤rīñ ca bhinaty api |
bhāvanāloḍane caiva pathyāḥ kāryās tu ye
gacṇāḥ ||
evañ cādbhūdbhavan dhātum mākṣikaṃ mṛtopamaṃ |
madhurañ kāñcanābhāsamlam vā rajataprabhaṃ ||
⸤ pivan hanti jarāṃ kuṣṭhaṃ śophapāṇḍvāmayañ kṣaraṃ |
tad bhāvitakuclakāś ca
vivarjjayet ||
pañcakarmmagu𑑎⸤ṇātītaṃ
śraddhāvantaṃ jijīviṣaṃ ||
yogenānena matimān sācdhayet kuṣṭhinan
naraṃ |
vṛkṣās tau varikā nāma paścimārṇṇava tīrajāḥ ||
teṣāṃ phalāny ādadīta supa⸤kvāny
amvudāgame |
ḥ phalebhyaḥ sa viśoṣya paricūrṇṇayet ||
tilavat pīḍayed roṇyāṃ gālayed vā kusumbhavat |
tat tailaṃ saṃbhṛtaṃ bhūyaḥ paced
ādudakakṣayāt ||
ava(From jpeg )Ltārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet |
snigdhaṃ svinno hṛtamalaḥ pakṣād uddhṛtya
yatnataḥ ||
caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe |
mantrapūtasya tailasya prāśniyāt pā⸤ṇi mātrikāṃ ||
tatra mantram pravakṣyāmi yenedam abhimantryate c |
majjāsāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya ||
śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyu⸤taḥ |
tenāsyorddham adhaś cāpi doṣā yānty
asakṛttataḥ ||
sāyacm asnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalām pivet |
pañcahāni pivet tailam anena vidhinā naraḥ ||
pakvaṃ ⸤ pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ |
pañcabhir ddivasair evaṃ c sarvvakuṣṭhaiḥ
pramucyate ||
tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitaṃ ||
nihitam pūrvvavat pakṣaṃ pive⸤t
sāmam atandritaḥ ||
tenābhyaktaśarīras tu kurvvītāhāram īrictaṃ |
bhinnasvaraṃ raktanetram praśīrṇaṃ krimi
bhakṣitaṃ ||
anenāśu prayogena sādhayet kuṣṭhinan naraṃ ⸤ |
sarppir mmadhuyutam pītan tad eva khadirāmvunā
||
pakṣam māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣaṃ |
tad eva nasye pañcāśad divasānyupayojitaṃ ||
vapuṣmantaṃ śrutidharaṅ karoti (From jpeg )
L triśatāyuṣaṃ |
śodhayentu naram majjā tasya pītasya mātrayā
||
śāntarddhūmā tasya majjā tu dagdhā taile
kṣiptvā saindhavaṃ cāgnivarṇṇaṃ |
pillaṃ hanyād armmanakāndhyakācān netradaktaṃ timiran nī⸤likāñjati || 0 ||
(From folio 243v2)
athāta udarāṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
aṣṭāv udarāṇi pūrvvam uktāṇi
teṣv asādhyam baddhagudaṃ pari𑑎⸤śrāvi ca | avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni sarvvāṇy eva
pratyākhyācyopakrameta | teṣv ādyaś caturvvarggo
bheṣajasādhyaḥ | uttaraḥ śastrasādhyaḥ | kālaprakarṣāt sarvvāṇy
eva ⸤śastrasādhyāni bhavanti | varjjayitavyāni vā |
udarī tu gurvabhi𑑎cṣyandirūkṣavidāhyatisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān pariharet
| śāliṣaṣṭikayavagodhūma⸤nīvārān nityam aśnīyāt |
tatra vātodariṇam vidārigandhādi𑑎csiddhena sarppiṣā snehayitvā,
tilvakavipakvenānulomya citrāphalatailapragāḍhena vidārigandhā⸤dikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca | sālvaṇenopanāhayed
udaraṃ | bhojayec cainam vidārigandhādisiddhena payasā
jāṅgalarasena vā | svedayec cābhīkṣṇam |
pittodariṇaṃ L⸤tu madhuragaṇavipakvena sarppiṣā snehayitvā
śyāmātrivṛttriphalāvipakvenānulomya śarkkarāmadhughṛtapragāḍhena
nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca | pāyaseno⸤panāhayed udaraṃ | bhojayec cainaṃ vidārigandhādisiddhena
kṣīrecṇa ||
śleṣmodariṇan tu pippalyādisiddhena sarppiṣā
snehayitvā snuhākṣīravipakvena cānulomya ⸤trikaṭukamūtratailapragāḍhena muṣkakādikvāthenāsthāpayed
acnuvāsayec ca | kīkiṇvasarṣapamūlakabījaiś copanāhayed udaraṃ
| bhojayec cainan trikaṭukapragā⸤ḍhena kulatthayūṣeṇa |
pāyasena vā | svedayec cābhīkṣṇaṃ |
dūṣyocdariṇaṃ tu
saptalāśaṃkhinīsvarasasiddhena sarppiṣā virecayet | māsam
arddhamāsam vā mahāsnuhī3vṛkṣa⸤kṣīragomūtrasiddhena vā ||
gopitānilamūlatvāt sañcitatvāct malasya ca
|
sarvvodareṣu saṃsanti bahuśas tv anulomanaṃ ||0||
ata ūrddhvan sāmānyānyo⸤gān
vakṣyāmaḥ || eraṇḍatailam evāharahar mmāsam ekaṃ dvau vā kevalaṃ
mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ vā sevetodakavarjjī | mahiṣīmūtraṃ kṣīreṇa
nirāhāraḥ saptarātraṃ | uṣṭrīkṣīrāhāL⸤ro vānnapānaparivārivarjjī pakṣaṃ | pippalīr vvā māsaṃ
pūrvvoktena vidhānena vāseveta | saindhavājamodanimbasiddham vā
nikumbhatailaṃ | ārddrakaṣṭaṅgaṇakṣārapātrārddhasiddham vā |
śatapu⸤ṣpasiddham vā vātaśūle vacāryaṃ |
śṛṅgaverarasavipakvam vā kṣīcram āseveta |
cavyāśṛṅgaverakalkam vā payasā | saralāmaradārucittrakam eva vā |
muruṅgīśālapa⸤rṇṇīśyāmāpunarṇṇavājyotiṣkaphalātailam
vā kṣīreṇa | svarjjickāhiṃgumiśram pibet | guḍadvitīyo vā
harītakīm bhakṣayet | snuhākṣīrapariśrāvitānām vā𑑎
⸤pippalīnāṃ sahasraṅ kālena | pathyācūrṇṇam vā
snuhākṣīraparibhācvitamutkārikām vā paktvā dāpayet |
harītakīcūrṇṇaprastham āḍhake ghṛtasyāvāpya khajenābhimathyānu⸤guptan nidhāyārddhamāsaṃ yavapalle vāsayet | tataś
coddhṛtya pari𑑎cśrāvya
mahatīharītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya vipaced yathāyogam māsam
arddhamāsam vā pāyayet | gavye pa⸤yasi mahāvṛkṣakṣīram
āvāpya vipacet || vipakvañ cāvatārya śītībhūtaṃ
manthānenābhimathya navanītam ādāya bhūyo
mahāvṛkṣakṣīrakaṣāyeṇaiva saha vipacet | tad yathāyogam māL⸤sam arddhamāsam vā pāyayet |
cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhaśārivāviḍaṃgatriphalājamodaharidrādāruharidrāśaṃkhinītṛvṛtkaṭukānām
arddhakārṣikā bhāgāḥ | rājavṛkṣa⸤phalamajjo 'aṣṭau
karṣāḥ | mahāvṛkṣakṣīrapale dve | gavāṃ kṣīracmūtrayor
aṣṭāvaṣṭau palāni | tat sarvvaṃ ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet |
tathāyogam māsam arddha⸤māsam vā pāyayet | etāni khalu
tilvakaghṛtacaturthā𑑎cni
sarppīṃṣy
udaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni |
virecanā⸤rtham mūtrāsavāriṣṭasurāś cābhīkṣṇam
mahāvṛkṣakṣīrasambhṛtācḥ seveta | virecanadravyakaṣāyam vā
śṛṅgaveradevadārupragāḍhaṃ |
vamanavirecanadravyāṇām pa⸤likābhāgāḥ | pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitā𑑎cnāñ ca dravyāṇāṃ ślakṣṇapiṣṭānāṃ
yathoktānāñ ca lavaṇānān tat sarvvam mūtragaṇe prakṣipya
mahāvṛkṣa⸤kṣīraprasthañ ca mṛdvagnināvaghaṭṭayan
vipacet | avidagdha𑑎ckalkan
tatsādhusiddham avatārya śītībhūtam aṅguṣṭhamātrāṅ guṭikām
varttayet | tāsām ekāṃ dve tisro𑑎
⸤vā yathāyogam māsām̐s trīṃś caturo vā seveta | eṣā
khalu mūtravarttikriyāviśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate | koṣṭhajām̐ś
ca krimīn upahanti kāsaśvāsapratiśyāyāroL⸤cakāvipākodāvarttām̐ś ca |
madanaphalamajjājīmūtakekṣvākutrikaṭukasarṣapalavaṇāni
mūtrakṣārayor anyatareṇa piṣṭvāṅguṣṭhamātrāvarttī kṛtvodariṇaḥ |
ānāhe tu tai⸤lalavaṇagudābhyaktasyaikāṃ dve ca pāyau
nidadhyāt | eṣānāhacvarttikriyā
vātamūtrapurīṣodāvarttādhmānānāheṣu vidheyā | dūṣyodariṇan tu
vyoṣāśvamāraka⸤guñjākākādanīmūlakalkam pāyayet |
ikṣukāṇḍāni cvā kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayet |
vallīphalāni vā kandajam vā mūlajam vā viṣam
āseveta | ⸤tenāgadībhavaty anyataram vā bhāvam āpadyate
|
plīhodariṇas tūcpasnigdhasvinnasya dadhnā
bhuktavato vāmabāhukurpparasandhāv abhyantarasirām vidhyet |
vimarddayec ca ⸤pāṇinā plīhānaṃ |
rudhiraprasyandanārthan tataḥ śuddhadehaṃ sacmudraśuktikṣāram
payasā pāyayeta | hiṅgusauvarccikām vā kṣīreṇa | śrutena vā
palāśakṣāreṇa | ya⸤vakṣārapārijātakekṣurakāpāmārggakṣāram vā tailasaṃsṛṣṭaṃ c|
saubhāñjanakayūṣaṃ vā pippalīsaindhavacitrakayuktam
amlapūtikarañjakṣāram vā | viḍaṅgalavaṇa𑑎⸤pippalīprāgāḍhaṃ |
pippalīpippalīmūlaṃ
śṛṅgaveracitrakayavakṣārasaindhavānām palikā bhāgāḥ |
ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ kṣīran tadekadhyam vipācayed etat khalu
ṣaṭpalakaṃ plīhāLgnisādagulmodāvarttaśvayathupāṇḍurogaśvāsakāsapratiśyāyor
ddhvavātaviṣamajvarān upahanti ||
pipplalīmaricaśṛṅgaverahiṅgusaindhavasauvarccalaviḍadāḍimayavāni⸤kāpuṣkaramūlājājīdhānyāmlavetasakṣāradvayavacācittrackailājagandhātulasītyetaiḥ
samair ghṛtaprasthan dadhi caturgguṇaṃ bījapūrakarasayuktam pācayed etad
dā⸤dhikaṃ sarppir ddīpanīyam
udaragulmakāsaśvāsajvaravidracdyaṣṭhīlānāhasarvvavātarukchamanaṃ
śūlaghnañ ceti || śṛṅgaveramātuluṅgarasadāḍimadadhiśuṣka⸤mūlakolāmlakaṣāyaprastheṣu ghṛtaprasthañ cāvāpya | pañca
ckolaviḍaṅgayavānīśuṣkamūlapāṭhabharggagarbbha3n tan siddham pāyayet ||
yakṛddālye 'py eṣa eva kriyāvi⸤bhāgaḥ |
viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirām vidhyet ||
maṇibandhe samunnāmya vāmam aṅguṣṭham īritaṃ |
dahet sirāṃ śareṇāśu plīho vaidyaḥ praśāntaye ||
baddhagude parisrāvini L⸤ca snigdhasvinnasyādho nābher vvāmataś
caturaṅgulam apahāya romarājyād udaraṃ pāṭayitvā
caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣya nirīkṣya
baddhagudasyāntrapratirodhakaramasmā𑑎⸤naṃ bālam vāpohya malajātan tato madhu
sarppiṣābhyajyāntrāṇi cyathāsthānaṃ sthāpayitvā bāhyaṃ vraṇam
udarasya sīvyet | parisrāviṇo py evam antraṃ samānayitvā 𑑎⸤cchidraṃ kālapipīlikābhir
ddaṅśayet | daṣṭe ca tāsāṃ kāyān ucpaharec chinnaśirāṃsi tataḥ
pūrvvavat sīvyet | vāsayec cainan tailadroṇyām alpam vā payovṛttir
iti ||
⸤udakodariṇas tu
tailābhyaktasyoṣṇodakaparisvinnasyāptaiḥ
csuparigṛhītasyākakṣāt paṭūveṣṭitasyārddho nābheś caturaṅgulam
apahāya romarājyā dvyamāṇyar dvyaṃ3ṅgulam vrī⸤himukhenāṅguṣṭhodaramātram vidārya trapvādīnām anyatama3sya
cnāḍīm ubhayato dvāraṃ saṃyojya doṣodakam avasiñcen na
caikasmin divase sarvvadoṣodakam apahare⸤t || sahasā
pahṛte doṣe
tṛṣṇājvarāṅgamarddātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyeran | āpūryate
vā dṛḍhataram asañjātaprāṇasya tasmāt tṛtīyañ caturtham pañcamaṃ
ṣaṣṭham a𑑎L⸤ṣṭamam vā dvādaśam vā divasam antaraṃ doṣodakam alpam
alpam avasiñcet | nisrute nisrute doṣe gāḍhataram
āvikakauṣeyacarmmaṇām anyatamena pariveṣṭayed udaran tathā ⸤nādhmāpayati vāyuḥ ṣaṇmāsām̐ś ca bhojayet payasā rasena
cvā | tatas trīn māsān
arddhonavo2dakena phalāmlena vāvaśiṣṭam
māsatrayam annaṃ laghu hitaṃ seveta evaṃ sa⸤mvatsareṇāgadībhavati ||
bhabhavati cātra ||
āsthāpane caiva virecane ca cpāne tathāhāravidhikriyāsu |
sarvvodarāṇāṃ kuśalena yojyaṃ kṣīraṃ raso jāṅgalajo tha vā𑑎
⸤syād iti ||
(From folio 247r4)
(From folio 246r : 4)
athāto mūḍhagarbhbhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
nātaḥ kaṣṭataramasti yathā
mūḍhagarbhbhoddharaṇama⸤tra hi
yoniyakṛtplīhāntragarbhbhāśayānām madhye kartavyaṃ | spacrśeno
tkarṣāyakarṣaṇāpakarttanabhedanavyāvarttanapīḍanārjjūkaraṇāni
caikahastena garbhbhamahiṃ⸤satā garbhbhiṇīñ cāhiṃsatā
tasmād adhikṛtyatamāpṛcchya parañ ca yan
namāsthāyopakrameta ||
tatra samāsenāṣṭavidha
mūḍhagarbhbhagatiruddiṣṭā svabhāvagatā vapi tu trayaḥ saṅgā bhaLvanti śiraso vaipulyādaṃśayor jjaghanasya
vā
jīvati garbhbhe sūtyaḥ prayateran |
nirharaṇe cyāvanāṃś ca mantrānanuśrāvayet ||
ihāmṛtaś ca somaś ca citrabhānuś ca bhāvini
|⸤
uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te ||
idamamṛtamacpāṃ samuddhṛtāṃ vai tava laghu
garbhbhamimam pramuñcahe stri |
tad analapavanārkkavāsavās te saha lavaṇā⸤mbudharair
ddiśantu śāntiṃ ||
oṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni cac | mṛte
cottānāyā bhugnasakthinyā vastracumbhalakonnāmitakaṭyā
dhanvakamṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛ⸤tābhyām
mra|kṣayitvā hastaṃ yonyām praveśya garbhbham
apaharet tatra śackthibhyām āgatamanulomamevāñchet | ekasakthi
pratipannasyetaraṃ sakthi prasārya
sphigde-⸤śāgataṃ sphigdeśaṃ prapīḍyor ddhamutkṣipya
sakthinī prasāryasyācpaharet | tiryagāgatasya parighasyeva
tiryakcīnasya paścād arddhamūrddhamutkṣipya pūrvvārddhamapatya⸤pathaṃ pratyārjjavamānayitvāpaharet |
dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhbhau bhavataḥ | evam aśakye śastram
avatārayet ||
sacetanan tu śastreṇa na kathañcana dārayet |
ātmānañjanaLnīñ caiva hanyād āśu
sacetanaḥ ||
tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa
vā śiro vidārya śiraḥkapālānyāhṛtya śaṃkunā saṃgṛhyor asi kakṣe
cāpaharet | a⸤bhinnaśiram vākṣikūṭo gaṇḍe vā
asaṃsektasyāṃśadeśe bāhūṃ>|c
cchhitvā dṛtimivātatam vātapūrṇṇodaram vidārya nirasyātrāṇi
śithilībhūtāṃ | jaghanaśaktasya⸤ vā jaghanakapālānīti |
yasminnaṅge hi yo garbhbhaḥ sajjate
ta-csya tambhiṣak |
samyak chittvā nirharedrakṣennārīñ ca yatnataḥ ||
citrāṃ hi gatiṃ garbhbhasya karoti kupi⸤to 'nilaḥ |
tatrānalpamatirvvaidyo vartyeta matipūrvvakaṃ ||
naccopekṣet mṛtaṃ garbhbham muhūrttam api
paṇḍitaḥ |
sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsam paśuṃ yathā ||
⸤
maṇḍalāgreṇa karttavyaṃ cchedyamantarvvijānatā
|
vṛddhipatraṃ hi-c tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hanyāt kathañ cana ||
athāmapatantīm aparām pātayet pūrvvavad bhiṣak
|
hastenāpaha⸤red vā pi pārśvābhyām paripīḍya vā ||
muhurnnārīm avadhunet pīḍayed vā ṃśapiṇḍikān |
tailābhyaktayonin tailena pāyayet matimān bhiṣak ||
hiṅgupippalipāṭalyaubhāLrggīmelāmahauṣadhaṃ |
rāsnāmativiṣā cavyām ebhir ddoṣaḥ prasicayte
||
yoniś ca mṛdvī bhavati yoniśūlaś ca śāmyati |
trirātram evaṃ saptāhaṃ tataḥ sneham punaḥ
punaḥ || -⸤
sāyañ ca pāyayed dadyā māsam vāpi susaṃskṛtāṃ
|
śirīṣakackubhābhyāñ ca toyam ācamane hitaṃ ||
sarvvataḥ pariśudddhā ca
snigdhapathyālpabhojanā ||
svedābhyaṅgapa⸤rā nityam bhavet
māsamatandritā ||
payo vātaharaiḥ siddhan dacśāhaṃ bhojane hitaṃ |
rasan daśāhaṃ śeṣan tu yathāyogamupācaret ||
nirupadravām viśuddhāñ ca-⸤ jñātvā ca valavarṇṇinīṃ ||
ūrddhvañ caturṣu māseṣu visṛjet tuc
vicakṣaṇaḥ ||
yonisantarppaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane |
balātailamidañ cāsyai dadyād a-⸤nilavāraṇaṃ ||
balāmūlakaṣāyasya daśamūlīkṛtasya-c ca |
yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasas tathā ||
aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgātailasyekas tad ekataḥ⸤ |
paced āvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutaṃ
||
tatrāgaruṃ sarjjarasaṃ saralan devadāru ca |
mañjiṣṭhāñ candanaṅ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivāṃ
||
mānsī śaileyakam pattran tagaraṃL śārivāṃ
vacāṃ |
śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpām punarṇṇavāṃ ||
tat sādhusiddhaṃ sauvarṇṇe rājate mṛnmaye 'pi vā |
prakṣipya kalase 'bhyarccya svanuguptan
nidhāpayet ||
balātai⸤lamidan nāmnā sarvvavātavikāranut |
yathābalamato mātrāṃc sūtikāyai pradāpayet
||
yā ca garbhbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān |
vātakṣīṇe marmmahate⸤ mathite
'bhihate tathā ||
bhagne sramābhipanne ca sarvvathaiva-cprayujyate |
sarvvānāpekṣakādīṃś ca vātavyādhīn apohati ||
hikkā śvāsamadhīmanthaṅ gulmaṅkā-⸤sañ ca dustaraṃ |
ṣaṇmāsānupayujyena
mantravṛddhirvvyapoha-cti ||
pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ |
etad dhirājñāṅ karttavyaṃ rājāmātyāś ca ye
na⸤rāḥ ||
sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ |
c
balākaṣāyapītebhyas tilebhyo vā py anekaśaḥ ||
tailam utpādya
tat tailaṃ śatapākakṛtaṃ śubhaṃ |
⸤
śaste 'hni nibhṛvṛte veśmany upayuñjyād yathābalaṃ ||
jīrṇṇesmin payasā siddhaṃ ṣaṣṭikānnam avāpnuyāt |
anena vidhinā droṇam upayuñjyānnamīritaṃ ||
bhuñjīta dviguṇaṃ-L kālaṃ balavarṇṇānvitas
tataḥ |
sarvvapāpair vvinirmmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo
bhavet || śataṃ śataṃ cotkarṣād droṇe droṇe prakīrttyate ||
balākalpenātibalāguḍūcyādity ava-⸤lliṣu | śairīyake vīratare śatāvaryān trikaṇṭake ||
tailācni kuryāt madhukaprasāraṇyoś ca
buddhimān |
sarvveṣām eva caiteṣām upayogañ cikitsakaḥ⸤ | balātailavadācaṣṭe guṇāṃś caivā viśeṣata iti ||
c
(From folio dscn3227 fol 249)
athāto vidradhīnāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ
||
uktā⸤ vidradhayo ye ṣaṭ teṣv asādhyas
tu sarvvajaḥ |
śeṣeṣv āmeṣu kacrttavyā tvaratā śophavat kriyā ||
vātaghnamūlakalkais tu vasātailaghṛtāyutaiḥ |
sukhoṣṇo vaha⸤lo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||
sānūpaudakamānsas tuc kākolyādiś ca yogaṇaḥ
|
snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane ||
veśavāraiḥ sakṛsa⸤raiḥ payobhiḥ
pāyasais tathā |
svedayec cāpi satatam āharec cāpi śoṇitaṃ ||
sa ced evam upakrāntaḥ pākāya vimukho yadi |
tam pācayitvā śastreṇa bhidyād bhitvā ca vuddhimāLn ||
pañcamūlīkaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ |
tilair vbhadrādimadhukasaṃyutaiḥ pūrya veṣṭayet ||
vairecanikayuktena trivṛtena viśodhya ca |
pṛthakparṇṇyādisiddhena⸤ trivṛte naiva ropayet ||
paittikaṃ śarkkarālājamadhukaiḥ
śāricvāyutaiḥ |
pradihyāt kṣīrapiṣṭair vvā payasyośīracandanaiḥ ||
pākyaiḥ śītakaṣāyair vvā kṣīrair ikṣu⸤rasais tathā |
jīvanīyaghṛtair vvāpi secayec charkkarāyutaiḥ ||
ctṛvṛddharītakīnāñ ca cūrṇṇam madhuyutaṃ
lihet |
jalaukābhir hareccāsṛk pakvam vāpāṭya buddhimān⸤ ||
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyodakajena vā |
tilaiḥ sayacṣṭīmadhukaiḥ sāmṛtaiḥ sarppiṣāyutaiḥ ||
pratigrāhya pratanunā sarppiṣāveṣṭayed vraṇaṃ |
prapauṇḍarī⸤kamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ ||
saharidraiḥ kṛtaṃ sarppicḥ sakṣīraṃ
vraṇaropaṇaṃ |
kṣīraśuklāpṛthakparṇṇīsamaṅgālodhracandanaiḥ ||
nyagrodhādipravāleṣu⸤ teṣāṃ
tvakṣvathavākṛtaṃ |
naktamālasya patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā ||
dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukan tiktarohiṇī
|
Lpriyaṃgukuśamūlañ ca
niculasya tvageva ca ||
eṣāṃ karṣasamair vbhāgair ghṛtaprasthaṃ
vipācayet |
duṣṭavraṇapraśamanaṃ tathā nāḍīvināśanaṃ ||
sadyaś cchinna⸤vraṇānāñ ca
karañjādyamidaṃ śubhaṃ |
iṣṭakāsikatālohacgośakṛttuṣapāṅśubhiḥ
||
mūtrair uṣṇaiś ca satataṃ svedayec
chleṣmavidradhiṃ |
kaṣāyapānair vvamanair ālepair u⸤panāhanaiḥ ||
hared doṣān abhīkṣṇañ ca tathaivāsṛg alāvubhiḥ |c
āragvadhakaṣāyeṇa pakvam vā pāṭya dhāvayet ||
haridrātriphalāśaktutilair mmadhusamāyutaiḥ
|⸤
pūrayitvā vraṇaṃ samyak vadhnīyāt kīrttitaṃ yathā ||
tataḥ kuclatthikādantī
tṛvṛcchyāmārkkatilvakaiḥ |
kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitan tatra sasaindhavaṃ ||
pitta⸤vidradhivat sarvvā kriyā
niravaśeṣataḥ |
vidradhyoḥ kuśalacḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ ||
varuṇādir gaṇakvātham apakve 'bhyantarotthite |
uṣakādipratī⸤vāpaṃ pivecchaṃkaraṇā yadi ||
anayor vvarggayoḥ sarppiḥ siddhaṃ vairecaneṣu
ca ||
vidradhiṃ hanti na cirāt prātaḥ prātar nniṣevitaṃ |
ebhir eva gaṇaiś cāpi saṃsiddhaṃ snehaLyojitaṃ ||
kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sa ca sneho nuvāsanaṃ |
pānālepana bhojyeṣu madhusigrudrumo 'pi vā ||
dattāvāyo yathādoṣam apakvaṃ hanti vidradhiṃ |
toyadhānyā⸤nyāmlamūtrais tu peyo vāpi
surādibhiḥ ||
yathādoṣagaṇackvāthaiḥ pived vāpi śilājatuṃ |
pradhānaṅ guggulum vāpi dāruśuṇṭhīm athāpi vā
||
svedopanāhaḥ⸤ kuryāc ca sadā cāpy anulomayet |
śirāṃ yathoktām vidhyecta kaphaje vidradhau
bhiṣak ||
raktapittānilottheṣu kecid vāhau vadanti tu |
paryāgatañ ca śa⸤streṇa bhittvā
vraṇavad ācaret ||
śruteṣūrddham adho vāpi mairecyāmlasurāsavaiḥ |
peyo varuṇakādis tu madhusigrudrumo 'pi vā ||
madhusigros tu mūleṣu siddhācnāṃ sahasāvudhaiḥ ||
yavakolakulatthānāṃ yūṣair vbhuñjīta
mācnavaḥ ||
prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtaṃ |
paryāgate vidradho tu siddhir nnaikāntikī
bhaved iti ||
(From folio dscn3228 fol 250)
athāto visarppanāḍīstanarogāṇāñ cikitsitaṃ
vyākhyāsyāma⸤ḥ ||
sādhyā visarppās traya ādito ye tat
sannipātakṣatajāvasādhyau |
sādhyeṣu pathyair hi gaṇair vvidadhyād ghṛtāvasekoś ca tathā
pradehān ||
kuṣṭhaṃ śatāhvāsuradārumustāLvārāhikustuṃvurukṛṣṇagandhā |
vāterkkavaṃśārttagaṇās tu yojyā sekeṣu lepeṣu tathā ghṛteṣu
||
yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyam alpam mahac
cāpy athavallijāñ ca |
taccopa⸤yojyam bhiṣajā pradehaiḥ seke ghṛte cāpi
tathaiva taile ||
ckaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ
sotpalakarddamām̐ś ca |
vastrāntarā pittakṛte visarppa⸤lepāvidheyāḥ saghṛtāḥ
suśītāḥ ||
hrīveralāmajjakacacndanāni
śrotojamuktāmaṇigairikaiś ca |
kṣīrābhipiṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ pra⸤yojyās tanavaḥ
sukhāya ||
mañjīṣṭhayaṣṭīmadhukam
payasyācprapauṇḍarīkaṃ saha padmakena |
saugandhikāñ ceti sukhapralepaḥ paitte visarppe bhiṣajā prayo⸤jyāḥ ||
nyagrodhavarggam pariṣecanañ ca ghṛtañ ca kuryāt
svaracsena tasya |
śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiś ca saśarkkarair ikṣurasaiś ca
sekāṃ ||
ghṛtañ ca gaurī⸤madhukāravindalodhrāmvurājādanajīvakeṣu |
tathārṣabhec padmakaśārivāyāṃ kākoli2medākumudotpaleṣu ||
sacandanāyām madhuśarkkarāyān drā⸤kṣāsthirāpṛṣṇisamaṅgayā ca |
kalkīkṛtāsūdakamatragandhā nyagrodhavarggasya ca śārivādeḥ ||
gaṇasya vilvādikapañcamūlyoś caturgguṇaṃ
kṣīramathāpi tadvat |
prasthaṃL vipakvaṃ pariṣecanena paittāni
hanyāt tu visapppanāḍī ||
visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākan tathāsyāsya
tathaiva pānāt |⸤
grahārddite śoṣiṇi cāpi vāle | ghṛtaṃ tu gaurādikam etad
icṣṭaṃ ||
athāśvagandhā saralātha kālā
saikeṣikāvāpyathavājaśṛṅgī |
gomūtrapiṣṭo vihimaprade⸤ho
hanyādvisarppaṅkaphajaṃ suśīghraṃ ||
kālānusāryāguruccocaguñjārasnāvacāśītaśivendraparṇṇyaḥ
|
pālindimajjāsamahīkadam vā hito visa⸤rppeṣu
kaphātmakeṣu ||
gaṇas tu sarvvo varuṇaḥ prayojyaḥ kricyāsu
sarvvāsu vicakṣaṇena |
sarvveṣu saṃśodhanam eva kuryād raktāvasekañ ca jalāyukābhiḥ
||
⸤sarvvām̐ś ca pakvān pariśodhya
dhīmān vraṇaṃ krameṇopacarecd yathoktaṃ |
nāḍītridoṣaprabhavā na sidhye ccheṣāś catasraḥ khalu yatnasādhyāḥ
||
tatrānilotthā⸤m upanāhya pūrvvam
aśeṣataḥ pūyagatim vidārya |
phalair apāmārggabhavaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ pūrya hitāya
vadhyet ||
prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyam mahad
yaLt khalu pañcamūlaṃ |
hiṃsrā haridre kaṭukāvale ca gojihvikā caiva savilvamūlaṃ ||
sambhṛtya kuryāt trivṛtaṃ vraṇasya saṃśodhanaṃ
śodhanaropaṇajñaḥ |
pittātmakāṃn prāg upa⸤nāhya dhīmān utkārikābhiḥ
sapayoghṛtābhiḥ ||
nipātyacśastran
tilanāgadantīmañjiṣṭhakalkaiḥ pratipūrayīta |
prakṣālane cāpi haridrasomanimvāḥ⸤prayojyāḥ kuśalena
nityaṃ ||
śyāmātribhaṇḍītriphalāsuc siddhaṃ
haridrayos tilvakavṛkṣake ca |
ghṛtaṃ sadugdham vraṇatarppaṇena hanyād gatiṃ koṣṭhagatāpi yā⸤ syāt ||
nāḍīṅ kaphotthām upanāhayitvā
kulatthasiddhācrthakaśaktukiṇvaiḥ |
mṛdvīkṛtāmeṣyagatim viditvā nipātayec chastramaśeṣakārī ||
dadyā⸤d vraṇe nimvatilāṃ sadantīṃ
surāṣṭrajāṃ saindhavasamprayuktācṃ |
prakṣālane cāpi karañjanimvajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||
suvarccikāsaindhavacitrake⸤ṣu
nikumbhanīlīta larūpikāsu |
phaleṣv apāmārggabhaveṣu caiva kuryāt samamūtreṣu hitāya tailaṃ
||
nāḍīn tu śaLlyaprabhavāṃ vidārya nirghātyaśalyaṃ pravidārya mārggaṃ |
vandhed vraṇaṃ kṣaudraghṛtapragāḍhaṃ datvā tilāñ
cchodhyavaropayīta ||
kumbhīkakharjjūrakapitthavilvavanaspatīnāñ ca
⸤śalāṭuvargge |
kṛtvā kaṣāyam vipacet tu tailam āvāpya mustācśakunapriyaṅgūḥ
||
saugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ lodhrāṇi datvā
khalu dhātakīñ ca |
etena śalya⸤prabhavā tu nāḍī rohed vraṇe vā sukhamāśu
caiva ||
kṛśadurvvalacbhīrūṇān nāḍīm marmmāśritām
api |
kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa dārayet ||
eṣaṇyā ga⸤m anviṣya
kṣārasūtrānuśāriṇīṃ |
sūcīn nidadhyād gatyantec pronnām pāṇḍu vinirharet ||
sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhavandhaṃ samācaret |
tataḥ kṣāravalam vīkṣya⸤ sūtram anyat prayojayet |
kṣārāktam matimān vaidyo yāvannac cchidyate
gatiḥ |
bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryā vaidyena jānatā ||
arvvudādiṣu cotkṣipya mūle sū⸤tran
nidhāpayet |
sūcībhir yavavaktrābhir ācitam vā samantataḥ |.
mūle sūtre ca vadhnīyāc cchinne copakramed vraṇaṃ ||L
yā dvivraṇīye 'bhihitās tu varttyas tāḥ
sarvvanāḍīṣu bhiṣag vidadhyāt |
ghoṇṭāphalaṃ tvag madanaṃ phalañ ca pūgasya ca tvag lavaṇañ ca
mukhyaṃ ||
⸤snuhārkkadugdhena sahaiṣa kalko
varttīkṛtā hantya cireṇa nāḍīṃc >
vibhītakāmrāsthivaṭapravālahareṇukāśaṃkhinivījamisrā ||
varāhaviṭsūkṣmamasīpradeyā nā⸤ḍīṣu
tailena vimiśrayitvā |
tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāyac koṣṭhāśritā
svādarato diśanti |.
varttīkṛtam mākṣikasaṃprayuktan nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamam vā
|⸤
duṣṭavraṇe yad vihitaṃ ca tailan tat sevyamānaṅ
gatim āśu hanti ||c
dhattūrakam madanakodravajañ ca vījaṃ kośātakī
śukanasā mṛgabhojinī ca |
sāṅkollavījakusumai⸤s tu kṛtañ ca cūrṇṇaṃ
lākṣodakāhṛtamalāsu gatīṣu deyaṃ ||
eṣv evac sādhuṣu kṛteṣu vimiśrayitvā tailaṃ
kṛtaṅ gatim apohati saptarātrāt |
piṇḍīkṛtasya tu varāhavi⸤bhāvitasya mūleṣu
kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu ||
tailaṅ kṛtaṅ gatim apohati śīghram eva kandeṣu
cāmaravarāyudhasāhvayeṣu |
bhallātakārkkamaricair llavaṇottamenaL
siddhaṃ viḍaṃgarajanīdvayacitrakair yat ||
syāmārkkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ
kaphānilakṛtānapacīn vraṇām̐ś ca |
stanye gate vikṛtim āśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītvā ghṛtaṃ⸤
pariṇatehani vāmayīta ||
nimvodakena madhumāgadhikāyutecna vāntāpare
'hani ca mudgarasāsanā syāt |
evan tryahañ caturahaṃ ṣaḍaham vamed vā sarppiḥ pived tri⸤phalayā saha saṃyutam vā ||
bhārggīm vacām ativiṣāṃ suradārupācṭhām
mustādikam madhurasāṅ kaṭurohiṇīñ ca |
dhātrī pivet tu payasaḥ pariśodhanārtha mustāvacādi tu⸤
varam madhunātha vāpi ||
stanarogam utthitam avekṣya bhiṣag
vidadhyācd yad vidradhāvabhihitam vahudhābhidhānam ||
āme vidahyati tathaiva gate ca pākan tasyā
stanau sata⸤tam eva ca nirdduhīteti ||
(From folio 253r : 5)
athāto granthyapacyarbbudagalagaṇḍānāñ
cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
granthiṣv athāmeṣu bhiṣag vida⸤dhyāc
chophakriyā vistaraśo vidhijñaḥ |
rakṣed balañ cāpi
narasya nityaṃ tad rakṣitam vyādhibalan nihanti
||
tailaṃ pibet sarppiratha dvayaṃ vā datvā vasām
vā trivṛtam vidadhyātL|
apīhavātedaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamathāpi dadyāt ||
hiṃsrāsa rohiṇyamṛtātha bharggī
śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhā | gojī ca piṣṭā saha tālapattryā
granthau vi⸤dheyā nilaje pralepaḥ||
svedopanāhā vividhāś ca yojyāḥc kuryāt
prasiddhānaparāṃś ca lepān| vidārya pakvaṃ samupohya pūyam
prakṣālya bilvārkkagaṇaditoyaiḥ⸤ ||
tilaiḥ sapañcāṅgulapattramiśraiḥ saṃśodhayet
saindhavasaṃpracyuktaiḥ| śuddham vraṇañ cāpy uparopayīta
tailena rāsnāsaralāyutena||
viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ⸤ siddhena
taṃ kṣīravimiśritena| jalāyukāḥ pittakṛte hitācs tu
kṣīrodakābhyām pariṣecanañ ca||
kākolivarggasya tu śītalāni pibet kaṣāyāṇi
saśarkka-⸤rāṇi| drākṣārasenekṣurasena vāpi cūrṇṇaṃ
pibed vāpi harītackīnāṃ||
madhūkajambvarjjunavetasānāṃ tvagbhiḥ
pradehānavacārayec ca| saśarkkarair vvā tṛṇaśūlyaka⸤ndairddihyādabhīkṣṇaṃ mucilindajair vvā||
vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa
vanaspatīnāṃ| tilaiḥ sayaṣṭīmadhukair vviśodhya sarppiḥ prayojyam
madhurair vvipakvaṃ||
L
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvvā granthau bhiṣak
chleṣmasamutthiteṣu | svinnasya vimlāpanam eva kuryād
aṃguṣṭhaveṇudṛśadīsutais tu||
vikaṃkatāragvadhakākaṇantīkākādanītā⸤pasavṛkṣamūlaiḥ| ālepayed enama
lāvubhārggīkarañjackālāmadanaiś ca vidvān||
amarmmaje cānupa
śīmymānasapakvam
evāpahared vidārya| dahet⸤ sthite cāsṛji siddhakarmmā
sadyaḥ kṣatoktañ ca vidhim vida-cdhyāt||
yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsvapya yaṃ
karmma vidhiḥ prayojyaḥ| śastreṇa cāpāṭyac vipakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ||
saṃśocdhanais tañ ca viśodhayīta
kṣārottamaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ| śuddhe ca tailaṃ
tvavacāraṇīyam vi⸤ḍaṅgapāṭhārajanīvipakvaṃ||
medaḥsamutthe tilakalkadicgdhaṃ
tvacopariṣṭād dviguṇam paṭāntaṃ| hutāśataptena muhuḥ
pramṛjyālena dhīmānadahan⸤ hitāya||
pralipya dārvvīmatha lākṣayā vā prataptayā
svedanam asya kāryaṃ| nipātya vā śastramapohya medo dahet
supakvan tv athavā vidārya||
prakṣālya mūtraiś ca tilaiḥL supiṣṭaiḥ suvarccikādyair haritālamisraiḥ|
sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarair enam
abhipraśodhya||
tailaṃ vidadyād
dvikaraṃjaguñjāvaṅgāvalekheṅgudimūtra-siddhaiḥ| jīmūtakī
kośavatīphaleṣu dantī dravantī trivṛctāsu caiva||
sarppiḥ kṛtaṃ hanty apacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā
pravṛttan tad udāravīryaṃ| nirgguṇḍijātība⸤rihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ mākṣikasaindhavāḍhyaṃ||
abhiprataptaṃc vamanaṃ praśastaṃ
duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti| nirgguṇḍi bimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ
hitaṃ śī⸤rṣavirecanaṃ ca||
śākhoṭakalka svarasena siddhaṃ tailaṃ-c
hitaṃ nasyaniśevanena| madhūkasāraś ca hito vapīḍe phalāni śigroḥ
kharamañjarervvā⸤||
granthīnamarmmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ
vidadhītac vaidyaḥ| kṣāreṇa cainaṃ pratisārayīt
muhurmmhurllikhyama thoyathāvat||
pārṣṇim prati dvā da⸤śa cāṅgulāni
mātvendrabastim parivarjjya dhīmān| vidārya matsyāṇḍanibhāni
vaidyo jālāni niḥkramyavidhimviddhyāt ||
maṇibandhopariṣṭādvā kuryād rekhāL𑑎trayam bhiṣak|
aṅgulāntaritaṃ samyag apacīnāṃ nivṛttaye||
cūrṇṇasya kāle
parcalākakākagodhāhikūrmmaprabhavās tu⸤maṣyaḥ | dadyāc
ca tailena saheṅgudīnāṃ tailāni vakṣyāmi cac ślīpadeṣu ||
vairecanan dhūmam upādadīta bhavec ca nityaṃ
yavamudgabhojī| karkkāruker vvāruka⸤nālikerapiyālapañcāṅgulabījapūrṇṇaiḥ||
vātārbbudaṃ-c kṣīraghṛtāmbusiddhair uṣṇaiḥ
satailair upanāhayettu| kuryāc ca mukhyānuupanāhanārtham bhṛteṣu
māṃ⸤seṣu ca veśavārāṃ||
svedam vidadhyāt kuśalantu nāḍyā śṛṅgecna
raktam bahuśo harecca| vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ
śatākhya trivṛtam pibedvā||
svedo-⸤panāhā mṛduvas tu pathyāḥ
pittārbbude kāyavirecanañ ca| vighṛcṣya codumbari
kākagojīpatrairbhbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet||
sūkṣṇīkṛtaiḥ sarjjarasapriyaṃgū-⸤pattaṅgalodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ |
visrāvya cāragvadhagojisomāḥ śyāmā va yojyāḥ kuśalena lepaḥ ||
śyāmāgirihvārajanīraseṣu drākṣārase
saptalikārase ca ||
ghṛtaṃ paLcet klītakajecasiddhaṃ
pittārbudī tajjaṭhare ca jantuḥ ||
śuddhaś ca jantoḥ kaphaje rbude tu rakte
'vasikte ca tato 'rbudan tat |
kalkair ddihed
ūrddhvamadhaś ca yani
dravyāṇi doṣānapaciṃ⸤ nudanti ||
kapotapārāvataviḍvimiśraiḥ sakāṃśanīlī
śukaclāṅgalākhyaiḥ |
mūlais tu kākādanimūlamisraiḥ kṣārapradigdhair athavā pradihyāt
||
niṣpāvapi⸤ṇyākakulatthakalkair
mmāṃsapragāḍhair ddadhimardditais tu |
lepaṃ vicdadhyāt krimayo yathātra mūrcchanti muñcanty atha
makṣikā vā ||
alpāvaśiṣṭaṃ krimibhakṣitan talli⸤khettato 'gnim vidadhīta paścāt |
yadalpamūlaṃ trapuśīsatā-csrais tadveṣṭya paṭṭair
athavāyasair vvā ||
kṣārāgniśastrāṇyavacārayīta muhur mmuhuḥ
prāṇamahiṃsa⸤mānaḥ |
āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyam iṣṭaṃ vra-cṇaśodhanārthaṃ
||
śuddhe ca tailaṃ vidadhīta
bhārggīviḍaṅgapāṭhātriphalāsusiddhaṃ |
yadṛcchayā-⸤ copagatāni
pākaṃ krameṇa caivaopacaredvidhijñaḥ ||
medo 'rbbudaṃ svedya vidārya saudhya
sīvyādyathoktaṃ gataraktamāLśu |
tato haridrāgṛhadhūmalodhrapattaṅgacūrṇṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ ||
vraṇam pratigrāha madhupragāḍhaiḥ
karañjatailaṃ vidadhīta śuddhe |
saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbbudāni⸤
karoti tānyāśu punar bhbhavanti ||
tasmād aśeṣāṇi samucddharet tu hanyuḥ
saśeṣāṇi yathā viṣāgnī |
svinne 'nilothaṃ galagaṇḍamadau nāḍyāni⸤
laghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||
amlaiḥeṣu pattraiṣu
payaḥ sucāpic svedaṃ vidaddhyāt piśiteṣu cāpi |
visrāvayet svinnam atandritas tu rūḍhaṃ vraṇaṃ cāpy upanā⸤hayīta ||
śaṇātasīmūlakeśigrusidgraiḥ
piyālama-cjjāsahitais tilais tu |
kālāmṛtāśigrupunarnnavārkkagajādināmākaraghāṭakuṣṭhaiḥ ||
ekai-⸤ṣikāvṛkṣakatilvakaiś ca
surāmlapiṣṭaiḥ pradihedabhī-ckṣṇaṃ |
tailam
pibeccāmṛtavallinimbahansāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ ||
siddhaṃ balābhyāṃ sahadeva-⸤dāru hitāya nityaṃ
galagaṇḍaroge ||
svedopanāhaiḥ kaphasambhavan tu saṃsvedaya
visrāvaṇam eva kuryāt ||
tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikālāvuśukā-ñjānāśā kecit
pāṭha-Lhvayābhiḥ |
palāśabhasmodakapeśitābhir ddihyāt suguñjābhir
aśītalābhiḥ ||
daśārddhaśaṅkhair llavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ
pibetmāgadhikādisiddhaṃ |
praccharddanaṃ śīrṣavirecanañ ca⸤
dhūpaś tu vair ecaniko hitas tu ||
pākakramo vā pyanayo vidheyoc vaidyena pākaṃgatayo
kathañcit |
kaṭutrikakṣaudrayutāś ca śastā bhakṣyā
yavānnāni rasāś ca
mumaudgāḥ |
saśṛṃ⸤gaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge |
c
medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ
snigdhatanornnarasya ||
śyāmāsudhālohapurīṣadantīra⸤sāñjanaiś cāpi hitaḥ
pralepaḥ |
mūtreṇa cāloḍya hitāya kalkaṃc prātaḥ
pibet sāramahīruhāṇāṃ ||
śastreṇa vā 'pāṭya vidārite ca medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet
⸤|
majjāvasākṣadrayutair ddahedvā dagdhe ca
sarppirmmadhu cāvacāryacṃ ||
kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇṇīkṛte rocanayā ca yukte |
tailena cābhyajya hitāya dadyāt sāro⸤dbhavaṃ gomayajañ ca bhasma |
hitañ ca nityan triphalākaṣāyaṃ gā𑑎𑑎𑑎𑑎
𑑎ḍhaś ca bandho yavabhojanañ ceti
||
(From folio 257v6)
athāto
vṛddhyupadaṃśaślīpadānāṃ ciL⸤kitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
antravṛddhim ṛte ye 'nye , vṛddhayas teṣu varjayet |
vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā ||
anaśanaṃ cātyaśana,m adhyaśanam atho guruḥ |
tatrādito vā⸤tavṛddhau trivṛtāsnigdham āturam ||
sninnañ caiva yathānyāyam pāyacyīta
virecanaṃ |
kośāmratilvakair aṇḍa,phalatailāni vā naraḥ ||
sakṣīram vā pibet māsaṃ tailam eraṇḍa⸤sambhavaṃ |
tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ ,
kvāthaiḥ kalkaiś ca buddhimācn ||
nirūhayen nirūḍhaś ca
ñ ca3
, bhuktavantaṃ rasodanaṃ |
yaṣṭīmadhukasiddhena , tatas
tailena yojayet ||
⸤svedopanāhau kuryāc ca , pradehām̐ś cānilāpahān |
vidagdham pāccayitvā vā , sevanīm parivarjjayet ||
bhindyād bhitvā ca matimān yathoktaṃ kramam
ācaret |
pittagra⸤nthikramaṅ kuryād apakvam pittasambhave ||
śastropapannam bhitvā vā cśodhayen
madhusarppiṣā |
śuddhe ca2
copaśaṅ kalkaṃ , dadyāt
tailan tu yaddhitaṃ ||
muhur muhur jjalaukābhiḥ śoṇi⸤taṃ
raktaje haret |
pibed virecanam vāpi ,
śarkkarākṣaudrasaṃyutaṃ ||
pittagranthikramaṃ kuryād āme pakve ca raktaje
|
śleṣmavṛddhim uṣṇavīryair mmūtrapiṣṭais tu lepayet ||
pītadārukaṣāL⸤yañ ca pibet mūtreṇa saṃyutaṃ |
vimlāpanād ṛte cāpi śleṣmagranthikrame hitaḥ ||
pakvabhinne viśuddhyarthan tailaṃ deyam
vijānatā |
sumanāruṣkarāṅkoṭha,saptaparṇṇeṣu sādhitaṃ ||
⸤svedyam medaḥ samutthan tu , lepayet surasādinā ,|
śirovicrekadravyair vvā sukhoṣṇair mmūtrasaṃyutaiḥ ||
svinnam vāveṣṭa paṭṭena , samāśvāsya ca mānavaṃ |
rakṣamūlaṃ ⸤sevanīñ ca vṛddhipattreṇa dārayet ||
medaḥ samuddhṛtya tato 𑑎c dadyāt kāsīsasaindhave |
badhnīyāc ca yathoddiṣṭaṃ ,
śuddhe tailañ ca dāpayet ||
manaḥśilālalavaṇaiḥ ⸤siddhamāruḥkareṣu ca |
svedyamūtranimittan tu ,
vastrapaṭṭecna veṣṭayet ||
sevanyām pārśvato 'dhastād vidhyed
vrīhimukhena vai , |
athātrodaravan nāḍī,n dattvā
vi𑑎⸤srāvayed bhiṣak ||
mūtranāḍīm athoddhṛtya , sthavikābandham ācaret |
śuddhe ca ropaṇan dadyā,d
varjjayed antrahaitukaṃ ||
aprāptaphalakose vā , vātavṛddhikramo hitaḥ |
⸤dahed vā vahninā gāḍhan tasya mārggāvarodhanā ||
aṅguṣṭhamadhye tvak chitvā dahed
vāṅgaviparyaye ||
anenaiva vidhānena , vṛddhī vātakaphātmakau ||
pradahet prayataḥ kintu ,
snu𑑎L⸤ṣā cchedo 'dhikas tayoḥ |
śaṃkhopari ca karṇṇānte tyaktvā sevanim ādarāt
||
vyatyāsā
gād tatsirām vidhyed
antravṛddher nnivṛttaye || 0 ||
upadaṃśeṣu sādhyeṣu , susnigdhaṃ svinna⸤dehinaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye ,
pātayed vā jalaukasaḥ ||
hacred ubhayataś cāpi doṣān atyartham
ucchritān |
sadyo nihṛtadoṣasya ,
rukchothāv
upaśāmyataḥ ||
ya𑑎⸤di vā
durbbalo jantur nna vā prāptam virecanaṃ |
nirūheṇāharet tacsya doṣān atyartham ucchritān ||
prapauṇḍarīkam madhukaṃ
rāsnākuṣṭhapunarnnavaiḥ |
saralāgurubhadrā⸤khyair vvātajaṃ saṃpralepayet ||
niculair aṇḍabījāni , yavagocdhūmaśaktavaḥ |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet ||
prapauṇḍarīkaṃ pūrvvaiś ca dravyaiḥ ⸤sekaḥ praśasyate |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadma𑑎ckaiḥ ||
sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ
sampralepayet ||
padmotpalamṛṇālādyaiḥ
sasarjjārjjunave⸤tasaiḥ |
sarppiṣkaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ
sampralepayet ||
secayec ca ghṛtakṣīraṃ ,
śarkkarekṣumadhūdakaiḥ |
athavāpi suśītena , kaṣāyeṇa vaṭādinā ||
sālājakarṇṇāśva𑑎
L⸤karṇṇadhavatvagbhiḥ
kaphotthitaṃ |
surasāditailayuktābhiḥ sukhoṣṇābhiḥ pralepayet
||
āragvadhādikvāthena ,
pariṣekañ ca dāpayet |
na ca yānti yathā pāka,ṃ prayateta tathā bhi⸤ṣak ||
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmānsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ |
tacsmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ
||
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api |
⸤śastreṇopacared vāpi , pākam āgatam āśu vai ||
tam apohya ticlaiḥ sarppiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet |
karavīrasya pattrāṇi , jātyāragvadhayor api ||
prakṣālane pra⸤yojyāni , vaijayantyarkkayor api |
saurāṣṭrī gairikaṃ tutthaṃ𑑎c puṣpakāsīsasaindhavaṃ ||
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi ,
haritālam manaḥśilā ||
hareṇukailāś ca tathā 𑑎⸤sāmānyāhṛtya cūrṇṇayet ||
taccūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktam upadaṃśeṣu cpūjitaṃ ||
jambvāmrasumanānimba,śvetakāmbojipallavān |
śallakībadarībilvapalāsatini𑑎⸤satvacaḥ ||
kṣīriṇāñ ca tvaco yojyā , kvāthe triphalayā saha |
tena kvāthena satataṃ vraṇam prakṣālayed bhiṣak ||
asminn eva kaṣāye tu kaṣāye tu
, tailan dhīro vipācayet |
gojīviL⸤ḍaṃgamadhukasarvvagandhaiḥ samanvitaṃ ||
etat sarvopadaṃśeṣu , śreṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate |
upadaṃśadvaye śeṣe pratyākhyāyācaret kriyāṃ
||
eteṣām eva yojyan tu 𑑎
⸤vīkṣya doṣabalābalaṃ ||
snehasvedopanāhām̐ś ca , ślīpade 'cnilaje bhiṣak |
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule ||
samāpyāyitadehaś ca , ba⸤stibhiḥ samupācaret ||
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtrecṇa mānavaḥ ||
mahauṣadhavipakvena , payasā cānnam ādiśet |
trivṛtañ copayuñjīta , hi⸤taś cātrāgnir ucyate ||
gulphasyādhaḥ sirām vidhyec chlīpade
cpittasaṃbhave , |
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbbudavisarppavat ||
sirāṃ suviditā vi𑑎⸤dhyed aṅguṣṭhe śleṣmaślīpade |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṅ kaṣācyāṇi pibet naraḥ ||
pibed vā 'py abhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena vai
,|
pibed enaṅ guḍūcīm vā 𑑎⸤nāgaram bhadradāru vā ,||
hitaś cālepanan nityañ citrako devadāru ca |
viḍaṅgamaricārkkeṣu , nāgare
citrake 'thavā ||
bhadradārvelakākṣaś ca , sarvveṣu lavaṇeL⸤ṣu ca |
tailaṃ pakvam pibed vāpi ,
yavānnañ ca hitaṃ sadā ||
pibet sadā ca tailena , ślīpadānān nivṛttaye |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ ||
anenaiva vidhānena ⸤putrañjīvakajaṃ
rasaṃ |
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyacvibhāgavit ||
kākādanīḥ kākajaṃghām bṛhatīṅ kaṇṭakārikān |
kadambapuṣpīṃ māndārīṃ la⸤mbāṃ
śukanasān tathā ||
dagdhvā mūtreṇa tam bhasma srāvayet
kṣārackalkavat |
tatra dadyāt pratīvāpa,ṅ
kākodumbarikārasaṃ ||
madanāc ca phalaṃ kvāthaṃ svarasañ ca śu⸤kākhyayā |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitacḥ ||
apacīṃ galagaṇḍañ ca , grahaṇīdoṣam eva ca ,|
abhaktarocakañ caiva ,
hanyāt sarvaviṣāṇi 𑑎⸤ca ||
eṣv eva siddhaṃ tailañ ca
, nasyābhyaṅgeṣu sevitaṃ
|
etācn evāmayān hanti ,
ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ ||
dantī dravantī tṛvṛtā nīlī śyāmā
tathaiva ca |
saptalā śaṃkhinīñ caiva
, dagdhvā mūtreṇa gālayet
||
dadyāc ca triphalākvātham eṣa kṣāras tu sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca pūrvvaś cāpy āśiṣaḥ samāḥ ||
kriyābhiḥ saL⸤myag ārabdhā ,
yadi naivopaśāmyati |
sve sve bhāgye samutpādya ,
cchedayitvā sirām vyadhet ||
sirāmukhe ca matimān , dahet samyak chalākayā |
kuryāc chītakriyāñ cāpi vra⸤ṇoktañ ca vidhin tatheti ||
cikitsā , ekonaviṃśatitamo 'cdhyāyaḥ || 19 || 0 ||
(From folio 261r2)
(From folio 261r2)
athātaḥ kṣudrarogānāṃ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ
||
tatrādita ⸤eva ji
agallikām apakvāñ jalāyukābhir ggrāhayet |
yavakṣāracsurāṣṭrikākākolīkalkaiś cālepayet |
śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vvā vidhānenopacaret |
pakvam vā pākavidhānenopacaret ||
yavaprakhyām ambālajī𑑎cm panasikām pāṣāṇagarddabhaṅ
kacchapikāñ ca svedayitvā𑑍
suradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilā⸤kalkair ālepayet |
pakvām vā pākavidhānenopacaret ||
vicvṛtām, indraviddhāṃ garddabhikāṃ
, jālagarddabham , irivellikāṅ
gandhanāmāṃ kakṣām visphoṭakā́m̐ś ca pitta⸤visarppavidhānenopacaret | pakvā́m̐ś ca madhurauṣadhasiddhena
sarppiṣā ropayet ||
cipyān tūṣṇāmbunā pariṣecyotkṛtyāpanayec
cakratailenābhya sarjjarasarasaL⸤cūrṇṇenāvacūrṇṇya
bandhenopacaret | evam aśakyam agninā dahet |
madhurauṣadhasiddhena ca tailenopacaret ||
anuśayīṃ śleṣma vidradhivad upaca⸤ret ||
vidārikām abhyajya parisvedya vimlāpayet |
bilvacmūlanāgavṛttikā
dantikā2varṣābhūkalkaiś cālepayet |
vraṇabhāvaṇam āpannam vā madhurakaṣāyauṣadha⸤siddhena
tailena ropayet ||
śarkkarārbbudam medo 'rbbudavad
ucpacaret ||
kacchūvicarccikārakasāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu 𑑍 śatāhvāsarṣapakalkai⸤r ālepayet
| siddhārthakadāruharidrākalkair vvā | saralātaiclena vā |
kaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyāt | naktamālatailena vā |
pakvāṃś ca pakvavidhānenopacaret ||
pādadāryān tu sirām vidhyet |
pādau snehasvedopa𑑎cpannā madhūcchiṣṭaghṛtavasāmajjābhir yavakṣāramiśrair
ālepayet ||
alase tv āmlakāñjika𑑎⸤siktau caraṇau
paṭolapicumarddatilakāsīsarocanākalkair ālepayet |
nidigdhikārasasiddhena ca
sarṣapatailenābhyajya kāsīsarocanāmanaḥśilācū𑑎L⸤rṇṇaiḥ pratisārayet || kadaram uddhṛtya
dahet snehena ||
indralupte tu śirasi sirām viddhvā manaḥśilā
tundakāsīsamaricakalkair
ālepayet |
kuṭannaṭabhadradārukalkair vvā jātīci⸤trakakaravīranaktamālakalkasiddhena tailenābhyajyāt |
c rasāyanavidhānaṃ seveta | avagāḍhapadam pracchayitvā
guñjāphalakalkair bbhūyo bhūyaḥ pradi𑑎⸤hyāt ||
arūṣikā tu jalaukobhiḥ śoṇitam avasicya 𑑎cnimbodakena parisicyāśvaviḍrasena
lavaṇapragāḍhenālepayet | paṭolapicumarddaha⸤ridrākalkair vvā | madhukotpalatilairaṇḍamārkkavapattrair vvā
c| indraluptoktena tailenābhyajyāt || dāruṇake tu
snigdhasvinnasya lalāṭe sirām vyadhet |
⸤avapīḍasiro bastyabhyaṅgām̐ś cāseveta |
kodravatṛṇakṣāraucdakaprakṣālanañ ca ||
palitaprakāram anyatra vakṣyāmaḥ ||
masūrikāṅ kaphapittavisarppakuṣṭhahara⸤pralepanādikriyām upadiśanti ||
jatumaṇimasakacarmmakīlatilakālakām̐s
tu śastreṇotkṛtya kṣāreṇa pratisārayet | agninā vā dahet ||
nacchanīlikāvyaṅgeṣu yaL⸤thābhyāsaṃ lalāṭe sirām visrāvayet |
kṣīravṛkṣakalkaiś ca kṣīrapiṣṭair
avaghṛṣyālepayet |
balātibalāmadhukaharidrākalkair vvā |
suvarṇṇagairikāgurupayasyākalkair vvā |
⸤taruṇakapittharājādanakalkair vvā | sūkaradaṃṣṭrayā vā
madhucghṛtayuktayā |
yūnām api yuvānapiṭakāsv eṣa eva vidhiḥ |
viśeṣatas tu pracchanam iṣṭam ālepa⸤ś ca
siddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vvā ||
śālmalīkaṇṭakācm piṣṭvā gavyena
payasā saha |
vivarṇṇam mukham ālimpet savarṇṇañ jāyate tataḥ ||
padminīkaṇṭake tu ⸤nimbodakasarppiḥ sakṣaudram pātum prayacchet |
nimbāragvadhackaṣāyaṃ cotsādane
nārthaṃ pāṭhaḥ 4 ||
parivarttikān tu sarppiṣābhyajya svedayet |
vātaghnais tataḥ sninnām upanāha⸤yet | sālvalena
veśavāreṇa vā trirātram pañcarātram vā tataḥ
csvedayitvābhyajya śanaiḥ śanaiś carmma samānayam manipatham
avapīḍayet |
pariveṣṭitañ ca punar upa⸤nāhayet |
nityañ ca snigdham annam āharet || avapāṭikāyām apy evaṃ
yathādoṣaṃ ||
niruddhaprakāśe tu suvarṇṇādīnān nāḍīm
ubhayatomukhīṃ | dārvvīm vā jatuvṛtāṃ sarppiṣāL⸤bhyajya srotasi |
praṇidhāya śiśumāravasāvarāhamajjābhiḥ
pariṣecayec cakratailena vā | surabhivacā⸤devadārusiddhena |
tryahāt tryahāc ca sthūlatarīn nāḍīm
praṇidadhyācd
evam asya srotodvāram varddhayet | snigdhañ cāhāram upaseveta |
śastreṇa vā sevanīm vimucyāvadāra⸤yet | tataḥ sadyaḥ kṣatavad upācaret ||
agnirohiṇīṃ
sannicruddhagudavalmīkañ ca pratyākhyāyopacaret |
visarppoktena vidhānenāgnirohiṇīñ cikitset |
⸤sanniruddhagudan niruddhaprakaśavat |
valmīkaṃ śastreṇotkṛ𑑎ctyāgnikṣārābhyām upacaret tataḥ
saṃśodhya ropayed arbbudavidhānena ||
ahipūtane dhātryāḥ stanyaṃ ⸤śodhyeta | bālasya triphalārasāñjanapaṭolaiḥ siddhaṃ sa𑑎crppiḥ pānam iṣṭaṃ |
triphalākhadirabadarīkaṣāyam vraṇaśodhanaṃ |
kāsīsarocanātutthāhari⸤tārasāñjanair
amlapiṣṭaiḥ pralepanaṃ | badaracūrṇṇair vvā saindhavamiśraiḥ |
cūrṇṇakāle tu cūrṇṇaḥ kapālatutthajaḥ ||
vṛṣaṇakacchvām pāmāvad upacāro 'hipūtanavac ca ||
L⸤gudabhraṃse tu gudaṃ
svedyasnehenābhyajya praveśya praviṣṭe ca svedaṃ kuryād
uccāranirggamanārthaṃ | chidreṇa cāsya carmmaṇā kaupīnabandhaḥ |
tailaṃ cāsya pānābhyañjanārtham vipace⸤t | mūṣikan nirantraṃ kalpayitvā mahāpañcamūlakṣīram
vicpacet |
tatas tasmin tailam vātaharakalkaprativāpam
vipacet | etat kṛcchram api gudatraṃ saṃsādha⸤yateti ||
L
pramehaḥ piṭakā𑑎ccaiva madhumehas tathaiva ca |
udaraṃ mūḍhagarbbhañ ca ,
vidradhiñ ca mahāmayaṃ ||
vaisarppanāḍīstana𑑎⸤rōgam
ugragranthyāpacī cārbbudaduṣṭarogaṃ |
vṛddhypadaṃśaṃ
sachapādaślīpadaṃ ca rogaṃ
kṣudrāmayena dvidaśo bhaveta ||
L