The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā: Uttaratantra, Kāyacikitsā (adhyāyas 39-24-57)

Published in 2020 by The Suśruta Project (https://sushrutaproject.github.io) in The University of Alberta.

  • Siglum: NE
    Physical description
    Language/Script

    • NE

    [Uttaratantra 39-24-57 Kāyacikitsātantra]

    The Nepalese MSS do not follow the sequence of the vulgate here. The Nepalese edition should follow the Nepalese MSS, i.e., vulgate 6.38 is followed by 6.60

    [Adhyāya 39, Kāyacikitsā 1 : draft edition based on MS K]

    [This adhyāya is currently a rough version based on MSS NAK 5-333 and 699, being edited (2023-10-04).]
    athāto jvarapratiṣedhaṃ adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||*
    [1938 ed. 6.39.1]
    atha khalu vatsasuśruta
    [1938 ed. 6.39.2]
    yenāmṛtam apāṃ madhyād uddhṛtaṃ pūrvvajanmani |
    yato 'maratvaṃ saṃprāptās tridaśās tridiveśvarāḥ ||*
    [1938 ed. 6.39.3]
    śiṣyās taṃ devam āsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ |
    vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy ataḥ paraṃ ||
    [1938 ed. 6.39.4]
    samāsato vyāsataś ca brūhi no bhiṣajām vara |
    upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
    [1938 ed. 6.39.5]
    upadravāś ca vraṇinaḥ kṛcchrasādhytamo mataḥ |
    prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt ||
    [1938 ed. 6.39.6]
    tasmād upadravān kṛtsnān vadasva vadatām vara ||
    [1938 ed. 6.39.7ab]
    teṣān tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
    jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ |
    [1938 ed. 6.39.8]
    rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvvabhūtapratāpanaḥ ||
    tais tair nnāmabhir anyeṣāṃ sattvānām parikīrttyate |
    [1938 ed. 6.39.9]
    janmādau nidhane caiva bhavatīha na saṃśayaḥ ||
    ataḥ sarvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ |
    [1938 ed. 6.39.10]
    ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu taṃ ||
    [1938 ed. 6.39.11]
    svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvvāṅgagrahaṇam tathā |
    [1938 ed. 6.39.13]
    yugapad yatra roge tu jvara ity upadiśyate ||
    doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvandvair āgantur eva ca |
    [1938 ed. 6.39.14]
    anekakāraṇotpannaḥ smṛtas tv aṣṭavidho jvaraḥ ||
    doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
    [1938 ed. 6.39.15]
    vyāpya deham aśeṣeṇa jvaram āpādayanti ha ||
    [1938 ed. 6.39.16]
    adhimithyā prayuktaiś ca snehādyaiḥ karmmabhir nnṛṇāṃ |*
    [1938 ed. 6.39.19cd]
    vividhād abhighātāc ca rogotthānāt prapākataḥ ||
    śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca viṣāt sātmyartuparyayāt |
    [1938 ed. 6.39.20]
    oṣadhīpuṣpagandhāc ca kokānnakṣatrapīḍayā ||
    abhiśāpābhicārābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā |
    [1938 ed. 6.39.21]
    strīṇām avaprajātānāṃ prajātānān tathāhitaiḥ ||
    stanyāvataṇe jvaro doṣaiḥ prakupyati |
    [1938 ed. 6.39.22]
    tair vvegavadbhir bbahudhā samudbhrāntai rvvimārggagaiḥ ||
    vikṣipyamāṇo 'ntaragnirbhbhavatyāśu bahiś caraḥ |
    [1938 ed. 6.39.23]
    ruṇaddhi cāpy apān dhātuṃ yasmāt tasmāj jvarāturaḥ ||
    bhavaty atyuṣṇagātraś ca svidyatena ca sarvvaśaḥ ||
    [1938 ed. 6.39.24]
    śramor atirvivarṇṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ |
    icchādveṣau muhuś cāpi śītavātātapādiṣu ||
    [1938 ed. 6.39.25]
    jṛmbhāṅgamarddo gurutā romaharṣo 'rucis tamaḥ |
    apraharṣaś ca śīta ca bhavaty utpatsyati jvare ||
    [1938 ed. 6.39.26]
    sāmānyato viśeṣāt tu jṛmbhāty arthan samīraṇāt |
    pittān nayanarddāhaḥ kaphād annārucis tathā ||
    [1938 ed. 6.39.27]
    sarvvaliṅgasamavāyaḥ sarvvadoṣaprakopaje |
    rūpair anyatarābhyān tu saṃsṛṣṭe dvandvajaṃ viduḥ ||
    [1938 ed. 6.39.28]
    vepathurvviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇaṃ |
    nidrānāśaḥ kṣayastaṃbho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
    [1938 ed. 6.39.29]
    śiroruggātra rugvaktraṃ vairasyaṃ gāḍhaviṭkatā |
    śūlādhmānau jṛmbhaṇañ ca bhavaty anilaje jvare ||
    [1938 ed. 6.39.30]
    vegastīkṣṇomatisāraś ca mahādāho nidrālpaś ca tathā vamiḥ |
    kaṇṭhauṣṭham pākaḥ svedaś ca jāyate ||
    [1938 ed. 6.39.31]
    pralāpo vaktra kaṭukā mūrcchā dāho madastṛṣā |
    pītaviṇmūtranetratvam paittike bhrama eva ca ||
    [1938 ed. 6.39.32]
    staimityaṃ stimito vega ālasyam ma dhurāsyatā |
    śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca ||
    [1938 ed. 6.39.32a]
    gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo 'tinidratā |
    [1938 ed. 6.39.33]
    pratiśyāyo 'ruciḥ kāsaḥ kaphaje 'kṣṇoś ca śuklatā |
    [1938 ed. 6.39.34]
    sarvvajaḥ sarvvaliṅgs tu viśeṣañ cātra me śṛṇu |
    [1938 ed. 6.39.38]
    nātyuṣṇaśīto 'lpasaṃjñā bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ ||
    [1938 ed. 6.39.39]
    śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ |
    [1938 ed. 6.39.40]
    tam abhinyāsam ity āhur hataujasam athāpare ||
    sannipātajvaraḥ kṛcchram asādhyam apare viduḥ |
    [1938 ed. 6.39.41]
    saptame divase prāpte daśame dvādaśe pi vā ||
    [1938 ed. 6.39.45]
    punar ghorataro bhūtvā praśamaṃ yānti hanti vā ||
    dvidoṣocchrayaliṅgas tu dvandvajās trividhaḥ smṛtaḥ |
    [1938 ed. 6.39.46]
    tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śi rorujā ||
    kaṇṭhāsyaśoṣo vamathur llomaharṣo rucis tamaḥ |
    [1938 ed. 6.39.47]
    parvvabhedaś ca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ ||
    staimityam parvvaṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
    [1938 ed. 6.39.48]
    śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedaḥ pravarttate ||
    tandrā mohaḥ pralāpaś ca śleṣmavātajvarākṛtiḥ ||
    [1938 ed. 6.39.49]
    liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso 'rucis tṛṣā |
    muhurddāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||
    [1938 ed. 6.39.50]
    vātādhikatvāt pravadanti tajjñās tṛtīyakam cāpi caturthakam vā |
    [1938 ed. 6.39.57]
    santāpapānābhyasambhavañ ca pittādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ ||
    [1938 ed. 6.39.57.add]
    pralepakañ cāpi balāsakañ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ |
    muktānubandham viṣamajvarā ye prāyena te dvandvasamutthitās tu ||
    [1938 ed. 6.39.58]
    tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare |
    tayoḥ praśāntayoḥ pittam ante dāhaṅ karoti ca ||
    [1938 ed. 6.39.59]
    karoty ādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāham itī sthitiḥ |
    tasmin praśānte śītam ante ca kurvvataḥ ||
    [1938 ed. 6.39.60]
    tāvetau dāhaśītādī jvarau saṃsarggajau smṛtau |
    dāhapūrvvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ ||
    [1938 ed. 6.39.61]
    rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrttiteṣu yathā purā |
    [1938 ed. 6.39.62]
    svaṃ kālam viṣamo 'bhyeti prasahyaṃ māruto jvaraḥ ||
    sa cāpi viṣamo dehan na kadācid vimuñcati |
    [1938 ed. 6.39.63]
    yasmād gauravavaivarṇṇyaṃ kārśyebhyo na vimucyate ||
    vege tu samatikrānte gato yam iti lakṣyate |
    [1938 ed. 6.39.64]
    dhātvantarastho līnatvān na saukṣmyād upalabhyate ||
    alpadoṣe tvana kṣīṇa kṣīṇetvana ipānalaḥ ||
    [1938 ed. 6.39.65]
    doṣo 'lpo 'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ |
    dhātum uttaranyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaraṃ ||
    [1938 ed. 6.39.66]
    satataṃ rasaraktastham anyedyuḥ piśitāśritaḥ |
    medogatas tṛtīye 'hni so 'sthimajjagataḥ punaḥ ||
    [1938 ed. 6.39.67]
    kuryāc cāturthakaṃ ghoram antakaṃ rogasaṃkaraṃ |
    [1938 ed. 6.39.68]
    saptāham vā daśāham vā dvādaśāham athāpi vā ||
    santatyā yo visargī syāt santataḥ sa nigadyate |
    [1938 ed. 6.39.69]
    ahorātre santatakau dvau kālāv anuvarttate ||
    anyedyuṣkas tv ahorātram ekakālaṃ pravarttate |
    [1938 ed. 6.39.70]
    tṛtīyakas tṛtīye 'hni caturthe 'hni caturthakaḥ ||
    [1938 ed. 6.39.71]
    kecid bhūtābhiṣaṅgo tthaṃ bruvate viṣamajvaraṃ |
    [1938 ed. 6.68.cd]
    vividhenābhighātena jvaro yas tu pravarttate ||
    [1938 ed. 6.39.75cd]
    yathā doṣaprakopas tu tathā manyeta taṃ jvaraṃ |
    śyāvāsyatā viṣakṛte tathātīsāra eva ca ||
    [1938 ed. 6.39.76]
    abhaktaruk pipāsā ca todaś ca sahamūrcchyā |
    oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk kvayathus tathā ||
    [1938 ed. 6.39.77]
    kāmaje cittavibhraṃsas tandrālasyam abhaktaruk |
    [1938 ed. 6.39.78]
    bhayāt pralāpaḥ śokāc ca bhavet kopāc ca vepathuḥ ||
    abhiśāpābhicārābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate ||
    [1938 ed. 6.39.79]
    bhūtābhiṣaṅgād udvegahāsyarodanakampanaṃ ||
    śramakṣayābhighātotthe dehināṃ kupitonilaḥ |
    [1938 ed. 6.39.80]
    pūrayitvākhilan dehaṃ jvaram āpādayed bhṛśaṃ ||
    rogāṇān tu samutthānād vidāhājīrṇṇatas tathā |
    [1938 ed. 6.39.81]
    jvaro paraḥ saṃbhavati tais tair anyaiś ca hetubhiḥ ||
    tasya rūpāṇi vakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ |
    [1938 ed. 6.39.82]
    gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaś chardyarocakau ||
    rasasthetu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate |
    [1938 ed. 6.39.83]
    raktoniṣṭhīvanaṃ dāho mohaś charddanavibhramau ||
    pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
    [1938 ed. 6.39.84]
    piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā |
    ūṣmāntarddāhavikṣepau glāniḥ syātmāṃsage jvare ||
    [1938 ed. 6.39.85]
    bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaś charddir eva ca |
    daurggandhyārocakau glānir mmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||
    [1938 ed. 6.39.86]
    bhedo 'ntra kūjanaṃ śvāso virekaś charddir eva ca |
    vikṣepaṇañ ca gātrā m etad asthigate jvare ||
    [1938 ed. 6.39.87]
    tamaḥ praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityam vamiss tṛṣā tathā |
    antarddāho mahāśvāso marmmacchedaś ca majjage ||
    maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate jvareparaṃ |
    [1938 ed. 6.39.88]
    śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śuklasya tu viśeṣataḥ ||
    dagdhe 'ndhano yathā vahnir ddhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ |
    [1938 ed. 6.39.89]
    kṛtakṛtyo vrajec chāntin dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ ||
    vātapittakapho tthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā |
    [1938 ed. 6.39.90]
    tathā teṣām bhiṣag brūyād rasādiṣv api buddhimān ||
    samastaiḥ sannipātasya dhātusthasya vinirddiśet |
    [1938 ed. 6.39.91]
    dvandvajaṃ dvandvajair eva doṣaiś cāpi vadet tu taṃ ||
    gambhīras tu jvaro jñeyo hy antarddāhena tṛṣṇayā |
    [1938 ed. 6.39.92]
    ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodbhavena ca ||
    hataprabhendriyaṃ kṣāma marocakanipīḍitaṃ |
    [1938 ed. 6.39.93]
    gambhīras tīkṣṇavegārttā jvaritaṃ parivarjjayet ||
    hīnamadhyādhikair ddoṣais trisaptadvādaśādikaḥ |
    [1938 ed. 6.39.94]
    jvaravego bhavet tīkṣṇo yathāpūrvvaṃ sukhakriyaḥ ||
    [1938 ed. 6.39.95]
    iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmmedānīṃ pravakṣyate || 0 ||
    [1938 ed. 6.39.96]
    jvarasya pūrvvarūpeṣu varttamānasya buddhimān |
    pāyayeta sarppir evācchan tataḥ sampadyate sukhaṃ ||
    [1938 ed. 6.39.97]
    vidhir mmārutajeṣv eṣa paittikeṣu virecanam |
    mṛdu praccharddanaṃ dvandvan kaphajeṣu vidhīyate |
    [1938 ed. 6.39.98]
    dhūmāgnyor iva nānātvaṃ vidyāt prākrūpirūpayoḥ ||
    pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarppaṇam |
    [1938 ed. 6.39.100]
    ānaddha stimitair ddoṣair yāvantaṃ kāla hṛ māturaḥ ||
    [1938 ed. 6.39.101]
    tāvat kālantu laghvannam aśnīyāt tu viriktavat |
    na laṃghayen mārutaje kṣayaje mānase tathā ||
    [1938 ed. 6.39.102]
    alaṃghyāś caiva ye pūrvvan dvivraṇīye prakīrttitāḥ ||
    tad dhi mārutakṣttṛṣṇā mukhaśoṣabhramānvite ||
    kāryān na bā lena vṛddhe na garbhbhiṇyon na durbbale |
    śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca ||
    anavasthi r llaghannan doṣapācanam |
    [1938 ed. 6.39.103]
    jvaraghnan dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam ||
    sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ lagham |
    [1938 ed. 6.39.104]
    prasannātmendriyaṃ kṣāman nara dyāt sulaṃghitam ||
    balakṣayatṛṣāmūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
    [1938 ed. 6.39.105]
    upadravāś ca śvāsādyāḥ sambhavantyatilaṃghanāt ||
    dīpanaṃ kaphavicchedi varcchovātānulomanaṃ |
    [1938 ed. 6.39.106]
    kaphavātajvarārttānāṃ hitam uṣṇāmbu tṛṣyatam ||
    taddhi mārddavakṛddoṣa srotasāṃ śītam anyathā |
    [1938 ed. 6.39.107]
    sevyamāneta toyena jvaraḥ śītena vardhate ||
    pittam adyaviṣo tiktakaiḥ śṛta śītalaṃ |
    [1938 ed. 6.39.108]
    dīpanī pācanī laghvī jvarārntānāṃ jvarāpahā ||
    [1938 ed. 6.39.109]
    annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā |
    [1938 ed. 6.39.110]
    laṃghanāmboyavāgūbhir yadā doṣo na pacyate ||
    tadā tat mukhavair asya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
    [1938 ed. 6.39.111]
    kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyair jvaraghnaiḥ samupācaret ||
    pañcamūlīkaṣāyan tu pācanam pavanajvare |
    [1938 ed. 6.39.112]
    sakṣaudram paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam ||
    pippalyādikaṣāyan tu pācanaṃ kaphaje jvare |
    [1938 ed. 6.39.113]
    saṃṣṛṣṭadoṣeṣuhitaṃ saṃsṛṣṭamatha pācanam ||
    [1938 ed. 6.39.114]

    mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca |
    pakva doṣam vijānīyāt tadā deyan tad auṣadhaṃ ||
    [1938 ed. 6.39.115]
    doṣaprakṛtivaikṛtyād ekeṣām pakvalakṣaṇam |
    [1938 ed. 6.39.116]
    saptarātparaṃ kecinmanyante deyam auṣadham ||
    [1938 ed. 6.39.119]
    daśarātrāt paraṃ kecid dātavyam iti niścitāḥ |
    paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite ||
    [1938 ed. 6.39.120]
    sucir ajvaritasyāpi deyaṃ syād doṣapākataḥ |
    [1938 ed. 6.39.121ab]
    yasya doṣānugāḥ pakvāviśuddhasrotasomalāḥ ||
    [1938 ed. 6.39.123cd]
    uttara acirajvaritasyāpi tasya dadyād virecanam |
    [1938 ed. 6.39.124]
    lālāprasekahṛllāsatamakāṣuddhyarocakāḥ ||
    [1938 ed. 6.39.121.add1]
    tandrālasyāvipākasya vairasyaṃ gurugātratā |
    mūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ ||
    [1938 ed. 6.39.121c]
    āmajvarasya liṅgāni na dadhyāt tatra bheṣajaṃ |
    [1938 ed. 6.39.121d]
    bheṣajaṃ hy āmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram ||
    [1938 ed. 6.39.121cd]
    śamanīyañ ca karoti viṣamajvaram |
    [1938 ed. 6.39.122]
    pakvo vyatihṛto doṣo dehe tiṣṭhan ma dātyayaḥ || pta bhra
    [1938 ed. 6.39.124cd]
    viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryāt malavyapadam eva vā |
    [1938 ed. 6.39.125]
    prākkarmma vamanañ cāsya kāryam āsthāpanan tathā ||
    virecanan tataś cāpi śirasaś ca virecanam |
    [1938 ed. 6.39.126]
    kramaśo baline deyaṃ vamanaṃ śleṣmike jvare ||
    [1938 ed. 6.39.127ab]
    sarujo nilaje kāryaṃ sodāvartte nirūhanam |
    [1938 ed. 6.39.128ab]
    pittaprāye virekaḥ syāt kāryaṃ śīrṣavirecanam ||
    [1938 ed. 6.39.127cd]
    kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya dīptāgner anuvāsanam |
    [1938 ed. 6.39.128cd]
    kṛśaṃ caivālpadoṣañ ca śamanīyair upācaret ||
    [1938 ed. 6.39.134ab]
    kaphābhipanne śirasi kāryaṃ śīrṣavirecanam |
    [1938 ed. 6.39.129cd]
    śirogauravaśūlaghnamindriyapratibodhanam ||
    [1938 ed. 6.39.129ab]
    upavāsair bbalasthan tu jvare santarppaṇānthite ||
    [1938 ed. 6.39.134cd]
    klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ pipāsārttañ ca pāyayet |
    [1938 ed. 6.39.135]
    śramopavāsānilaje hitonityaṃ rasodanaḥ ||
    [1938 ed. 6.39.136a]
    mudgayūṣodanañ cāpi deyaḥ kaphasamutthite |
    [1938 ed. 6.39.137ab]
    sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ ||
    [1938 ed. 6.39.138]
    mudgāmalakayūṣas tu vātapittātmake jvare |
    [1938 ed. 6.39.137cd]
    hrasvamūlakayūṣas tu vātaśleṣmātake jvare ||
    nimbakolakayūṣas tu hitaḥ pittakaphātmake |
    [1938 ed. 6.39.139]
    dāhavamyardditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇaāyānvitam ||
    śarkkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatarpaṇaṃ ||
    [1938 ed. 6.39.140]
    kaphapittaparītasya grīṣme 'sṛkpitta ūrddhage ||
    madyanityasya na hitā yavāgūbhir upācaret |
    [1938 ed. 6.39.141]
    madyaṃ vā madyasātmyāya sāmāhāya pradāpayet |
    [1938 ed. 6.39.142]
    savyoṣam vitaret tātra kaphārocakapīḍite ||
    [1938 ed. 6.39.143]
    vaddhapradyutadoṣas tu naro jīrṇṇajvarānvitaḥ |
    pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet ||
    [1938 ed. 6.39.144]
    pipāva tu payaḥ pītan taruṇe hanti mānavam |
    sarvvajvareṣu sulaghur mmātrāvad bhojanaṃ hi tam ||
    [1938 ed. 6.39.145]
    vegāpāye nyathā taddhi jvaravegābhivarddhanam |
    jvarito hitam aśnīyād yady apy asyārucir bhbhavet ||
    [1938 ed. 6.39.146]
    annakā le hy abhuñjānaḥ kṣīyate mriyate 'pi vā |
    [1938 ed. 6.39.147]
    gurvabhiṣyandikāle ca jvarī nādyāt kathañcana ||
    [1938 ed. 6.39.148]
    na tu tasyāhitaṃ bhuktam āyuṣe vā sukhāya vā |
    santatam viṣamañ cāpi kṣīṇasya suci rotthitam ||
    [1938 ed. 6.39.149]
    jvaro sabhojanam pathyaṃ laghubhiḥ sam upakramaiḥ |
    mudgān masūrānś caṇakān kulatthān samakuṣṭhakān | *
    [1938 ed. 6.39.150]
    āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet ||
    paṭolapatraṃ vārttāku kukkulaṃ pāpacelakaṃ ||
    [1938 ed. 6.39.151]
    karkāṭakam parppaṭakaṃ gojihvā bālamūlakam |
    patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritāya pradāpayet ||
    [1938 ed. 6.39.152]
    lāvān kapiñjalān eṇān pṛṣatān karabhāñ chaśān |
    uttarakālapucchān kuraṅgā tathaiva mṛgamātṛkān ||
    [1938 ed. 6.39.153]
    māṃsārthe māṃsasātmyāya jvaritāya pradāpayet |
    sārasakrauñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ ||
    [1938 ed. 6.39.154]
    gurūṣṇatvān na śasyanta iti kecidvyavasthitāḥ |
    jvaritānāṃ prakopan tu yadā yāti samīraṇaḥ ||
    [1938 ed. 6.39.155]
    tadā tepi hi śasyante mātrākālopapāditā |
    parīṣekān pradehā snehān saṃśodhanāni ca ||
    [1938 ed. 6.39.156]
    divāsvapnaṃ vyavā pta ñyañ ca vyāyāmaṃ śiśirañ jalam |
    [1938 ed. 6.39.156a]
    sāravanti ca bhojyāni varjjayet taruṇajvarī ||
    īhādi navadhānyāni krodhādīṃś ca vivarjjayet ||
    [1938 ed. 6.39.158]
    śoṣaś charddirmmadomūrcchāmohastṛṣṇāhyarocakaḥ |
    prāpnoty upadravāne tān pariṣekādisevanāt ||
    [1938 ed. 6.39.158.add]
    anavasthitadoṣāgner ebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ |
    gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yāty asādhyatvam eva vā ||
    [1938 ed. 6.39.159]
    mukta durbbalasyāhitair jjvaraḥ |
    pratyāsanne dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānalaḥ ||
    [1938 ed. 6.39.161]
    na syāt kāryaḥ parīhāro jvaramukte na dehinā |
    yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā ||
    [1938 ed. 6.39.162]
    jvare pramoho bhavati svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
    niṣaṇṇaṃ bhojayet tasmān mūtroccārau ca kārayet ||
    [1938 ed. 6.39.163]
    arocake gātrasāde vaivarṇṇāyā ṅgamalādiṣu |
    śāntajvaro viśodhyaḥ syād anubandbhayānaraḥ ||*
    [1938 ed. 6.39.164]
    na jātu snapayet prājñaḥ sahasā jvarakarṣitaḥ |
    tasya saṃśamito hyasya punar eva bhavej jvaraḥ |
    [1938 ed. 6.39.165]
    cikitsec ca jvarāṃ sarvānnimittāya viparyayaiḥ |
    śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhimupācaret ||
    [1938 ed. 6.39.166]
    ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāni nivodha me ||
    sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā
    [1938 ed. 6.39.168]
    pippalīsārivādrākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ |
    kṛtaṅkaṣāya saguḍaṅhanyācchvasanajañjvaraṃ |
    [1938 ed. 6.39.169]
    śritaṃ śītakaṣāyamvā guḍūcyāḥ peyameva ca |
    darbhamvalāṅgokṣarakāmyacenyādāvaśeṣitaṃ |
    [1938 ed. 6.39.170]
    śarkarāghṛtasaṃyuktam pibed vātajvarāpahaṃ |
    [1938 ed. 6.39.171]
    svedālepaḥ ghṛtābhyaṅgonavasthāsu ca yojayet ||
    [1938 ed. 6.39.175ab]
    śarkarā madhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaraṃ |
    [1938 ed. 6.39.176ab]

    candanośīraśrīparṇṇīparūṣakamadhūkajaḥ |

    pīttampittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaraṃ |
    hanyātsayaṣṭīmadhukaṃ tathaivotpalapūrvakaṃ |
    pākyaṃ śītakaṣāyāsotpalaṃ śarkarāyutaṃ |
    [1938 ed. 6.39.177]
    guñḍūcīpadmalodhrāṇāṃ sārivotpalayos tathā |
    śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ |
    [1938 ed. 6.39.178]
    drākṣāragvadhayoś cāpikāśmaryasyāthavā punaḥ |
    svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ |
    [1938 ed. 6.39.179]
    suśītaissamayettṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāhameva ca |
    vāriśītaṃ madhuyutamākaṃṭhādvā pipāsitaṃ |
    [1938 ed. 6.39.180]
    pāyayedvāmayedvāpi tatastṛṣṇā praśāmyati |
    kṣīraiḥ śītakaṣāyaiś ca surśīteścaṃdanāyutaiḥ |
    [1938 ed. 6.39.181]
    antardāhampraśamayedetairanyaiś ca śītalaiḥ |
    padmakaṃ madhukaṃ drākṣā puṇḍarīkamathotpalaṃ |
    [1938 ed. 6.39.182]
    yavāṃ bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṃgā kāśmarīphalaṃ |
    nidadhyādapsuthāloḍya niśāpayasitantu tat |
    [1938 ed. 6.39.183]
    kṣaudreṇa yuktampivato jvaradāhau praśāmyataḥ |
    jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhani dāpayet |
    [1938 ed. 6.39.184]
    keśarammātuluṅgasya ghṛtasaindhavasaṃyutaṃ |
    śarkarādāḍimābhyāntu drākṣādāḍimayos tathā |
    [1938 ed. 6.39.185]
    vairasyāddhārayetkalkaṅagaṇḍūṣañ ca yathāhitaṃ |
    saptacchadaṅguñḍūcīñ ca nimva sphūrjakameva ca ||
    [1938 ed. 6.39.186]
    kvāthayitvā pibetkvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvaraṃ |
    trikaṭunnāgapuṣpañca haridre kaṭurohiṇīṃ |
    [1938 ed. 6.39.187]
    kauṭajañ ca phalaṃ hanyātsevyamānaṃ kaphajvare |
    kaṭukañcitrakaṃ nimvaṃ haridrātiviṣobhayāṃ |
    [1938 ed. 6.39.188]
    kuṣṭhammindrayavāmmūrvā paṭolañcāpi sādhitaṃ |
    pivenmaricasaṃyuktaṃ saguḍaṅkaphaje jvare ||
    [1938 ed. 6.39.189]
    rājavṛkṣādivargasya kaṣāyammadhusaṃyutaṃ |
    kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle ca cāritaṃ |
    [1938 ed. 6.39.192]
    devadārvyabhayābhārgīvacāparpaṭanāgaraiḥ |
    pānyāṃ kaṭphalabhūtīkamustābhāgaissamāsikaiḥ |
    [1938 ed. 6.39.193]
    siddhametaḥkaṣāyāṃ tu hiṅgumākṣikaṃ saṃyutaṃ ||
    pāyayejvaritaṃ yuktā vātaśleṣmakṛte jvare |
    kaphaprasekakāse ca hikkāśvāsagalagrahe |
    kaṇṭhe vivaddhe vimukhe jvaritānāṃ sadāhitaṃ |
    [1938 ed. 6.39.194]
    saśarkarām akṣamātrāṅkaṭukāmuṣṇavāriṇā |
    [1938 ed. 6.39.198]
    pītvā jvarajayej jantu kaphapittasamudbhavaṃ |
    kirātatiktam amṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīṃ |
    [1938 ed. 6.39.199]
    nitkvāthyapittānilaje tatkvāthaṃ saguḍaṃ pibet |
    [1938 ed. 6.39.200]
    sarvadoṣasamutthe tu saṃsṛṣṭānn avacārayet |
    [1938 ed. 6.39.201]
    vardhanair vāpi hīnasya hānai dharmavūcchritasya vā
    kaphasnānānupūrvyāca saṃnipātajvarakriyā |
    [1938 ed. 6.39.201.add1]
    hīnasya vardhanaṃ hānirvṛddhayor iti niścayaḥ |
    hāpanādativṛddhasya hīnayor vṛddhi sambhavaḥ |
    [1938 ed. 6.39.201b]
    tatassamatvaṃ doṣāṇāmāyaṃ sthānakaphasya ca |
    tadvatsthānāṃ kriyāttadvatijvaravinirjayaḥ |
    [1938 ed. 6.39.201c]
    vṛścīvavilvavarṣābhva payaścodakam eva ca |
    [1938 ed. 6.39.202]
    pacetkṣīrāvaśiṣṭantaddhanti sarvajvarātapi |
    udakaṃ triguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśapāsārameva ca |
    [1938 ed. 6.39.203]
    tatkṣīraśeṣāṅkathitam peyaṃ sarvajvarāpahaṃ |
    [1938 ed. 6.39.204ab]
    anantāṃ vālakammustannāgaraṃ kaṭurohiṇīṃ |
    sukhāmbunā pāyayīta piṣṭvā karṣasamannaraḥ |
    [1938 ed. 6.39.208]
    eṣa sarvajvarāṃ hanti dīpayet sa hutāśanaṃ |
    dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca |
    [1938 ed. 6.39.209]
    ekaikaśo dvandvatyo vā jvaraghnāni vibhāvayet |
    [1938 ed. 6.39.210ab]
    nalavetasayor mūlaṃ mūrvayā suradārubhiḥ |
    [1938 ed. 6.39.204cd]
    tṛṣṇāṅgāpi valadrākṣācandanair vāmayaṣṭibhiḥ |
    śvāsakāsāṅgaśūlārttampañcamūlena vā śritaḥ |
    [1938 ed. 6.39.210.add]
    haridrābhadramustā ca triphalā kaṭurohiṇīṃ |
    [1938 ed. 6.39.205]
    picumardapaṭolau ca devadārunididvikā |
    eṣāṅkaṣāyaḥ pītas tu saṃnipātajvaraṃ jayet |
    [1938 ed. 6.39.206]
    avipaktiprasekañ ca śopham paktimarocakaḥ |
    traiphalo vā samarppiṣṭaḥ kvātharmyayantridoṣaje |
    [1938 ed. 6.39.207]
    sarpimadhvabhayātailaṃ lehoyaṃ sarvajaṃ jvaraṃ |
    [1938 ed. 6.39.210cd]
    śāntinnayettṛvadvāpi sakṣaudrāviṣamajvaraṃ |
    [1938 ed. 6.39.211]
    ghṛtaplīhodaroktan tu hanyāa viṣamajvarāṃ ||
    guḍapragāḍhantriphalā pibed vā viṣamārditaḥ |
    [1938 ed. 6.39.212]
    guḍūcīmustadhātrīṇāṅkaṣāyamvā samākṣikaṃ |
    prātaḥ prātaḥsasarpir vā rasonam upayojayet |
    [1938 ed. 6.39.213]
    sarpikṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathābalaṃ
    [1938 ed. 6.39.215]
    pippalīvarddhamānaṃ vā pibetkṣīrarasāsanaḥ |
    [1938 ed. 6.39.216]
    tāmracūḍasya māṃsena pibed vā madyamuttamaṃ |
    tṛphalāgnimanthakolakvāthe dadhnā ghṛtampacet |
    [1938 ed. 6.39.217]
    tilvakāvāpam etad dhi viṣamajvaranāśanaṃ |
    tribhiś caturbhiḥ pibet kvāthaṃ pañcabhir vā samanvitaḥ |
    madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca |
    harītakyāś ca tat sarvan trividho yoga iṣyate |
    [1938 ed. 6.39.218]
    viḍiṅgamustatriphalāmañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ |
    [1938 ed. 6.39.229]
    syāmailavālukailābhiś candanā maradāru ca ||
    barhiṣṭhakuṣṭharajanī parṇṇinī sārivādvaye |
    [1938 ed. 6.39.230]
    hareṇukātrivṛddantīvacātālīśakesaraiḥ |
    dviḥkṣīraṃ vipacet sarpir mālatīkusumais saha |
    [1938 ed. 6.39.231]
    viṣamajvaraśvāsakāsagulmonmādajvarāpahaṃ |
    [1938 ed. 6.39.232ab]
    etad eva haviḥ pakvāñ jīvanīyopasaṃsṛtaḥ |
    caturguṇena payasā mahākalpośam ucyate |
    [1938 ed. 6.39.232.add1]
    apasmāragṛhāśoṣaṃ klaivyakārśyamakīṅgītāḥ |
    ghṛtam etan nihanyāśu ye cāpi viṣamajvarāḥ |
    [1938 ed. 6.39.232.add2]
    triphalāśīrasampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ |
    śatāvarīsaptaparṇīguḍūcīrajanīdvayaiḥ |
    [1938 ed. 6.39.245]
    citrakatrivṛtāmūrvāpaṭolāriṣṭavālakaiḥ |
    kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ |
    [1938 ed. 6.39.246]
    sārivādvayayaṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ |
    durālabhāparparṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||
    [1938 ed. 6.39.247]
    rāsnākuṭajamañjiṣṭhāmāgadhīnāgarais tathā |
    dhātrīphalarase samyag dviguṇe sādhitaṃ haviḥ |
    [1938 ed. 6.39.248]
    parisarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhavicāraṇaṃ |
    pāṇḍuplīhāgnisādebhya etad eva hitaṃ paraṃ |
    [1938 ed. 6.39.249]
    dārvīpaṭolaṅkaṭukānnimvamvāsāphalatrikaṃ |
    durālabhāṃ parpaṭakāṃ trāyatīñ ca palonmitāṃ |
    [1938 ed. 6.39.250]
    prasthamāmalakānāṃ ca kvāthayed dhi malastami |
    tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprastham vipācayet ||
    [1938 ed. 6.39.251]
    kalkair bhūnimvakuṭajamustayaṣṭyāhvacandanaiḥ |
    sapippalīkais tat siddhañ cakṣuṣyaṃ śuklayor hitaṃ ||
    [1938 ed. 6.39.252]
    ghrāṇakarṇṇāṣṭhavartmatṛdmusverogavraṇāpahaṃ |
    [1938 ed. 6.39.253]
    kāmalājvaravaisarpagaṇḍamāpippalīsārivāmustamuśīraṃ kaṭurohiṇī |
    [1938 ed. 6.39.254ab]
    pippalīsārivāmustamuśīraṃ kaṭurohiṇī |
    kaliṅgakāmstyāmalakī candanātiviṣai sthirā |
    viṇṭhamāmalakendrākṣā opamālānidigṭhakā |
    sādhitaṃ havir etais tu jīrṇṇajvaram apohati ||
    [1938 ed. 6.39.254.add2]
    kṣayakāsaśir aśūlapārśvaśūlaphaṇīśakāṃ|
    aṃśābhighātam agnīñ ca viṣamaṃ saṃniyacchati |
    [1938 ed. 6.39.254.add3]
    nirviṣairbhujagairnāgairvinītairnṛpataskaraiḥ |
    trāsayed āgame cainantadahar bhojayen na ca |
    [1938 ed. 6.39.259]
    atyabhiṣyandigurubhir vāmayed vā punaḥ punaḥ |
    madyam vā pāyayet tīkṣṇaṃ ghṛtam vā jvaranāśanaḥ |
    [1938 ed. 6.39.260]
    purāṇamvā ghṛtaṅkāmamudāramvā virecanaṃ |
    nirūhayedvā matimāṃ susvinnantadahannaraḥ |
    [1938 ed. 6.39.261]
    ajāvyoścarmaromāṇi vacā kuṣṭham palaṅkaṣā | jāthapīgandha
    nimvapatrāṇi madhukadhūpanārthe pradāpayet |
    [1938 ed. 6.39.262]
    baiḍālamvā sakṛdyojya vepamānasya dhūpane |
    pippalī saindhavan tailaṃ maināhvācekṣaṇañjanaṃ ||
    [1938 ed. 6.39.263]
    bhūtavidyāsamudiṣṭairvandhāveśanapūjanaiḥ |
    jayed bhūtābhiśaṅkottham vijñānād yaiś ca mānasaṃ |
    [1938 ed. 6.39.265]
    abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet |
    [1938 ed. 6.39.266]
    dānasvastyayanātithyaiṃrutpātagrahapīḍitaṃ ||
    [1938 ed. 6.39.267]
    oṣadhīgandhaviṣajau viṣapītaprasādhanaiḥ |
    [1938 ed. 6.39.268]
    jayetkaṣāyañ ca hitaṃ sarvagandhakṛtan tathā |
    nimvadārukaṣāyamvā hitaṃ saumanasantathā |
    [1938 ed. 6.39.269]
    yavānnavikṛtī sarparmadyañ ca viṣame hitaṃ |
    sampūjayeddvijāṅgāś ca devamīśānamamvikāṃ |
    [1938 ed. 6.39.270]
    kaphavātotthayor enañjvarayoḥ śītapīḍite |
    diheduṣṇeṇa vargeṇa pariścoṣṇo vidhirhitaḥ |
    [1938 ed. 6.39.271]
    siñcet susyoṣṇair athavā śuktagomūtramastubhiḥ |
    dihyāt palāśais taruṇais surasārjakaśigrujaiḥ ||
    [1938 ed. 6.39.272]
    kṣāratailena vābhyaṅgassaśuktena vidhīyate|
    pānam āragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ |
    [1938 ed. 6.39.273]
    nditaṣṇasakṛcchra gudhitānilatvāt |
    [1938 ed. 6.39.273a]
    jīrṇṇāsane kupyati vātagulmavidāhakāle śvasanasya pittāt |
    gulmaḥ kaphāmūrcchati bhuktamātre sacvāsuvelāsu ca sannipāte ||
    [1938 ed. 6.39.273b]
    strīṇān tu yaḥ śoṣitakopagulmaḥ sa yonimūlaṃ tu mūlaṃ karoti ||
    yonyā parisrāvamaniṣṭagaṃndhaṃ viśeṣaliṅgāni bhavanti caiṣāṃ ||
    [1938 ed. 6.39.273c]
    vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktāṃ snehavirecanaiḥ |
    upācared yathā kaṃlāṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||
    [1938 ed. 6.39.273d]
    pittagulmāditaṃ pītaṃ kākolyādi kṛtaṃ ghṛtaṃ
    viriktamapuraiyogairnirūhaissamupācaret ||
    [1938 ed. 6.39.273e]
    śleṣmagurlmārditaṃ pippalyādi ghṛtena tu |
    tīkṣṇairviriktaṃ tadbhāvairnirūhaiḥ sam upakramet ||
    [1938 ed. 6.39.273f]
    sannipātotthite gulme tridoṣaghnā vidhihitaḥ |
    pittavadraktagulminyāḥ
    [1938 ed. 6.39.273g]
    bhyaṅgassaśuktena vidhīyate |
    pānamāragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ |
    [1938 ed. 6.39.273h]
    avagāhasukhoṣṇaś ca vātaghnaṃ kvāthayojite |
    jitvā śītaṃ kramairevaṃ sukhoṣṇajalasecitaṃ |
    [1938 ed. 6.39.274]
    prācāraurṇṇikakārpāsakauṣeyāṃvarasaṃbhṛtaṃ |
    śāyayeṅglānadeham vā kālāguruvibhūṣitaṃ |
    [1938 ed. 6.39.275]
    payodharākuśalā navayauvanāḥ |
    gātrair bhajeran pramadāḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ |
    [1938 ed. 6.39.276]
    prahlādenañ cāsya vijñāya tās trīr apanayet punaḥ |
    [1938 ed. 6.39.280]
    bhojayed dhitamannañ ca tathā sukhamavāpnuyāt |
    [1938 ed. 6.39.281]
    dāhābhibhūte tu vidhiṅkuryāddāhavināśanīṃ |
    madhuphānitamiśreṇa nimvapatrāmbhasāpi vā |
    [1938 ed. 6.39.282]
    dāhajvarārttammatimāṃ vāmayetkṣiprameva tu |
    śatadhautaghṛtābhyaktandihedvāyavasaktubhiḥ |
    [1938 ed. 6.39.283]
    kolāmalakasaṃyuktairdhānyāmlena ca vuddhimāṃ |
    [1938 ed. 6.39.284]
    amlapiṣṭaissuśītair vā palāśatarujair dihet |
    vadarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā |
    [1938 ed. 6.39.285]
    yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā maṃjiṣṭhārdhapalantathā |
    [1938 ed. 6.39.286]
    aṃvlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprastham vipācayet |
    etat prahlādanan tailaṃ jvaradāhavināśanaṃ |
    [1938 ed. 6.39.287]
    nyagrodhādir gaṇo yaś ca kākolyādiś ca yaḥ smṛtaḥ |
    utpalādirgaṇo yaś ca piṣṭair vātaiḥ pralepayet |
    [1938 ed. 6.39.288]
    tatkaṣāyāmlasaṃyuktā snehāś cābhyañjane hitāḥ |
    teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhāntam avagāhayet |
    [1938 ed. 6.39.289]
    dāhavege tvatikrānte tasmāduddhṛtyamānavaṃ |
    pradihyātchatadhautena sarpiṣā candanena vā |
    [1938 ed. 6.39.290]
    glānamvā dīnamanasamāśliṣeyurvarāṅganāḥ |
    dukūlakṣaumasamvītāścandanārdrapayodharāḥ |
    [1938 ed. 6.39.291]
    vibhratyaḥ sragvicitrās tu maṇihāravibhūṣitāḥ |
    bhajeyus taṃ tanaiḥ śītaiḥspṛśaṃtyāṃvuruhaissukhaiḥ |
    [1938 ed. 6.39.292]
    prahlādanañca vijñāya tā strīrapanayetpunaḥ |
    bhojayeddhitamaṃnañ ca tathā sukhamavāpnuyāt ||
    [1938 ed. 6.39.293]
    gamayet pittam evādau jvareṣu samavāyiṣu ||
    dirnimvārataran tad dhi jva
    [1938 ed. 6.39.294]
    bhārgīśārivādvayacitrakaiḥ |
    dantī ca śreyasī pāṭhā etaḥ prasthaghṛtam pacet ||
    [1938 ed. 6.39.294a]
    mūtrāśakṛdrase tulye dadhimūtra yathāyutaṃ |
    pañcagavyam iti khyātam etat sarpiś caturthakam |
    [1938 ed. 6.39.294b]
    gulmapāṃḍāmayekāsaṃ kāmalām udarāṇi ca |
    arśāṃsi śoṣam unmādam apasmārabhagandaram |
    [1938 ed. 6.39.294c]
    grahā na lakṣmīpādhmānaṃ pītaṃ caitad vyapohati |
    vinā vātkvāthakalkābhyāṃ pañcagāvyaṃ ghṛtaṃ śritaḥ |
    [1938 ed. 6.39.294d]
    tad api jvarapāṇḍutvaśoṣāpasmārajighṛtaṃ |
    triphalā saptalānimbapaṭolīvṛṣaśārivā |
    [1938 ed. 6.39.294e]
    kuṭajatvaḍphalāmpāṭhā saptāhasumanāvṛtā |
    vetasaś candanaṃ mūrvā karaṇḍakaṭurohiṇī |
    [1938 ed. 6.39.294f]
    haridrāpippalaṃ tv aiva piṣṭaiḥ karṣasamaiḥ pacet
    jaladroṇe ghṛtaprasthaṃ viṣamajvaranāśanaṃ |
    [1938 ed. 6.39.294g]
    kāse śvāse pratiśyāye raktapitte bhagandare |
    pāṇḍutvamehakuṣṭeṣu hṛdrauge vātaśoṇite |
    [1938 ed. 6.39.294h]
    pittagulmaikacauraiva kāmalāyāñ ca pūjitaṃ |
    śīlayet maguḍāṃ śuñṭhīm abhayāñ cāpi pūjitaḥ |
    [1938 ed. 6.39.294i]
    hy atapradhānapittan tu svastho janayati jvaraṃ |
    pibed ikṣurasān tatra śītamvā śarkarodakaṃ |
    [1938 ed. 6.39.294j]
    śāliṣaṣṭikayoś cānnaṃ kṣīreṇāplutam aśnuyāt |
    [1938 ed. 6.39.319]
    ghṛta dvādaśarātrāt tu deyaṃ sarvajvareṣu vai |
    tenāntarenāśaya sva gatā doṣā bhavanti hi |
    [1938 ed. 6.39.320]
    tadeva śūnyaśirasāṃ sarpir nnastam prayojayet |
    śleṣmeṇas tu samutktreśe dhūmāṃ vrāyośikam pibet |
    [1938 ed. 6.39.320.add1]
    mūrcchāyām iti nidrāyāṃ kuryāc chītavivarjitaḥ |
    [1938 ed. 6.39.320.add2]
    dhātūṃ saṃkṣobhayeddoṣo mokṣakāle valīyasi |
    tena vyākulacittasya visaṃjña iva lakṣyate |
    [1938 ed. 6.39.321]
    svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūpāko mukhasya ca |
    kṣvavathuś cānna lipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇaṃ |
    [1938 ed. 6.39.322]
    vyāpitvāt sarvasaṃsparśāt kṛcchratvād antasambhavā |
    dantako hy eṣa manyānā jvara ity upadiśyate iti ||
    [1938 ed. 6.39.324]

    [Adhyāya 40: draft edition based on MS K]

    athāto 'tīsārapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.40.1]
    gurvanti ṣyandirukṣṇoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ |
    viruddhādhyaśanājīrṇair viṣamaiś cāpi bhojanaiḥ |
    [1938 ed. 6.40.3]
    yuktai |
    śokāduṣṭāmvupānair vā tathā ca turvipayayuyaiḥ |
    [1938 ed. 6.40.4]
    jalābhiramaṇair vegavighātaiḥ krimikopataḥ |
    nṛṇāṃ bhavaty atīsāro lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate |
    [1938 ed. 6.40.5]
    saṃśamyāpātvātur agnipravaddhaḥ śakṛbhigro vāyunādhaḥ praṇunnaḥ |
    saratvatīdātisāratum āhur vyādhiṃ ghoraṃ datti
    [1938 ed. 6.40.6]
    ekaikaśaḥ sarvaśaś cāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ |
    kecid āhustve kaviśan prakāraṃ netve tasmin kāśirājastvavocat |
    [1938 ed. 6.40.7]
    doṣāvasthā tasya naikaprakārāḥ | kāle kāle vyādhitānāṃ bhavanti ||
    hṛnnābhipāyūdaravastitodagātrāvasādānilavegarodhaḥ |
    [1938 ed. 6.40.8]
    viṭsaṅgam ādhmānam athāvipāko bhaviṣyatasya puras sarāṇi |
    śūlārditolpam vadgaśam saphena te sānilamārutena |
    [1938 ed. 6.40.9]
    māṃsādakāraśavedān vikṛṣṇam uṣṇan dravāśya nīlopamam vā |
    [1938 ed. 6.40.10]
    pittāt pītaharitaṃ lohitaṃ vā tṛṣṇāṃ mūrcchādāhapākopapannaḥ |
    [1938 ed. 6.40.11ab]
    śuklaṃ sāndraṃ sakaphaṃ śleṣmaṇā tu viśrāṃ go hṛṣṭarobhā manuṣyaḥ |
    [1938 ed. 6.40.12ab]
    sarvātmaka sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchām caiṣo vālavṛddheṣ evasādhyaḥ |
    tais tair bhāvaiśocatolpāsanasya śuṣkaṃ śuktaṃ teje ūṣmo gṛhīta¦ |
    [1938 ed. 6.40.13]
    koṣṭhaṃ gatvā vipram uṣṇa praṇadyas tās taṃ raktāt kākaṇanti prakāśa¦ |
    mayurīśaṃ niḥpurīgaś ca sagandham āgantaś ca sāryate yotisāraḥ |
    [1938 ed. 6.40.14]
    śokotpanno duścikitsyotisāmātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ |
    āmājīrṇotpradrutā kṣaibhayantu | koṣṭhaṃ jantār pātramālāḥ sadoṣāḥ |
    [1938 ed. 6.40.15]
    nānāvarṇaś cātimātraṃ su ṣaṣṭham etad vadanti |
    [1938 ed. 6.40.16]
    mayicchamebhidoṣair vānyastamayni ga ti |
    purīṣaṃ bhṛgadurgandhi vicchinnaś cāmasaṃjñitam ¦ |
    [1938 ed. 6.40.17]
    etānye va tu liṅgāni viparītāni yasya vaiḥ |
    lāghavaś ca manuṣyasya tan pakkvam iti nidrirśate |
    [1938 ed. 6.40.18]
    || mañjayakṛdveśavārāmvutailaṃ sarpiḥ kṣaudraṃ kṣīrarūpaṃ snavet¦ |
    mañjiṣṭhābhammātulaṅgopam vā visraṃ śītaṃ sarvagandhyañjanābha¦ |
    [1938 ed. 6.40.19]
    rājīmadvā candrikaiḥ santatam vā pūyadrakaś cāś ca
    hanyādetad viparītaś ca yaḥ kṣīṇaṃ hanyur vahava pasargāḥ |
    [1938 ed. 6.40.20]
    asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātam upadrutaṃ |
    gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet |
    [1938 ed. 6.40.21]
    āmapakvakramaṃ hitvā nātīsāre kriyā mataḥ |
    ataḥ sarvātisāreṣu jñeyaṃ pakvāmalakṣaṇaiḥ |
    [1938 ed. 6.40.24]
    hitaṃ laṅghānamevādau rsarūpeṣu dehin⦠|
    tatrāsacchardanad kāryaṃ pippalīlavaṇām ca nā |
    [1938 ed. 6.40.25]
    kāryaś cānaśanaṃ syānte dravaṃ laghu ca bhojana¦ |
    [1938 ed. 6.40.27ab]
    doṣastambhanam agre tu na kartavyam vijānatā |
    tadau vadhyamāṇās tu vahuṃ kurvaty upadravān
    [1938 ed. 6.40.29]
    nāme saṅguruṇaṃ dadyād atisāra keṣañcanaḥ |
    akāla sa hīto hi vikārāṃ kurute vanaṃ |
    [1938 ed. 6.40.30.add]
    daṇḍakālasakātmānaśophodarabhagandarāḥ |
    kuṣṭhayāṃ maya plīhagulmāyākarādikān |
    [1938 ed. 6.40.30]
    stokastokaṃ vivaddham vā saśūlaṃ yotisāryate |
    abhayāpippalīkalkaissukhoṣṇais tam virecayet |
    [1938 ed. 6.40.33]
    haridrādīm vacādim vātasmād ādau piven naraḥ |
    [1938 ed. 6.40.28cd]
    galayuṣayayavāgūbhiḥ pippalyādiś ca yo jayeta |
    [1938 ed. 6.40.27cd]
    devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayā ||
    [1938 ed. 6.40.35cd]
    abhayā dhānyakam mustām pippalī nāgarām vacā |
    pipalī dhānyakaṃ mustaṃ vālakavilvam eva ca |
    [1938 ed. 6.40.36]
    mustaṃ parpakaṃ śuṇṭhī vacā sātiviṣābhayā |
    vati viṣā hiṅgu vacā sauvarcalā bhayā |
    [1938 ed. 6.40.37]
    mahauṣadham ativiṣā mustā cetyāma pācanāḥ |
    ete yogāsmasāratāḥ ślokārdhavihitās tu me |
    [1938 ed. 6.40.45]
    dhānyāmloṣṇāmbumadhyānāṃ pibeda anyatamena vā |
    niṣkvāthāṃ vā pibed eṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu yojit⦠|
    [1938 ed. 6.40.46]
    mustaṃ kuṭajavījāni bhūnim ca sadurālabha¦ |
    [1938 ed. 6.40.63]
    uśīraṃ candanaṃ lodhrāṃ nāgaraṃ nīlam utpala¦ |
    [1938 ed. 6.40.64]
    pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phala¦ |
    phalaṃ tvacam vatsakasya śṛṅvare gho vacā |
    [1938 ed. 6.40.65]
    catvāra ete yogās syuḥ pakvātīsāranāśanāme ||
    uktāmayopayojyās te sakṣaudrās taṇḍulāṃbunā |
    [1938 ed. 6.40.71A]
    mūrvā nirdahanī pāṭhā trikaṭu gajapippalī |
    kaṭurāhiṇo rudradāru śatāhvā gaurasarṣapā |
    [1938 ed. 6.40.39]
    elā śārivakaṃ kuṣṭhaṃ haridre śukraja yavā |
    meṣaśṛṇga tva kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca |
    [1938 ed. 6.40.40]
    vṛkṣādanī vīratarāṃ vṛhatyau dve sahe tathā ||
    aralutvataindukī ca dāḍimantar va |
    [1938 ed. 6.40.41]
    sālasārādinirho lavaṇāni tathaiva ca |
    yo gātayo syarāmaṇarśakarāḥ smṛtāḥ |
    [1938 ed. 6.40.41.add]
    pāṭhā tejavatī musto pippalīkauṭajaṃ phalaṃ ||
    [1938 ed. 6.40.42ab]
    surāpānyamla sīnāṃ pibed anyatareṇa tu |
    niskvāthaṃ vāpi pibed eṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu jojitāṃ |
    [1938 ed. 6.40.46.add]
    harītakīm ativiṣāṃ hiṅgu sauvarcālaṃ vac⦠|
    [1938 ed. 6.40.48cd]
    pibet sukhāṃvunā janturāmātīsārapīḍitaḥ |
    paṭolaṃ dīpyakaṃ nimva vacāpippalināgarāṃ |
    [1938 ed. 6.40.49]
    viḍaṅganātha kuṣṭhaś ca pibed vāpi sukhāmvunā ||
    śṛṅgaveraṃ guḍucīś ca pive uṣṇena cāṃbhasā |
    [1938 ed. 6.40.50]
    yogādārau teyo karāḥ smṛtāḥ |
    [1938 ed. 6.40.51.add]
    lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī ||
    citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṃgeṣṭhā lavanāni ca |
    [1938 ed. 6.40.51]
    hiṅguvṛkṣakavījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ |
    paṭolaṃ || hanti daṃtyatha pippalyaḥ kalkāvakṣa samau smṛtau ||
    [1938 ed. 6.40.52]
    vacā kuṭakavījāni yor othaṃ pañcamo mataḥ |
    ete sukhāmvu peyā yogāḥ pañcāmanā manāḥ |
    [1938 ed. 6.40.53]
    payasyāṃn kāṣmamustām cāviṃ matibhadrasāhvay⦠|
    kṣīrāvagiṣṭaṃ pītvā hanyāmaṃ śūlam eva ca |
    [1938 ed. 6.40.54.add]
    nivṛtteṣvāsaśūleṣu yasyā na praguṇonilaḥ |
    stokastokaṃ saśūlam vā rujāvānyātisāryate |
    [1938 ed. 6.40.54]
    sakṣāralavaṇaiyuktm mandāgni prapibed ghṛta¦ |
    kṣāranāgaracāṅgerīkoladadhyamlasādhita¦ |
    [1938 ed. 6.40.55]
    sarpiracchaṃ pibed vāpi śūlātusāraśāntaye |
    dadhnāmlaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitraka¦ |
    [1938 ed. 6.40.56]
    secavya pippalīmūlaṃ dāḍimair vā jagarditaḥ |
    nikhile nopadiṣṭāyaṃ vidhirāmāyaśāntaye |
    [1938 ed. 6.40.57]
    tūkṣṇoṣṇa varjyametan tu vidadhyāt pittaje vidhi¦ |
    yathoktam upavāsānte yavāgūś cāsyapraddate |
    [1938 ed. 6.40.58]
    valayor aṃ śumatyām ca śvadraṃṣṭāvṛhatīṣu ca |
    śatāvaryāś ca saṃsiddhā suśītā madhusaṃyutāḥ |
    [1938 ed. 6.40.59]
    mudgādiṣu ca yuṣāṃ syurdravyairetiḥ susaṃskṛtāḥ |
    mṛdubhir dīpanaistiktairdravyaisyādhyāmapācana¦ |
    [1938 ed. 6.40.60]
    yadā pakvopyatīsāra saraty evaṃ murhumurhuḥ |
    grahaṇyā mārdavātajantos tatra sastambhano hitaḥ |
    [1938 ed. 6.40.68]
    samaṅgā dhātakīpuṣpaṃsamvaṣṭhālodhram eva ca |
    śālmalīveṣṭakaṃ vāpi vidadhyādhyogam uttama¦ |
    [1938 ed. 6.40.69]
    samaṅgā dhātakīlodhravṛkṣadāḍimayosvacau |
    [1938 ed. 6.40.69.add]
    āmrāsthimadhyalodhrañ ca vilvamadhyapriyaṅgavaḥ |
    madhukam meṣaśṛṅgāsya dīrghavṛntatvageva ca |
    [1938 ed. 6.40.70]
    catvāra ete yogā syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ |
    uktā mayopayojyāste kṣaurdrātāṇḍalāṃvunā |
    [1938 ed. 6.40.71]
    mustākaṣāyam ekaṃ vā peyam madhusamāyutaṃ |
    lodhrāṃ vaṣṭhāpriyaṅggvādīṅ gaṇānevaṃ prayojayet ||
    [1938 ed. 6.40.72]
    padhmāṃ samāṅgāṃ madhukaṃ vilvajaṃvuśalāṭubhiḥ |
    pibet taṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṃ para¦ |
    [1938 ed. 6.40.73]
    kacchagamūlakalkaṃ vāpyudumvaraphalopama¦ |
    payasyā candanaṃ padmaṃ śarkarā nāgakeśara¦ |
    [1938 ed. 6.40.74]
    pakvātīsāra yogoyaṃ japet pītaṃ saśoṇita¦ |
    nirāmarūpaṃ śūlārttalaṅghanādhyais ca karṣita¦ |
    [1938 ed. 6.40.75]
    naraṃ rūkṣam evekṣāgniṃ sakṣāraṃ pācayed dhṛta¦ |
    [1938 ed. 6.40.76ab]
    payastailaś ca madhu ca kamvilvajaṃvu pivec chūlairūpadrutaḥ |
    [1938 ed. 6.40.79cd]
    sitājamodakaṭvāṅgamadhukairavacūrṇṇitaḥ |
    avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgne racirotthita¦ ||
    [1938 ed. 6.40.80]
    nānāvarṇam atīsāraṃ puṭapākair upācareta |
    tvakiṇḍadīrghavṛntasya kāśmarīcchadanāvṛtaṃ |
    [1938 ed. 6.40.81]
    mṛdāvaliptaṃ sukṛtam aṅgāreṣv avakulayeta |
    [1938 ed. 6.40.82cd]
    svinnam udhṛtya niṣpīḍya rasam ādāya tan tataḥ |
    śītīkṛtvā madhuyutaṃ pāyayed udarāmaye |
    [1938 ed. 6.40.83]
    jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ vṛtteṣu kārayet |
    tittiriṃ luñcitaṃ godhṛniḥkṛṣyāntran tu pūrayeta |
    [1938 ed. 6.40.84]
    nyagrodhādhitvacākalkaiḥ pūrvavaccāvakulayeta |
    rasam ādāya tasyātha susvinnasya samākṣika¦ |
    [1938 ed. 6.40.85]
    śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayed udarāmaye |
    [1938 ed. 6.40.86ab]
    evaṃ praroha kurvītanya yopādhyair vicakṣaṇaḥ |
    [1938 ed. 6.40.88cd]
    puṭapākān yathāyogāṃ jāṅgalopahitāṃ śubh⦠|
    [1938 ed. 6.40.89ab]
    kauṭajaṃ phāṇitaś cāpi haṃntyatīsāramojasā |
    amvaṣṭhādimadhuyutaṃ pi aralutvak priyaṅgu ca madhukadāḍimāṅkurāṃ |
    āvāpya piṣṭhvā vipaced yavāgūn dadhnitām pibet |
    [1938 ed. 6.40.90]
    sarvātīsārān tāṃ hi hanti pakvānaśaṃśayaḥ |
    [1938 ed. 6.40.93ab]
    kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasaṃjñita¦ |
    [1938 ed. 6.40.98cd]
    niśāparyuṣitam peyam sākṣikeśasamāyuta¦ |
    vivadhavātaviṭ śūlaparītaḥ saṃpravāhikaḥ |
    [1938 ed. 6.40.99]
    saraktapittaś ca payaḥ pibet tṛṣṇā samānvitaḥ |
    yathāmṛtan tathā kṣīramatīsāreṣu ta¦ |
    [1938 ed. 6.40.100]
    cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhārāna sādhita¦ |
    doṣaśeṣaṃ haret taddhi tasmāt pathyatamaṃ smṛta¦ ||
    [1938 ed. 6.40.101]
    hitaṃ snehavireko vā vastayaḥ picchilāś ca ye |
    [1938 ed. 6.40.102ab]
    śakṛtā yas tu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇita¦ |
    prāk paś cād vā purīṣasya sarukṣaḥ parikīrttikaṃ |
    [1938 ed. 6.40.103]
    kṣīraśuklāśritaṃ sarpiḥ pibet sakṣaudraśarkara¦ |
    dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakuryarvaighṛta¦ |
    [1938 ed. 6.40.104]
    saṃyuktam bhadrarohiṇyā pakvam peyāvimiśrita¦ |
    tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāraṇa¦ |
    [1938 ed. 6.40.105]
    gaurave vamanam pathyaṃ yasya syāt pravalaḥ kaphaḥ |
    jvare dāghathaviḍvandha mārūtādraktapittavat |
    [1938 ed. 6.40.106]
    kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sadā cāpy ānuvāmana¦ |
    [1938 ed. 6.40.107cd]
    gudapākas tu pittena yasya syādahitāśinaḥ |
    tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāś cānuvāsanāḥ |
    [1938 ed. 6.40.109]
    dadhimaṇḍasurāvilvasiddhaṃ tailaṃ samārute |
    bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhira¦ |
    [1938 ed. 6.40.110]
    rujayāś cāpy aśāmyāṃ tvāpicchāvastidhīyate |
    [1938 ed. 6.40.111cd]
    prāyena gudadaurvalyaṃ dīrghakālātisāriṇ⦠|
    bhavet tasyādhitaṃ teṣāṅ gude tailāvacāraṇa¦ |
    [1938 ed. 6.40.112]
    kapitthaśālmalīphañjīvaṭākārpāsidāḍimā |
    yūthikā kacchurā śelū saṇāmūrvā ca dādhikāḥ |
    [1938 ed. 6.40.113]
    yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvāṃ paś cādvā pratisāryate ||
    [1938 ed. 6.40.117cd]
    sa pallavairvaṭādīnāṃ sasarpis sādhitam payaḥ pibet saśarkarākṣaudramathavāpyabhimathya tat |
    [1938 ed. 6.40.118]
    navanītam ato lihyāt cakraṃ yena piven naraḥ |
    [1938 ed. 6.40.119ab]
    tilakalko hitaś cāpi modgau mudgarasas tathā ||
    [1938 ed. 6.40.115cd]
    piyālaśallakījamvuśālmalītiniśatvacaḥ |
    [1938 ed. 6.40.119cd]
    kṣīre śamṛditā pītās sakṣaurdrā raktanāśanāḥ |
    madhukaṃ śarkarālodhraṃ payasyām atha śāriv⦠|
    [1938 ed. 6.40.120]
    pibet padmāś ca dugdhenac chāronāsṛk praśāntaye ||
    śarkarotpalalodhrāni samaṅgā madhukan tilāḥ |
    [1938 ed. 6.40.122]
    tilāḥ kṛṣṇās samapraṣṭyāhvā samaṅgā cotpalāni ca |
    [1938 ed. 6.40.123ab]
    maṃjiṣṭhāśarkarā lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalaiḥ |
    [1938 ed. 6.40.121cd]
    pibed padmāś ca dugdhenac chāgenāsṛkpraśāntaye |
    [1938 ed. 6.40.122.add]
    lodhran tilātamo ca rasān tathaiva madhukāryaṇaiḥ |
    [1938 ed. 6.40.123cd]
    kacchurā tilakalkaś ca yogām catvāra eva ca |
    ājena payasā peyā sarakto madhusaṃyutā |
    [1938 ed. 6.40.124]
    vasavānāṃ ghṛtalājacūrṇasitāmadhu |
    saśūlaraktapittaṃ tu līḍhaṃ hantyudarāmaya¦ ||
    [1938 ed. 6.40.126]
    drave sarakto sarati vālavilvaṃ saphāṇitaṃ |
    sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu muditaṃ kara¦ |
    [1938 ed. 6.40.125]
    dīptāgnimcāṣyatīsāre vardhamāna valāmvite |
    kṛṣṇāviḍāṅgatṛphalākaṣāyeṇa virecayeta |
    [1938 ed. 6.40.130]
    atha vairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā |
    yavāgūm cāsya vitared vātaghnair dīpanaiḥ kṛtāṃ |
    [1938 ed. 6.40.131]
    dīptāgnirḥ purīṣā yaḥ sūvecchanasavedana¦ |
    pibet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailaṃ ghṛtapayaḥ |
    [1938 ed. 6.40.132]
    svinnām vā guḍatailanabhakṣayed vadarāṇi vā |
    sasvinnāṃ piṣṭavadvāpi samā vilvaśalādubhiḥ |
    [1938 ed. 6.40.133]
    dadhnopayujya kulmāṣām śvetām anupibet sur⦠|
    śaśamāṃsaṃ sarudhiradhira¦ samāṃśaṃ saghṛtaṃ dadhi |
    [1938 ed. 6.40.134]
    vipācya śodako vec ca mṛdvannaṃ śakṛtaḥ kṣaye ||
    saṃskṛto yamake māṣāyavakolaḥ rasaḥ śubhaḥ |
    [1938 ed. 6.40.135]
    bhojanārthe pradātavyo dadhiḍādāmasārivaḥ |
    guḍāvilvaśalādūni dāḍimaś cāpi peśima¦ |
    [1938 ed. 6.40.136]
    vaṣka saraś ca yamake bhṛṣṭo varcaḥ kṣaye hitaḥ |
    [1938 ed. 6.40.137ab]
    vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ valāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya |
    pravāhamāṇasya muhurmālāktam pravāhikām tām pravadanti tajjñāḥ |
    [1938 ed. 6.40.138]
    pravāhikā vātakṛtās saśūlāḥ pittāt sadāhā sakaphā kaphāc ca |
    [1938 ed. 6.40.139ab]
    vilvamadhyo samadhukaṃ śarkarācūrṇṇasaṃyuta¦ |
    taṇḍulāmbuyuto yogaspittaṃ raktotthitāṃ jayet |
    [1938 ed. 6.40.127]
    yogān varāṃ grāhikam cāyin kuryāt kṣaudraśarkarāṃ |
    nyagrādhādiṣu kurv-ita puṭapākānyaṇaritāṃ ||
    [1938 ed. 6.40.128]
    dīptāśauvāṣpatīsāra vivardhati valāgnite |
    triphalāviṣaṅgakṛṣṇākaṣāyeṇa virecayeta |
    [1938 ed. 6.40.130.add]
    saśoṇitā śoṇitasambhavā yā rūkṣaprabhavā matā tu |
    [1938 ed. 6.40.139cd]
    tāsām atīsāravadādiśec ca liṅgaṃ krame ś cā samudbhavānāṃ ||
    na siddhmāṃ yānti vilaṃghna nādhyaur yogair udīrṇā yadi pācanair yā |
    [1938 ed. 6.40.140]
    tāḥ kṣīrasamevāśu śṛtaṃ nihanti tailan tilāḥ picchilavastastayam ca |
    [1938 ed. 6.40.141]
    kṣīreṇa cāsthāpanam agryam ukta dvipañcamūlīkvathitena śūle ||
    pravāhikāyāś ca samākṣikena tailena yuṃjyād anuvāsanañ ca |
    vātaghnavargamadhureṣu caiva tailaś ca siddhaṃ hitamannapāne |
    [1938 ed. 6.40.143-144]
    lodhraṃ viḍaṃ vilvaśalāṭu caiva lihyac ca taina kaṭutrikāḍhyaṃ |
    dadhnā sasāreṇa sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niś cārakapīḍitas tu |
    [1938 ed. 6.40.145]
    sutaptakupyan kvathitena vāpi kṣīreṇa śītena madhuplutenaṃ |
    kṣīrāplutau vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ |
    [1938 ed. 6.40.146]
    vātaghnasaṅgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān ṣaḍām cāpy upayojayīt |
    khādec ca matyāṃsa rasas tu yāc ca vātaghnasiddhāṃ saghṛtaṃ | satailāṃ |
    [1938 ed. 6.40.147]
    eṇāvyajanāś ca vaṭapravālaiḥ siddhāni sārdham piśitāni khādeta |
    medhyaṃ susiddhaṃ tvatha vāpi raktaṃ vas tasya dadhnā ghṛtatailayuktaḥ |
    [1938 ed. 6.40.148]
    khādeta pradehaiḥ śikhilāvarjarvā yūṣaiś ca mukhyair dadhibhiś ca bhuṃjeta |
    māṣāṃ suddhiṃ ghṛtamaṇḍayuktāṃ khādec ca dadhnā maricopadaṃśāṃ |
    [1938 ed. 6.40.149]
    viḍaṃ duḍaṃ vilvasalāṭu caiva lihyāc ca taila na kaṭutrikādya |
    rājasenātka dāḍimānāṃ raseṣu siddhāṃrūghṛtās sa tailāḥ |
    [1938 ed. 6.40.150.add1]
    pravāham ānāya hitā yavāgūrāpnuyānaṃ payasā hitam vā |
    ruphātimūtrakṛcchakṣīreṇa sakṣaudraghṛtotpalan |
    [1938 ed. 6.40.151.add2]
    syaṣṭinocchāpyatatonuvāsyatailena kākoligaṇaśritena |
    [1938 ed. 6.40.152.add3]
    rātrāvahani vā nityaṃ rujārto yo bhaven nara¦ |
    [1938 ed. 6.40.152ab]
    tailaṃ sāvāhāryeṣumekeṅganuvāsana |
    [1938 ed. 6.40.152.add4]
    yathā yathā tailaṃ syāt tatrahā śāmyati mārutaḥ |
    [1938 ed. 6.40.152cd]
    praśānte mārute cāsya śānti yāti pravāhikā |
    [1938 ed. 6.40.153ab]
    pāṭhājamodaukuṭajasya vījaṃ śuṇṭhī samā māgadhikāś ca piṣṭāḥ |
    sukhāmvupītāḥ śamayanti rogaṃ meṣāṇḍasiddham payaso hitam vā |
    [1938 ed. 6.40.154]
    pittān śikāyāṃ madhukaṃ sitāś ca mayiś ca va karasaṃyutaś ca |
    [1938 ed. 6.40.155.add]
    līḍhvātha sakṣaudrasamam pibed vā jamvurādāmalakāc ca kalka¦ |
    [1938 ed. 6.40.155]
    sitādavikṣaudrayutan tathauva vilvan na tadāka dāḍimaś ca |
    [1938 ed. 6.40.156A]
    nilāṃ sayaṣṭīmadhukaṃ sītāś ca kṣaudrā taṇḍulapācanena |
    [1938 ed. 6.40.157A]
    sarpirvi vaṃdhe bhṛśe dāha mūvipācyadugdhaṃ na lavate sābhyāṃ |
    [1938 ed. 6.40.158A]
    mūlaiḥ payasotpala yaṣṭikāmīvidāryakāśrmarya valāsamataiḥ |
    [1938 ed. 6.40.159.add]
    deyā ghṛtakṣaudrayutonuvāsaghṛtena cānte madhukaśritena |
    [1938 ed. 6.40.160.add]
    pittānmikārasaḥ sapayātha vimiśritas tu |
    [1938 ed. 6.40.161A]
    padmāṃ samadmvuja dhātakībhiḥ kalkī kṛtābhir madhusaṃyutābhiḥ |
    [1938 ed. 6.40.162.add]
    śāmyan tathaivaṃ na tasya samaṅgā padmā payaḥ pādapayota kīrtiḥ |
    [1938 ed. 6.40.163A]
    pakvāpayovilvakapītanāmbhamo yā sarpimayunāru |
    [1938 ed. 6.40.164.add]
    etatc chite naiva ghṛtena samyaśaye caivam upaiti śānhi¦ |
    [1938 ed. 6.40.165.add]
    laghūni pathyānyatha dīpanāni snigdhāni bhojyānyudarāmayueṣu ||
    [1938 ed. 6.40.156cd]
    hitāya nityaṃ vitaredvibhokṣaṃ yogāṃs ca tāṃ stāṃ bhiṣapramattaḥ |
    [1938 ed. 6.40.157]
    tṛṣṇāpanayanī ladhvī dīpanī vastiśodhanī |
    jvare caivātisāre ca yaccādvisratraṃ samyagvāyum ca cchati |
    [1938 ed. 6.40.158]
    vāgūsarvadā hitā |
    [1938 ed. 6.40.169A]
    rau kṣānpravṛttatīsārakriyāsnigdhā vidhīyate |
    [1938 ed. 6.40.158cd]
    raukṣān grahanimitte ca śokaje śoka nāśanī |
    [1938 ed. 6.40.159cd]
    viṣārśaḥ krimisaṃbhūte hitā cobhayaśarmadā |
    [1938 ed. 6.40.160ab]
    samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvvam pittam upācaret |
    jvare caivātisāre ca sarvvatrānyatra māruta¦ |
    [1938 ed. 6.40.161]
    yasyoccārād vinā mūtraṃ samyag vāyuś ca gacchati |
    dīptāgner laghukoṣṭhasyasthitas tasyodaro mayaḥ |
    [1938 ed. 6.40.172A]
    atisāre nivṛtte pi mandāgner ahitāśinaḥ |
    bhūyaḥ saṃdūṣito vanhir grahaṇīmayi dūṣayet |
    [1938 ed. 6.40.167]
    tasmāt kāryaḥ parīhārasmātīsāre viriktavat | yāvan na prakṛtisthassyoddoṣataḥ prāṇatas tathā ||
    [1938 ed. 6.40.168]
    ṣaṣṭhī kalā pittadharā yā pūrvam parikīrttitā |
    pakkvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrttitā |
    [1938 ed. 6.40.169]
    grahaṇyā valam agnir hi sa cāpi grahaṇī śritaḥ |
    tasmāt sadūṣite vanhau grahaṇī sampraduṣyati |
    [1938 ed. 6.40.170]
    ekaikaśas sarvam ca caithair atyartham ucchritaiḥ |
    sā duṣṭā vahuśo bhuktāmāmam eva vimuñcati |
    [1938 ed. 6.40.171]
    pakvam vā sarūjapūtirmurhurvaddhaṃ murhurdrava¦ |
    grahaṇīrogamāhustaṃ māyurvedaviśāradāḥ |
    [1938 ed. 6.40.172]
    tasyotpattau sadāhonna sadānālasya tṛṭklamāḥ |
    valakṣayor uciḥ kāsaḥ karṇnakṣveḍo tu kūjanaṃ |
    [1938 ed. 6.40.173]
    athā jāte bhavej jantoḥ ḥ |
    nichardijvarārocakadāhavān |
    [1938 ed. 6.40.174]
    udgirec chuktatiktāmlatasya dhūmāmagandhimāṃ |
    prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitāḥ |
    [1938 ed. 6.40.175]
    vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśodaramastakaiḥ |
    pittāt sadāhair gurubhiḥ kaphā tribhyas trilakṣaṇaiḥ |
    [1938 ed. 6.40.176]

    [Adhyāya 41: draft edition based on MS K and the portion missing in K is based on H]

    athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.41.1]
    anekadoṣānugato vahurogāgamaḥ |
    durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ ||
    [1938 ed. 6.41.3]
    saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity abhidhīyate |
    kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
    [1938 ed. 6.41.4]
    rājñas caṃdramaso yasmād abhūdeṣa kilāmayaḥ |
    tasmāt ta rājayakṣmeti kecid āhuḥ punar janāḥ |
    [1938 ed. 6.41.5]
    sa vyastair jayate doṣair iti kecid vadanti hi ||
    ekādaśānām ekasmiṃ sāṃnidhyāt tantrayuktiḥ |
    [1938 ed. 6.41.6]
    kriyāṇāś cāvibhāgena prāgevotpādanena ca |
    eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
    [1938 ed. 6.41.7]
    udre kāntasya liṅgāni doṣāṇāṃ tu bhavanti ha |
    kṣayād vegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt |
    [1938 ed. 6.41.8]
    jayate kupitair doṣair vyāptadehasya dehinaḥ |
    kaphapradhānair doṣais tu ruddheṣu rasavartmasu |
    [1938 ed. 6.41.9]
    ativyavāyino vāpi kṣīṇaretasyanāntaraṃ ||
    kṣīyante dhātavassarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
    [1938 ed. 6.41.10]
    svarabhedonilācchūlasaṃkāca svāṃsapārśva yāḥ |
    jvarāṃ dāhotisāraś ca pittādraktasya cāgāmaḥ |
    [1938 ed. 6.41.12]
    śirasaḥ paripūrṇatvaṃmabhaktacchanda eva ca |
    kāsaḥ kaṇṭhasya codhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ |
    [1938 ed. 6.41.13]
    ekādasabhiḥ ṣaḍbhir vā pañcabhir vā samanvitaḥ |
    [1938 ed. 6.41.14ab]
    jahyāc choṣārditajantumicchaṃ suvipulaṃ yaśaḥ |
    [1938 ed. 6.41.15cd]
    vyavāyaśokasthāviryā vyāyāmādhvapraśāṣiṇāṃ |
    kṣarati yadvāguṃśoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
    [1938 ed. 6.41.16]
    vyavāyaśoṣīśukrasya kṣayaliṅgairūpadrutaḥ
    pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ |
    [1938 ed. 6.41.17]
    pradhānaśīlaḥ śratāṃgaḥ śokaśoṣyati tādṛśaḥ |
    [1938 ed. 6.41.18ab]
    jarāśoṣī kṛśo mando hatavuddhivalendriyaḥ |
    kampanorūcimaṃbhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
    [1938 ed. 6.41.19]
    saprasrutāsyanāsākṣi suptarūkṣamalacchaviḥ |
    [1938 ed. 6.41.20cd]
    adhvapraśoṣī śrastāṃgaṃ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ
    prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ |
    [1938 ed. 6.41.21]
    ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīna gaurvārūcipīḍitaḥ |
    [1938 ed. 6.41.20ab]
    vyāyāmaśoṣīsbhūyiṣṭhametireva samanvitaḥ |
    liṅgarurakṣatakṛtaḥ saṃyuktaś ca kṣatādvinā |
    [1938 ed. 6.41.22]
    raktakṣayādvedanābhis tathaivāhārayantraṇāt |
    vraṇitasya bhavec choṣo doṣaḥ sāmaśmaḥ |
    [1938 ed. 6.41.23]
    vyāyāmabhāṣyādhyayaneraibhighātātimaithunaiḥ |
    karmaṇā vāpyurasyena vakṣyo yasya vidāritaṃ |
    [1938 ed. 6.41.24]
    tasyoparikṣate raktuyaśleṣmā ca gacchati |
    [1938 ed. 6.41.ef]
    kāśaṃprarcchardayec cāpi pītaraktāsitārūṇaṃ |
    santaptavakṣaśotyarthaṃ dūyamānena tā |
    [1938 ed. 6.41.25]
    vadano bhinnavarṇasvaro naraḥ |
    keṣāñcidevaśoṣohi kāraṇaibhedam āgataḥ |
    [1938 ed. 6.41.26]
    na tatra doṣaliṅgānāsamastānāṃ nipātanaṃ |
    kṣayā eva hi vijñeyā pratyekadhātusañjñitāḥ |
    [1938 ed. 6.41.27]
    cikitsitan tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye ||
    [1938 ed. 6.41.28]
    śvāsāṃgasādakaphasaṃśrayatāluśoṣācchardyagnisādaparipīnasapāṇḍunidrāḥ |
    śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jaṃtuḥ śuklakṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ |
    svapneṣu kākaśukaśalyakanīlakaṇṭhāgṛdhrān tathaiva ca kapīṃ kṛkalāsakāṃś ca |
    paśyet sarāṃsi sa nadīm vimalāṃls ca vāpīṃ śuṣkāṃmstarūnaruṇadhūmavārditāś ca ||
    [1938 ed. 6.41.30]
    mahāsanaṃ kṣīyamāṇāṃ soṣotisārapīḍitaṃ |
    śūnamūskodaraś cāpi yakṣmiṇam parivarjayet |
    [1938 ed. 6.41.31]
    upācared ātmavantaṃ dīptāgnim akṛśan nara¦ |
    sthirādivargasiddhena ghṛtenā jāvikena vā |
    [1938 ed. 6.41.32]
    snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaś cādhaś ca śodhanaṃ |
    āsthāpanan tataḥ paścāc chirasa virecana¦ |
    [1938 ed. 6.41.33]
    rasair bhuñjīta śuddhaś ca yavagodhūmaśālayaḥ |
    [1938 ed. 6.41.34ab]
    vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ |
    vṛṃhanīlo hitas tasya hitasnigdhānilāpahaḥ |
    [1938 ed. 6.41.35]
    gṛdhrātulūkāṃ sakunāmtathāgaṇdapadāṃ vyālavileśayāś ca |
    dadyāt prakārai dvividhair vidhijñaḥ |sarsatṛvāṃ śarṣapatailabhṛṣṭāṃ |
    [1938 ed. 6.41.36]
    deyāni māṃsāni vajāṅgalāni mudgāḍhakīyūṣarāś ca pathyāḥ |
    kharoṣṭranāgāś ca tarāśi caiva khādet mubhṛṣṭhāni sukalpitāni |
    [1938 ed. 6.41.37]
    māṃsopadaṃśāñś ca pivedariṣṭān mādhvīkasevī ca bhavet manuṣyaḥ |
    arkkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāñś ca bhakṣyān ||
    [1938 ed. 6.41.38]
    khādet pivet cāpi ajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle |
    vyoṣaṃ ghṛtakṣaudrayutañca lihyācca vyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārttaḥ ||
    [1938 ed. 6.41.39]
    māṃsādamāṃseṣu ghṛtañ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ kṣaudrayutaṃ vadanti |
    drākṣāsitāmāgadhikāś ca lehāḥ sakṣaudratailaṃ kṣayakāsahantā ||
    [1938 ed. 6.41.40]
    ghṛtena cājena samākṣikena turaṅgagandhātilamāṣacūrṇṇaṃ |
    sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaghṛtakṣaudrayutaṃ ca lihyā ||
    [1938 ed. 6.41.41]
    kṣīraṃ pived vāpyatha vājigandhāvipakvam evaṃ labhateṅgamuṣṭhiṃ |
    tad utthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pived vāpi payonupānam ||
    [1938 ed. 6.41.42]
    sevate cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇaṃ |
    utsādane cāpi turaṃgagandhā yojyā yavāś caiva punarnavo ca ||
    kṛtsne vṛṣe tatkusumaiś ca siddhaṃ sarppiḥ pivetkṣaudrahitaṃ hitāśī |
    [1938 ed. 6.41.43]
    yakṣmāṇametat pravalañ ca kāsaṃ śvāsan nihanyād api pāṇḍutāñ ca || śakṛcdrasāś cāśvagavājamāvyāḥ kvāthā mitāś caiva tatthaiva bhāgaiḥ |
    [1938 ed. 6.41.44]
    mūrvvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya bhāgas tv aparo ghṛtasya || bhāgān navaitā vipaced vidijño datvā trivargammadhurañ ca kṛtsnaṃ |
    [1938 ed. 6.41.45]
    kaṭutrikañ caiva sabhadradārūghṛtotamaṃ yakṣmaniv-araṇīyaṃ || dve pañcamūle varuṇaḥ karañja bhallātakāvilvapunarnavo ca ||
    [1938 ed. 6.41.46]
    yavān kulactthāñś ca varāṇi caiva sa cittakañ cāpi mahīkadamvaṃ ||
    kṛtvā kaṣāyam vipacedhi tasya ṣaḍbhirhi pātre ghṛtapātram ekaṃ |
    [1938 ed. 6.41.47]
    mahāvṛkṣapayobhayāñca vyāṃśukā.lavaṇottamañ ca ||
    tad dhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃś ca sahānilena |
    [1938 ed. 6.41.48]
    plīhodaroktaṃ tu hitaśca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra |
    upadrakāsvaravaikṛtādīñjayedavekṣaśikhilena śāṃtaṃ |
    [1938 ed. 6.41.55]
    elājamodāmalekābhayoś ca gāyatrinimvāsanasālasārā ||
    viḍaṅgabhallātakacitrakāś ca kaṭutrikaś cāpi surāṣṭrajāś ca |
    [1938 ed. 6.41.50]
    pakvā jale tena pacet sarpis tasmiṃ susiddhe tv avatārite ca |
    triṃśatpalānyatra sitopalāyā dadyān tugākṣīripalāni ṣaṭvā ||
    [1938 ed. 6.41.51]
    prasthe ghr̥tasya dviguṇaś ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahṛtaṃ vidadyāt |
    palaṃ palaṃ prātarato lihec ca līhvā pibet kṣīramatandritas tu |
    [1938 ed. 6.41.52]
    etad dhi medhyam paramam pavitraṃ cakṣusyamāyutaman tathaiva |
    yakṣāṇamāśu vyavahanti caiva pāṇḍvāmayaś cāpi bhagandaraś ca |
    [1938 ed. 6.41.53]
    na cātra kiñcitparivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitad upāsyamāṇaṃ |
    [1938 ed. 6.41.54cd]
    striyo ratikrodhamasūyanoś ca tyajed udārāṃ viṣayaṃ bhajet |
    dvijāgurūṃ tāns tridaśāṃś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhya iti ||
    [1938 ed. 6.41.58]
    kāya ci 38 ||

    [Adhyāya 42: draft edition based on MS K]

    athāto gulmarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.42.1]
    yathoktaiḥ kopanaidoṣaḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ |
    janayanti nṛṇāṅgulmaṃ sa pañcavidha ucyate |
    [1938 ed. 6.42.3]
    hṛnnāsyor antare granthiḥ sāñcārī yadu vācalaḥ |
    vṛttaś ca cayaḥ sañcaya vāṃ sa gulma iti sañjitaḥ ||
    [1938 ed. 6.42.4]
    gupitānilamūlatvād guḍhagulmodayād api ||
    [1938 ed. 6.42.5cd]
    gulmavaddhā viśālatvād gulma ity abhidhīyate ||
    sa yasmād ātmani cayaṃ gacchaty apsv avuddhudaḥ ||
    [1938 ed. 6.42.6]
    antaś carati yasmāc ca pākam upayāty ataḥ |
    sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ |
    [1938 ed. 6.42.7]
    puruṣāṇān tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ |
    kṛcchraviṇmūtravātatvamānā hotranikūjanaṃ /
    [1938 ed. 6.42.8]
    dvesonne ca vāyurūrdhvaś ca pūrvarūpeṣu gulmināṃ |
    [1938 ed. 6.42.9cd]
    hṛtkukṣiśulaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyorniroṇāviṣamāgnitā ca |
    te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme nilasaṃbhave tu |
    [1938 ed. 6.42.10]
    svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇāṅgarāgaḥ kaṭuvakratā ca |
    pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||
    [1938 ed. 6.42.11]
    anne na lipsā gurūgātratā ca chardipraseko madhurāsya tā ca |
    kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca |
    [1938 ed. 6.42.12]
    sarvātmākaḥ sarvarūjopapannas taś cāpya sadhyam pravadanti tajjñāḥ |
    navaprasutātāhitabhojanā yā yā cāmagarbham visṛjodṛtai vā ||
    [1938 ed. 6.42.13]
    vāyur hitasyo vigṛhya raktāṃ karoti gulmaṃ sarūjāṃ sadāhaṃ |
    pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparan nivodhaḥ |
    [1938 ed. 6.42.14]
    na spandate nodarameti vṛddhim bhavanti liṅgāni ca garbhinīnāṃ |
    taṃ raktagulmaṃ pravadanti tajjñāḥ sa cāpya sādhyā tu cpitānilatvāt |
    [1938 ed. 6.42.15]
    vātagulmārdditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ |
    upācared yathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||
    [1938 ed. 6.42.16]
    jīrṇāsane kupyati vātagulme vidāhakāletveśanasya pittāt ||
    gulmaḥ kaphāt mūrchati rukamātre sarvāsu valāsu ca sannipāte |
    strīṇā tu yaḥ śoṇitakoṣagulmaḥ sa yoniśūlaṃ tu mūlaṃ karoti ||
    yonyāḥ parisrāvam aniṣtagandham viśeṣaliṅgāni bhavanti caiṣāṃ ||
    pittagulmārdditaṃ pītaṃ kākolyādikṛtaṃ ghṛtaṃ ||
    viriktam madhuraiyohair nnirūhaiḥ samupācaret ||
    [1938 ed. 6.42.17]
    śleṣmagulmārdditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtaṃ na tu |
    tīkṣair vviriktan tadrūpair nnirūhaiḥ samupācaret ||
    [1938 ed. 6.42.18]
    sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
    pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||
    [1938 ed. 6.42.19]
    viśeṣam aparaṃ cāyiḥ śṛṇu raktaprabhedanaṃ |
    palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet |
    [1938 ed. 6.42.20]
    uṣṇair vā bhedayet bhinne vidhir ā mṛgdaro hitaḥ |
    [1938 ed. 6.42.21cd]
    ānūpaudaka majjāno vasātailaghṛtāni ca |
    vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanaṃ |
    [1938 ed. 6.42.22]
    jāṅgalaikaśaphānāṃñ ca vasāsarpiś ca pittajā |
    tailaṃ jāṅgalamajjānam evaṃ gulmaikaphotthite ||
    [1938 ed. 6.42.23]
    dhātrīphalānāsvarase ṣaḍaṅge vipaced dhṛtaṃ |
    śarkarāsaindhavopetaṃ tadhitaṃ vātagulmināṃ ||
    [1938 ed. 6.42.24]
    kulatthamūlakakvāthadadhikāñjikasarpiṣāṃ |
    pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalānya |
    [1938 ed. 6.42.34]
    saurvarcalaṃ vitaṃ hiṃgudevadātha saindhavaṃ |
    vātagulmāpahaṃ sarpir etad dīpanam eva ca ||
    [1938 ed. 6.42.35]
    āgagvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtaṃ |
    [1938 ed. 6.42.37cd]
    kṣāravarge paced cānya¦ pacen mūtragaṇeparaṃ |
    ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
    [1938 ed. 6.42.38]
    tṛṇamūlīkaṣāye tu jīvanīyaiḥ paced ghṛtaṃ |
    nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛtaṃ vāpyapalādike |
    [1938 ed. 6.42.36]
    raktapittotthitaṃ hanti ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
    [1938 ed. 6.42.37ab]
    yathā doṣāc chrāyañ cāpi cikitset sānnipātikaṃ |
    cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |
    [1938 ed. 6.42.39]
    pibed gulmāpahaṃ kāle sarpiś tailvakam eva vā ||
    [1938 ed. 6.42.40ab]
    pāṭhā sa ca vyāvṛhatīdvayañ ca ramūlena samāni ś ca |
    saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |
    [1938 ed. 6.42.40.add1]
    athāvatāvāvaśeṣa matrākṣamātraṃ tṛvṛtaṃ viya |
    sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ tad vātagulmeṣu virecanaṃ syāt |
    [1938 ed. 6.42.40.add2]
    dantīvacāhiṃgvajamodapāṇa kṣāraṃ yavānāṃ lavaṇatrikaś ca |
    sacitrakaṃ kṣīrakaśṛdgaveraṃ syān mātulaṃ gamya bhavasya mūlaṃ |
    [1938 ed. 6.42.40.add3]
    eṣāṃ samānaṃ svaśayeṣimānāṃsukhāmvunā |
    naro bhṛṣāmayodarapravṛdvo sadyorūjāṃ vātakṛtāṃ nihanti |
    [1938 ed. 6.42.40.add4]
    drākṣāpayasyā madhukañ ca mukhyaṃ sacandanaṃ padmakam utpalañ ca |
    kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvā nudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ |
    [1938 ed. 6.42.40.add5]
    bhāgīpoṭolaṃ madhukañ ca pāṭhāṃ rohilyatthailāsaha pippalībhiḥ |
    etāni piṣṭhvā madhunā valiha pītaṃ samuti pittagulmaṃ |
    [1938 ed. 6.42.40.add6]
    harītakātyāmalakaṃ vitaṃgaṃ viśvāsadhaṃ ceti samāni kṛtvā |
    kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||
    [1938 ed. 6.42.40.add7]
    ca vyā ghṛtaṃ tatvṛtā tritīyaṃ tathā caturthī gajapippalīñ ca |
    phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||
    [1938 ed. 6.42.40.add8]
    mṛdvagnisiddhaṃ kṣatavāvaśeṣaṃ pūtaṃ pibed kṣaudrayūtaṃ hitāya |
    tat śleṣmaṃ tv atha vātagulmaṃ nirvāpayet hy āgnim ivāmvuvegaḥ |
    [1938 ed. 6.42.40.add9]
    sadevakāṣṭhaṃ cirivilvajaṃ tvak sapippalī pippalimūlabhāgau |
    pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇitagulmamūlāt |
    [1938 ed. 6.42.40.add10]
    ghoṣañ cabhāīṃ ca gurūpragāḍhāṃ nārīṃ pibet māmṛditāṃ ghṛtena |
    sukhāmvunā hanhy atha raktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punar ādadhāti ||
    [1938 ed. 6.42.40.add11]
    samuṣkakañ cekṣarakaṃ svadaṃṣṭrāṃśokaṃ palāsaṃ tilanālam eva |
    nīpakvadamvañ ca samātuluṃgaṃ pūtīkarañ ca sakapittha vilvaṃ |
    [1938 ed. 6.42.40.add12]
    valyantemām apy amṛtāṃ ca vallīṃ vṛkṣādanīṃ jātim athaiṃguñ ca |
    etāḥ pratānā kvathayāśva pradāhayan kṣāram athādadīta |
    [1938 ed. 6.42.40.add13]
    pṛthak pṛthak kāḍhakamānayuktaṃ tat srutam ādadīta |
    sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavastrāṇi yataḥ kṣamāvān |
    [1938 ed. 6.42.40.add14]
    aṣṭāḍhakaṃ tanprasitaṃ vidadhyān mūlan tu māmvāpyatha citrakasya |
    sukalpitāṃ tāṃ vipacedvidhikṣāḥ pūtavidadhyādathayādaleṣa |
    [1938 ed. 6.42.40.add15]
    palāri pūnas tathāsya kṛtvāni kvavathācitrakasya |
    tad vārake cāpi jalasya siddhaṃ pādāvaśeṣādvaṣegālanīyaṃ |
    [1938 ed. 6.42.40.add16]
    tena prapiṣyetva palonmitānāmisaṃvariṣṭhaṃ gaṇamauṣadhānāṃ |
    kaṭutrivargaṃ lavaṇāny athāṣṭau dve rohiṇīñ cāmlakavetamañ ca |
    [1938 ed. 6.42.40.add17]
    ñ ca bhāgīñ ca vayāñ ca pāṭhaṃ sajīvakaṃ mūlam athājamodāṃ |
    hiṃgun tu māñ cātiviṣañ ca mustameñ ca gajapippalīñ ca |
    [1938 ed. 6.42.40.add18]
    ālogarbhamamatrapiṣṭhaṃ pūrvaśrūtaṃ kṣāram athopacet tu |
    mṛdvagninā vākkvathitaṃ sanais tu modavilepāt pariśoṣitas tu |
    [1938 ed. 6.42.40.add19]
    kolapramāṇāṃ guṭikāṃ vidadhyād dvebhakṣayitvaiva matonnamadyāt |
    tataḥ padānāṃ śām eva gatvā yat aprakāṃkṣaḥ punar eva |
    [1938 ed. 6.42.40.add20]
    dve bhakṣayitvauva matonnamadyādapūrvavadjātamahāprakāṃkṣaḥ |
    sa eva guṭikāprayogādahah̤ sukhenaiva sahasrasāpi |
    [1938 ed. 6.42.40.add21]
    tisras tu gulmīguṭikāṃ prayuktvā mūlāt tataḥ pañca nihanti gulmān |
    catvāram cārmāṃmi nihani pītāḥ ta thā vātakahādare ca |
    [1938 ed. 6.42.40.add22]
    yevā pare vāakaphapravṛttārānṛṇāṃ kukṣigatā vikārāḥ |
    tāṃ hanti sarvāṃś ca yathaṃñ ca pītāḥ ghṛtena coktena jalena cāpi |
    [1938 ed. 6.42.40.add23]
    kāyagnisainyaṃ grahaṇīpradoṣamastavidām avāpya jīrṇaṃ |
    nihanti sadyo jarayanti cānnaṃ pāsāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||
    [1938 ed. 6.42.40.add24]
    kuriṇī tripahlāmaricāni viḍaṃgaṃkaṃ |
    pippalīcādamodañ ca kuṭājasya phalāni ca |
    [1938 ed. 6.42.40.add25]
    citrakaṃ kālikājājī ekaikaṃ palikaṃ mitaṃ |
    aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśaḥ syādguḍasya tu |
    [1938 ed. 6.42.40.add26]
    tailasya rasam āmalakasya tu |
    trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvāṃ śanaimṛdvagninā pacet |
    [1938 ed. 6.42.40.add27]
    ghanībhūtaṃ phalaiḥ kṛtvā samam āmalakasya tu |
    agnipramāṇaṃ vijñāya bhakṣayet prātarutthitaḥ
    [1938 ed. 6.42.40.add28]
    pañcagulmāṃ pramehāṃñ ca pāṇḍurogaṃ sakāmalāṃ |
    śoṣaṃ kuṣṭhodarāmīma samayec ca bhagandarāṃ |
    [1938 ed. 6.42.40.add29]
    yonidoṣaharo vṛṣyo medhā valavapuḥ karaḥ |
    guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mataś cāpi rasāyanaiḥ ||
    [1938 ed. 6.42.40.add30]
    tile kṣurakapālāśa sārṣapaṃ yavanālajaṃ |
    [1938 ed. 6.42.40cd]
    bhasmāmūkajañ cāpi gojavikharahastināṃ |
    mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |
    [1938 ed. 6.42.41]
    kuṣṭhasaindhavayaṣṭhīkanāgarakrimihantibhiḥ |
    ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palaiyutaṃ |
    [1938 ed. 6.42.42]
    ayas pātregnikalpena paktvā lehyam athoddharet |
    tasya mātrāṃ pibed dadhnā surayāṣā pi vā |
    [1938 ed. 6.42.43]
    dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā |
    gulmaṃ vātavikārāś ca kṣāroyaṃ hanty asaṃśayaṃ ||
    [1938 ed. 6.42.44]
    svarjikākuṣṭahasahaiḥ kṣāraḥ ketakajo pi vā |
    pītatailena śamayed dulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ |
    [1938 ed. 6.42.45]
    pītaṃ sukhāṃvunāvāpi svarjikākuṣṭhasaindhavaṃ ||
    vṛścīkamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatī dvayaṃ |
    [1938 ed. 6.42.46]
    citrakañ ca jaladroṇai pacet pādāvaśeṣitaṃ |
    māgadhācikumbhe nidhāpayet |
    [1938 ed. 6.42.47]
    madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇṇārdhasaṃyutaṃ |
    viśoṣitaṃ daśāhan tu jīrṇṇabhakaḥ piven naraḥ |
    [1938 ed. 6.42.48]
    ariṣthoyaṃ jayedgulmavipākaṃ ca dustaraṃ ||
    pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphal-agnikā |
    [1938 ed. 6.42.49]
    lavaṇaṃ vṛkṣakavījāni cūrṇṇagomūtrasādhitaṃ |
    [1938 ed. 6.42.50ab]
    ghanībhūtaṃ tu guṭikāṃ kṛtvā khāded abhuktavān |
    gulmaplīhāgnisādāṃstāṃ nāśayeyur aśeṣataḥ ||
    [1938 ed. 6.42.51]
    sukhoṣṭhājāṃgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ |
    [1938 ed. 6.42.53cd]
    peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthāḥ saṃskṛtāḥ rasāḥ ||
    [1938 ed. 6.42.54cd]
    khalāḥ sapañcamūlāś ca gulmino bhojane hitāḥ |
    [1938 ed. 6.42.55ab]
    kumbhīpiṇḍeṣṭakasvedāṃ kuryāc cavakuśo bhiṣak |
    gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśāḥ |
    [1938 ed. 6.42.56]
    ataś cainaṃ tu susvinnāṃ sraṃsanenopapādayet |
    vimlāpanaṃ bhedanāni tathaiva syañjanāni ca |
    [1938 ed. 6.42.57]
    upanāhāś ca kartavyāḥ sukhoṣṭhāḥ sālvalādayaḥ |
    udaroktāni sarpīṣimūtravartiḥ kriyāstathā |
    [1938 ed. 6.42.58]
    lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāc kurye |
    [1938 ed. 6.42.59ab]
    dantīdravantīmūleṣu tathā vātahareṣu ca |
    [1938 ed. 6.42.60cd]
    kārayedāsavāriṣṭhāślokasthāne yatheritāṃ |
    [1938 ed. 6.42.61ab]
    vātavarconirodhaiṣu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ
    [1938 ed. 6.42.59cd]
    kṛtvā pāyau nidhātavyā varttayo maricottarāḥ |
    [1938 ed. 6.42.60ab]
    khāded vānyāṃkurāṃ bhṛṣtāṃ pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ |
    [1938 ed. 6.42.61cd]
    ūrdhvavātantu manujaṃ gulminaṃ na nirūhaye ||
    pibet trivṛnnāgaram vā saguḍā vā harītakīṃ |
    [1938 ed. 6.42.62]
    guggulaṃ vṛvṛtāṃ danīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacāṃ |
    mūtramadyapayodrākṣārasair vīkṣya valāvalaṃ |
    [1938 ed. 6.42.63]
    evaṃ pīlūni piṣṭhāni pibet salavaṇāni ty ||
    pippaipippalīmūlaṃ citrakājājisaindhavaiḥ |
    [1938 ed. 6.42.64]
    yuktā surā ghnanti gulmaṃ śīghrakāle prayojitā |
    vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta paye yāvāṃ |
    [1938 ed. 6.42.65]
    kulmāṃṣāścā vahusnehāṃ bhakṣayellavaṇaittarāṃ |
    [1938 ed. 6.42.66ab]
    vallūram mūlakaṃ matsyāṃ śuṣkaśākāni vaidalaṃ |
    [1938 ed. 6.42.75cd]
    na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca |
    [1938 ed. 6.42.76ab]
    laṅghanaṃ dīpanaṃ snigdhaṃ uṣṇaṃ vātānulomanaṃ |
    vṛṃhaṇañ ca bhaved yas tu tadhitaṃ vātagulmināṃ |
    [1938 ed. 6.42.76.add1]
    sthānāvaseko raktasya vāhumadhye sirāṃvyadhan |
    svedonulomanaṃ caiva tad hitaṃ vātagulmināṃ |
    [1938 ed. 6.42.76.add2]
    tṛṣṇā yābhiparīto yo ādhyātoraktapīḍitaḥ |
    prāṇākṣiśotisārī ca yaśūlaiḥ pradīdyate |
    [1938 ed. 6.42.76.add3]
    varjanīyā bhaven hy ete virikkeyobhipūjyate iti ||
    [1938 ed. 6.42.76.add4]
    kāyaci || thva || 0 ||

    [Adhyāya 43: draft edition based on MS K]

    athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.43.1]
    vegāghātoṣṇarūkṣān nairatimātropasevitaiḥ |
    viruddhādhyaśanājīrṇair rasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ |
    [1938 ed. 6.43.3]
    dūṣayitvā rasāṃ doṣā viguṇā hṛdaṃ yaṃ gatāḥ |
    hṛdivādhāṃ prakuvyanti hṛdrogāṃ taṃ pracakṣate |
    [1938 ed. 6.43.4]
    āyamyate mā||||||
    nirmathyate dīryate ca yodyatepi pāṭyatepi ca |
    [1938 ed. 6.43.6]
    tṛṣṇoṣṇādāhacoṣāsyuḥ paittike hṛdayaklamaḥ |
    dhūmāyanaṃ ca mūrchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca |
    [1938 ed. 6.43.7]
    gauravaṃ kaphasaṃsrāvorūcistastambhognimārdavaṃ |
    mādhuryam api cā sasya valāsāpahate hṛdi ||
    [1938 ed. 6.43.8]
    utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakovamī |
    aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaś ca krimijo bhavet |
    [1938 ed. 6.43.9]
    bhramaklamau modaśoṣau jñeyās teṣām upadravāḥ |
    krimijo krimijātīnāṃ ślemikāṇāś ca yo matāḥ ||
    [1938 ed. 6.43.10]
    vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturaṃ |
    dvipañcamūlīkvāthena sasnehalavaṇena tu ||
    [1938 ed. 6.43.11]
    pippaẏelāvacāhiṃguyavabhasmāni saindhavaṃ |
    saurvarcalaṃ tathā śunṭhī majomodaś ca cūrṇitaṃ |
    [1938 ed. 6.43.12]
    phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ |
    pāyayet ca śuddhadehaś ca snehanānyatamena vā |
    [1938 ed. 6.43.13]
    bhojayej jīrṇabhaiṣajyāṃ jaṃgalaisaghṛtai rasaiḥ |
    vātaghnasiddhaṃ tailañ ca vastiṃ dadyād vicakṣaṇāḥ |
    [1938 ed. 6.43.14]
    śrīpaṇimadhukakṣaudrasitāguḍajalair vamet |
    pittopasṛṣṭe hṛdayeś ca seveta madhuraśritaṃ |
    [1938 ed. 6.43.15]
    ghṛtaṃ kaṣāyaś coddiṣṭaṃ pittajvāravināśanaṃ
    tṛptasya ca rasaurmukhyair jaṃgalaiḥ saghṛtaibhiṣak |
    [1938 ed. 6.43.16]
    sakṣaudraṃ vitared vastitailaṃ madhukasādhitaṃ |
    vacānimvakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite |
    [1938 ed. 6.43.17]
    pāyayet cūrṇaṃ uddiṣṭaṃ vātake bhojayetc tam |
    valātailaṃ vidadyāc ca vastivastiviśāradaḥ |
    [1938 ed. 6.43.18]
    krimihṛdrogiṇāṃ snigdhaṃ bhojat piśitodanaṃ |
    daghnā ca phalalopetaṃ tryahaṃ paścād virecayet ||
    [1938 ed. 6.43.19]
    sugandhibhiḥ śalavaṇair yogaiḥ sājājiśarkaraiḥ |
    viḍaṃgagāḍhaidhānyāmlaṃ pāyayed hitam uttamaḥ |
    [1938 ed. 6.43.20]
    hṛdisthitāḥ patantyeva madhastāt krimayo nṛṇāṃ |
    yavānnaṃ vitarec cāsmaisaviḍaṃgamataḥ param iti || kāyaci || kṛ || ||
    [1938 ed. 6.43.21]

    [Adhyāya 44: draft edition based on MS K]

    athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.44.1]
    vyāyāmamamlam lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīvatīkṣṇaṃ |
    niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣās tvaci pāṇḍubhāvaṃ |
    [1938 ed. 6.44.3]
    pāṇḍvāmayoṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastaiyugapac ca dosaiḥ |
    sarveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yatodhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
    [1938 ed. 6.44.4]
    tvaksphoṭanaṣṭhīvanagātra
    viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatas tasya puraḥ sarāṇi |
    [1938 ed. 6.44.5]
    malāpānnakipāṇḍurogaḥ |
    kumbhāhvayo lākarakolasākhyaḥ |
    vibhāsyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnunupūrvaśaste |
    [1938 ed. 6.44.6]
    kṛṣnekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
    vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad ūpadravaiś ca |
    [1938 ed. 6.44.7]
    pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
    pittena pāṇḍum manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad upadraiś ca |
    [1938 ed. 6.44.8]
    śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
    kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ teṣānyais tad upadravaiś ca |
    [1938 ed. 6.44.9]
    abhaktarūgnair avagātra sādāḥ sarveṣu tandrī ca valakṣayañ ca |
    sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyelliṅgāni vaks̤yāmy atha kāmalāyāḥ |
    [1938 ed. 6.44.10]
    yo hyāmayānte sahasānnamamlamadyād apathyāni ca tasya pittaṃ
    karoti pāṇḍuvadanaṃ viśeṣāt pūrvaritau tandrivalakṣayau ca |
    [1938 ed. 6.44.11]
    bhedas tu tasyetarakumbhasāhyaḥ sophaṃ mahāṃstatra ca parvabhedaḥ |
    jvarāṃgamardabhramadāhatṛṣṇā kṣayānvito lākarakālasetu |
    [1938 ed. 6.44.12]
    taṃ vātapittād haripītanīlaṃ halīmakettu pravadanti kecit |
    upadravāssteṣvararūciḥ pipāsā chardirjvarāḥ śīrṣarujagnisādaḥ |
    [1938 ed. 6.44.13]
    sophasthiruk kaṇṭhagatovalatvaṃ mūrcchā kaphe hṛdyavapīḍanañ ca |
    sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhamadhaś ca śuddhaṃ |
    [1938 ed. 6.44.14]
    sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhair harītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ |
    pibed ghṛtaṃ vā rajanādi pakvaṃyatraiphalaṃ tailvakam eva cāpi |
    [1938 ed. 6.44.15]
    virecanādravyavipācitaṃ vā yogāś ca vairecanikāṃ ghṛtena |
    mūtre nikumbhārdhanaṃ vipācya pibed abhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātraṃ |
    [1938 ed. 6.44.16]
    khāded guḍam vāpya bhayāvipakva māragvadhādikvathitaṃ pibed vā ||
    ayorajavyoṣavidaṅgacūrṇaṃ lihyād haridrāṃ triphalānvitām vā |
    [1938 ed. 6.44.17]
    sarpimadhubhyāṃ vidadhīta vāpi śāstrapradeśābhihitāṃ prayogāṃ |
    harec ca doṣāṃ vahuśolpamātrāṃ śvayed dhi doṣeṣvatonirhṛteṣu |
    [1938 ed. 6.44.18]
    dhātrīphalānāṃ rasamikṣujañ ca mantham pibet kṣaudrayutaṃ samāṃśaṃ |
    ubhe vṛhatyau rajāne śukākhyāṃ kākād anīñ cāpi sakākamācī |
    [1938 ed. 6.44.19]
    ādāri vimkhyo sakadamvapuṣpau vipācya sarpirvipacet kaṣāye |
    tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgniṃ |
    [1938 ed. 6.44.20]
    pivec ca yaṣṭhīmadhukaṃ kaṣāyaṃ cūrṇīkṛtam vā madhunāsamāṃśaṃ |
    gomūtrayuktaṃ tripalādalānāṃ datvāyasaṃ cūrṇamanalpakālaṃ |
    [1938 ed. 6.44.21]
    pravālamuktāñjanaśaṃkhacūrṇāṃ lihyāt tathā gairikajaś ca cūrṇaṃ |
    ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etan cūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt |
    [1938 ed. 6.44.22]
    sauvarcalaṃ hiṃgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmvunā vā |
    mūrvāharidrā malakaṃ pibed vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre |
    [1938 ed. 6.44.25]
    mūlamvalācitrakayoḥ pibed vā pāṇḍāmayārtokṣa samaṃ hitāśī |
    sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyaṃ |
    [1938 ed. 6.44.26]
    nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī |
    śālādikam cāpyatha sālacūrṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī ||
    [1938 ed. 6.44.27]
    viḍaṃgamustārajānājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ |
    cūrṇāni kṛtvā guḍarśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca |
    [1938 ed. 6.44.28]
    sambhāram etadipacet hitāya sāravato gaṇasya |
    dātañ ca lehya|||viditvā nidhāpayen muskaje samudge |
    [1938 ed. 6.44.29]
    haṃty eṣa yogaḥ lu pāṇḍurogaṃ saśothamugrām api kāmalañ ca |
    saśarkarākāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
    [1938 ed. 6.44.30]
    kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitañ ca tasyād rajanādimiśram |
    śilāhvayañ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pibed vā |
    [1938 ed. 6.44.31]
    mūtrasthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ samāṃ pibet vāpi hiraṇyakiṭṭaṃ |
    drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye |
    [1938 ed. 6.44.32]
    siddhāsya vastimadhuro halīme hanyastvariṣṭā mṛdavaś ca pathyā |
    gauḍānariṣṭāṃ madhuśarkarāṃñ ca mūtrāsavāṃ kṣāraghṛtāṃstathaiva |
    [1938 ed. 6.44.33]
    snigdhān rasānāmalakair ūpetāṃ kolānvitāṃ vāpi hi jaṃgalānāṃ |
    seveta śothābhihitāṃñ ca yogāṃ pāṇḍvāmayī śāliyavāñ ca nityaṃ |
    [1938 ed. 6.44.34]
    jvaraṃ tṛṣāṃ chardim athātisāraṃ mūrcchākṣayaṃśvāsamannalipsāṃ |
    tathā vipākasvarabhedasādāṃ jāyed yathāsvāṃ prasamīkṣadoṣāṃ ||
    [1938 ed. 6.44.35]
    anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānantathānteṣu ca madhyaśūnaṃ |
    gudeṣu śophastvathamuṣkaśūnaṃ prātamyamānañ ca visañjñakalpaṃ |
    [1938 ed. 6.44.36]
    vivirjayet pāṇḍukinaṃ yaśorthī tathātisārajvarapīḍitañ ceti ||
    [1938 ed. 6.44.37]
    kāyacikitsā || ||

    [Adhyāya 45: draft edition based on MS K]

    athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.45.1]
    vyāyāmabhārādhyayanavyavoyātapasevanaiḥ |
    tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇaiamlaiḥ kaṭvābhir eva ca |
    [1938 ed. 6.45.3x]
    abhikṣṇaṃ sevato tūṣṇo rasaḥ pittaṃ pradūṣayet |
    pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇaividahaty āśu śoṇitaṃ |
    [1938 ed. 6.45.4x]
    tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhāpi vā |
    āmāśayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāśayād vrajet |
    [1938 ed. 6.45.5]
    vidagdhayoś cāpy ubhayor dvidhābhāgaṃ pravartate |
    [1938 ed. 6.45.6ab]
    ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapad gataṃ |
    [1938 ed. 6.45.7ab]
    yakṛn plīhāsyām ichanti kecid raktagatiṃ jānāḥ ||
    [1938 ed. 6.45.6cd]
    sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanam vamī |
    [1938 ed. 6.45.7cd]
    lohagandhiś ca niśvāso bhavaty asmiṃ bhaviṣyati |
    vāhyāsṛglakṣaṇais tasya saṃkhyā doṣocchritair viduḥ |
    [1938 ed. 6.45.8]
    daurvalyaśvāsakāsajvaravathumadā pāṇḍutādāhamūrcchā
    bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā hṛdya tulyā ca pīḍā |
    tṛṣṇākaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pavanaṃ pūtiniḥ ṣṭhīvanañ ca
    dveṣo bhakte vipāko viratir api bhaved raktapittopasargāt ||
    [1938 ed. 6.45.9]
    māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitam api yakṛtkardamāñbhonibham vā
    medaḥ pūyāstikalpaṃ yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābham |
    yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlaṃ bhṛśam atikuṇapaṃ yatra coktā vikārāḥ
    tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyaṃ vibhāti ||
    [1938 ed. 6.45.10]
    nodṛktam ādau saṃgrāhyaṃ valino bhiṣaja sadā |
    hṛt pāṇḍugrahaṇīrogaplīhagulmajvarāvahaṃ |
    [1938 ed. 6.45.11]
    adhaḥ pravṛttaṃ vamanair ūrdhvagan tu virecanaiḥ |
    jayed anyataraṃ cāpi kṣīṇasya śamanair asṛk |
    [1938 ed. 6.45.12]
    drākṣākārśmayamadhukaṃ sitāyetaṃ virecanaṃ |
    yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitaṃ |
    [1938 ed. 6.45.15]
    payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ satīnamūdgāyavaśāliṣaṣṭikā |
    jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃ kura...........rajāḥ |
    [1938 ed. 6.45.16]
    śākaṃ hitaṃ sarpiṣisaṃskṛtaṃ sadā pathyāñ ca dhātrīphaladāḍimānvitaṃ |
    rasāś ca pārāvatahaṃsakurmajapeyā peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ |
    [1938 ed. 6.45.17]
    santānikāś cotpalapūrvakeṣu ghṛteṣu siddhāḥ payasaḥ sitāhvā |
    himāḥ pradehā madhurā gaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte |
    [1938 ed. 6.45.18]
    madhūkaśobhāñjanakodirajaiḥ priyaṃgukānāṃ kusumaiś ca cūrṇanitaḥ |
    bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjāḥ praśāntaye |
    [1938 ed. 6.45.19]
    lihyāc ca dugdhadrumajan navāṃkurāṃ madhudvitīyāṃ sitakarṇikasya |
    pathyāñ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṇguṇānyatha ||
    [1938 ed. 6.45.20]
    raktānisārābhihitānyogānatrāpi yojayet |
    [1938 ed. 6.45.21ab]
    nīlotpalānām madhunā bhasma vāpi parisrutaṃ |
    [1938 ed. 6.45.21x]
    śuddhekṣugaṇḍam āpoṣya nave kumbhe hitāṃbhasā |
    [1938 ed. 6.45.21cd]
    yojayitvā sthitaṃ rātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat |
    prātaḥ śrutaṃ kṣaudrayutaṃ pivec choṇitaipittakaḥ |
    [1938 ed. 6.45.22]
    pivec chitakaṣāyaṃ vā jamvāmrārjunasambhavaṃ |
    āmodumvaraniryāsaṃ pibet sakṣaudraśarkaraṃ |
    [1938 ed. 6.45.23]
    trapuśīmūlakalkam vā sakṣaudraṃ taṇḍutālāmvunā |
    pibed akṣasamaṃ kalkaṃ madhukalpaivam eva vā |
    [1938 ed. 6.45.24]
    candanaṃ padmaṃ kaṃlodhram evaṃ mevaṃ samaṃ pibet |
    karañjavījam evam vā sitākṣaudrayutaṃ pibet |
    [1938 ed. 6.45.25]
    majjānamidgudasyaivam peyo madhukasaṃyutāḥ |
    sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |
    [1938 ed. 6.45.26]
    pibed vāpi tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ |
    raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogam uttamāḥ |
    [1938 ed. 6.45.27]
    pathyā caivāvapīḍeṣu grāṇataḥ pramṛte sṛji |
    atinissrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibed asṛk |
    yakṛd vā bhakṣayed ājāmāṃsaṃ pittasamāyutaṃ |
    [1938 ed. 6.45.28]
    palāśavṛntasvarase vipakvaṃ
    sarpi pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī |
    saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibed vā
    vanaspatīṃ svarasaiḥ kṛtam vā |
    [1938 ed. 6.45.29]
    drākṣāmuśīrāṇy atha padmakaṃ sitā
    pṛthak palāṃśyudake samāvayet |
    sthitāṃ niśān tad rudhirāmayañ jayet
    pītaṃ payo vāmvusamaṃ hitāśinā |
    [1938 ed. 6.45.30]
    samākṣikaṃ vājiśakṛdrasaṃ vā
    vāsākaṣāyaṃ sahitaṃ pibed vā |
    lihyāt tathā vāstukavījacūrṇaṃ
    kṣaudraplutaṃ taṇḍulasāhvayam vā |
    [1938 ed. 6.45.31]
    liheta kālāñjanacūrṇām eva
    liheta vā kṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
    drāṣāsitātiktakarohiṇīñ ca
    himāmvunā vā madhukañ jayeyaṃ |
    [1938 ed. 6.45.32]
    pathyāmahīṃsrāṃ rajanīṃ ghṭañ ca
    lihet tathā śoṇitapittarogī |
    [1938 ed. 6.45.33ab]
    mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ
    piṣṭvā pibet taṇḍuladhāvanena |
    [1938 ed. 6.45.36cd]
    ghrāṇapravṛtte sṛji nasya muktaṃ
    saśarakarāṃ nāsikayoḥ payo vā |
    drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibed vā
    saśarkaraṃ cekṣurasaṃ hitam vā |
    [1938 ed. 6.45.37]
    śitopacāraṃ madhurañ ca kuryād
    viśeṣataḥ śoṇitapittarogai |
    śitāghṛtañ kṣaudrayutena cāpi
    vidārigandhādigaṇaśritena |
    [1938 ed. 6.45.38]
    kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
    hitaṃ ...taṃ cāpy anuvāsanārthaṃ ||
    mañjiṣṭharodhrāñjanagairikotpalaiḥ
    suvarṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ |
    [1938 ed. 6.45.39]
    sitāśvagandhāmbujayaṣṭhisāhvayaiḥ
    mṛṇālasaugandhikatulyapeṣiḥ |
    ghṛtāplutaiḥ śitajalāvasevitaṃ |
    [1938 ed. 6.45.40]
    kṣīrodanaṃ bhktamam athānuvāsayed
    ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
    adhovahaṃ śoṇitam eṣa nāśayet
    tathā...
    [1938 ed. 6.45.41]
    kayoge ṣvati caiva śasyate
    vāmyat sūraś ca rakte vijite valānvitaḥ |
    [1938 ed. 6.45.42]
    evaṃ vidhā ttaravastayañ ca mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ |
    [1938 ed. 6.45.43]
    asṛgdare py eṣa vidhiḥ strīṇāñ kāryo vijānatā |
    śastrakarmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate |
    [1938 ed. 6.45.44]
    trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇitasya ca sarvaśaḥ |
    liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti ||
    [1938 ed. 6.45.45]
    kāyaci || || ||

    [Adhyāya 46: draft edition based on MS K]

    athāto mūrcchā pratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.46.1]
    kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ |
    vegāghātād abhīghātād dhīnasatvasya vā punaḥ |
    [1938 ed. 6.46.3]
    karaṇāyataneṣūgrābāhyeṣv abhyantareṣu ca |
    niviśante yadā doṣās tadā mūrcchati mānavaḥ |
    [1938 ed. 6.46.4]
    saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pithitāsvanilādiṣu |
    tamobhyupaiti sahasā sukhadaḥkhavyapohakṛt |
    [1938 ed. 6.46.6]
    sukhaduḥkhavyapohāc ca naraḥ naraḥ patati kāṣṭhavat |
    moho mūrcchati tām āhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate |
    [1938 ed. 6.46.7]
    vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viśeṇa ca |
    ṣaṭsvetāsu ca paittīn tu prabhutvenāvatiṣṭhate |
    [1938 ed. 6.46.8]
    hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñādaurbalyam eva ca |
    sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvañ ca vibhāvayet |
    [1938 ed. 6.46.8.1]
    apasmāraṇaliṅgāni tāsāmuktāni tatvataḥ |
    pṛthivyāpastamorūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatra yaḥ |
    [1938 ed. 6.46.9]
    tasmād raktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |
    dravyasvabhāvam ity eke dṛṣṭvā yad api muhyati |
    [1938 ed. 6.46.10]
    guṇas tīvrataratvena sthitās tu viṣamadyayoḥ |
    ta eva tasmād ābhyāṃ tu moho jāyed yatheritā |
    [1938 ed. 6.46.11]
    stabdhāṅgadṛṣṭir asṛjā gūḍhocchvāsaś ca mūrcchitaḥ |
    [1938 ed. 6.46.11ef]
    madyena vilapaṃ cchete niṣṭanaṃ bhrāntacetasaḥ |
    gātrāṇi vikṣipaṃ bhūyo yāvat paktiṃ na yāti tat |
    [1938 ed. 6.46.12]
    vepathuḥ svapnatṛṣṇāsyu stambhaś ca viśamūrcchite |
    veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||
    [1938 ed. 6.46.13]
    sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehāḥ vyajanānilāś ca |
    śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni |
    [1938 ed. 6.46.14]
    śītena toyena tathā salehyāt | kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sasitāṃ hitāya |
    [1938 ed. 6.46.15]
    kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibed vāpy atha mānuṣīṇāṃ |
    mūrcchāprasaktān tu śirovarekair jayed abhīkṣṇaṃ vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ |
    [1938 ed. 6.46.18]
    harītakīkvāthakṛtaṃ pibed vā dhātrīphalānāṃsvarase kṛtaṃ vā |
    drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti |
    [1938 ed. 6.46.19]
    pibat kaṣāyāṇi ca gandhavanti | pittajvaraṃ yāti śaman na yanti |
    prabhūtadoṣas tama
    [1938 ed. 6.46.20ab]
    savyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyas tathā buddhimatā manuṣyaḥ |
    mṛtopaman tu tvarayā cikitsed āśvevataṃ mṛtyuvaśaṃ prayāntaṃ |
    tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogais tathā nakhābhyantarasūtipātaiḥ |
    vāditragītānurayairapūrvvair vismāpanai guptaphala prakarṣaiḥ |
    tadvatprasaktair vamanānulomyais tīkṣnair viśuddhaṃ laghupathyabhojyaiḥ |
    phalatrikaiḥ pippalicitrakāḍhyaiḥ śilājatoś cāpi tathā prayogaiḥ |
    saśarkaraur māsam upācareta viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca |
    yathāsvañ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇi prayojayet |
    sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham iti ||
    kāyaci || 8 || 0 ||

    [Adhyāya 47: draft edition based on MS K]

    athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.47.1]
    madyam uṣṇan tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadam eva ca |
    rūkṣam āśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca |
    [1938 ed. 6.47.3]
    auṣṇyāc chītopacārañ ca taikṣṇyād dhanti mano gatiṃ |
    puṃstvaṃ kaphañ ca sūkṣmatvād dhimatyavayavānvahṛt |
    vaiṣamyāt tu kaphaṃ hanyād rūcivāpi pravarttayet |
    [1938 ed. 6.47.4]
    mārutaṃ kopayed raukṣyād āśutvād āśukarmakṛt |
    harṣadañ ca vyavāyitvād vikāśitvān visarpiṇaṃ |
    [1938 ed. 6.47.5ab]
    tad amvlarasatas tūktaṃ laghudīpanam eva ca |
    kecil lavaṇavarjyāṃs tu rasān atrādiśanti ha |
    [1938 ed. 6.47.6ab]
    snigdhais tad amvlair māṃsaiś ca bhakṣyaiś ca saha sevitaṃ |
    bhaved āyuḥ prakarṣāya valāyopacayāya ca |
    [1938 ed. 6.47.7ab]
    kāmyatā manasas tuṣṭis tejo vikrama eva ca |
    vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ |
    [1938 ed. 6.47.8ab]
    tad evānannam ajñena sevyamānam amātrayā |
    kāyāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madaṃ |
    [1938 ed. 6.47.9ab]
    madena karaṇānān tu bhāvānyatve kṛte sati |
    nigūḍham api bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |
    [1938 ed. 6.47.10]
    ślaiṣmikān alpapittāṃs tu snigdhāṃ mātropasevinaḥ |
    pānaṃ na vādhatety arthaṃ viparītāṃs tu bādhate ||
    [1938 ed. 6.47.13]
    buddhismṛtiprītikaraḥ sukham ca pānānna nidrārati ca vanam ca |
    saṃpāṭhagītasvaravavanam ca proktautiramyaḥ prathamo mado hi ||
    [1938 ed. 6.47.13-1]
    avyaktavuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛti ca praśāntaḥ |
    ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||
    [1938 ed. 6.47.13-2]
    gacched agamyānna guruś ca manye tvāded abhakṣyāṇi ca naṣṭasaṃjñaḥ |
    brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣo svatantraḥ |
    [1938 ed. 6.47.13-3]
    caturthe tu madai mūḍho bhagnadārv iva niḥkriyāḥ |
    kāryākāryā vibhāgajñāmṛtādadhyaparo mataḥ |
    [1938 ed. 6.47.13-4]
    komṛtaṃ tādṛśaṃ gacched unmādam iva cāparaṃ |
    bahudoṣam ivāmūḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī |
    [1938 ed. 6.47.13-5]
    nirbhaktam ekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityaṃ |
    utpādayet kaṣṭatarāṃ vikārānāpādayec cāpi śarīramedaṃ |
    [1938 ed. 6.47.14]
    kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena vubhukṣitena |
    vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi |
    [1938 ed. 6.47.15]
    atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇṇabhaktena tathāvalena |
    uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhāṃ vikārāṃ |
    [1938 ed. 6.47.16]
    pānātyayaṃ suparamaṃ pānājīrṇṇamathāpi ca |
    pānavibhramamugrañ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
    [1938 ed. 6.47.17]
    stambhāṅgamardahṛdayagrahatodakampā pānātyayenilakṛte śiraso rujaś ca |
    svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye vadanalohitapītatā ca |
    [1938 ed. 6.47.18]
    śleṣmātyaye vamathuśītakaphaprasaktāḥ | sarvātmake bhavati sarvavikārasampat |
    tatandrāṃ śarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvam arucin malamūtrasaṃgāṃ |
    [1938 ed. 6.47.19]
    liṃgaṃ madasya paramasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedaṃ |
    ādhmānamudgiraṇamamvlaraso vidāhaḥ | pāne tvajīrṇṇam upagacchati lakṣaṇāni |
    [1938 ed. 6.47.20]
    hṛdgātratodavamathurjvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūdhvarujo vidāhāḥ |
    [1938 ed. 6.47.21]
    dveṣaḥ surānna vikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ |
    [1938 ed. 6.47.22]
    hikkājvarau vamathu vepathu pārśvaśūlāḥ kāsabhramāv api ca pānahatāṃ bhajante |
    [1938 ed. 6.47.23]
    teṣān nivāraṇavidhiṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhāṇam akhilena vidhiṃ śṛṇuśva |
    madyan tu cukramaricārjakadīpyakāḍhyāṃ sauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai |
    [1938 ed. 6.47.24]
    pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṃgubhir vā sauvarcalena ca yutaṃ vitaret sukhāya |
    āmrātakāmraphaladāḍiseveta vā phalarasopahitāmca hṛdyānānūpavargapiśitāni ca gandhavanti ||
    [1938 ed. 6.47.25]
    pittātyaye madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitāṃ samadhuśarkaramiṣṭagandhaṃ |
    [1938 ed. 6.47.26]
    pītvā ca madyam api cekṣurasapragāḍhaṃ | niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhec ca |
    lāvaiṇatittirarasāṃś ca pibed anamvlāṃ maudgaṃ saśarkaraghṛtāṃś ca hitāya yūṣān ||
    [1938 ed. 6.47.27]
    pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhec ca | madyena vimvividulodakasaṃyutena |
    seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārānyogāṃś ca tīktakaṭukopahitāṃ hitāya |
    [1938 ed. 6.47.28]
    pathyāṃ yavāṃ na vikṛtāni ca jāṃgalāni | śleṣmaghnamanyadapi yac ca niratyayaṃ syāt |
    [1938 ed. 6.47.29]
    tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajojimaricaiś ca surāhvayāṃśaiḥ |
    [1938 ed. 6.47.30]
    peyaṃ kapittharasavāriparūkāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamamvarānte |
    hrīverapadmaparipelavamustakāḍhyaiḥ puṣpairvilipyakaravīrajalodbhavaiś ca |
    [1938 ed. 6.47.31]
    piṣṭaiḥ sapadmakayutair api sārivādyaiḥ | sekaṃ jalaiś ca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ |
    tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavakalkaguḍair upetaṃ |
    [1938 ed. 6.47.32]
    drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārttai | stanpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyaṃ |
    piṣṭaṃ pivec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca | mūlañ ca tulyamasakṛttrapuśī bhavaṃ yat |
    [1938 ed. 6.47.33]
    kārpāsimevamathanāgavalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu suvarcalāñ ca |
    kārśmaryadāruviḍapippalidāḍimeṣu drākṣānviteṣu kṛtamāmvuni pānakaṃ yat |
    [1938 ed. 6.47.34]
    tadvījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ | śāntiṃ parāṃ madagadeṣv acirātkaroti |
    drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ satṛvṛtāsu pibed athāpi |
    [1938 ed. 6.47.35]
    sauvarcalāyutamudārarasāṃ phalāmvla | bhārgī śritena ca jalena hitovasekaḥ |
    ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāni kākāhvayodumvarikāṃ ca dugdhe
    [1938 ed. 6.47.36]
    vipācya tasyāṃjalinā vameddhi madyaṃ piveccāhnigate tvajīrṇṇe |
    [1938 ed. 6.47.37]
    tvaṅnāgapuṣpaviḍajīrakahiṃgukṛṣṇāḥ | seveta cāpi maricailayutaṃ phalāmvlaṃ |
    uṣṇāmvu saindhavayutās tv athavā yathoktaṃ | cavyailahiṃgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī |
    [1938 ed. 6.47.38]
    hṛdyaiḥ khalair api ca bhojanam atra śastaṃ | drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat |
    tatpānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakam eva cāpi |
    [1938 ed. 6.47.39]
    kharjūravetrakaravīśaparuṣakeṣu drākṣātṛvṛtsu ca kṛtaṃ | saghṛtaṃ hitaṃ vā |
    śrīparṇṇiyuktamathavā tu pibed imāni yaṣṭīkasotpalahimāṃvu vimiśritāni |
    [1938 ed. 6.47.40]
    kṣīrīpravālavisajīrakanāgapuṣpapatrelavālusitasārivapadmakāni |
    āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmvlavetrasitabījakadāḍimāni |
    [1938 ed. 6.47.41]
    seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraśuṇṭhicavikailayutānrasāṃs tu |
    sūkṣmāmvaraśrutahimāṃśusugandhigandhāṃ pañcendriyārthavidhayo mṛdupānayogāḥ hṛdyāḥ sukhāś ca manasaḥ satatanniṣevyā ||
    [1938 ed. 6.47.42]
    pānātyayeṣu navayauvanapīnagātryaḥ sevyāś ca pañcaviṣayātiśayāyuvatyaḥ |
    [1938 ed. 6.47.43]
    pibed rasaṃ puṣpaphalodbhavam vā sitāmadhūkatrisugandhayuktaṃ |
    sañcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ |
    [1938 ed. 6.47.45]
    varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkayuktāḥ śasyānyudārāṃkurajīrakāni |
    drākṣāmakṛṣṇāmadhukaṃ rasaṃ ca kṣīraṃ samāloḍya pibetśrutantat |
    [1938 ed. 6.47.46]
    bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ | surāsavāmvāmadhunāthavānaraḥ|
    tad eva tasmai vidhivat pradhāpayed viparyaye bhraṃśam ato nyathārcchati
    [1938 ed. 6.47.47]
    yathā narendropahatasya kasyacidbhavetprasādastata eva nānyataḥ |
    dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavetprasādastata eva nānyataḥ ||
    [1938 ed. 6.47.48]
    vicchinnamadyaḥ sahasā yas tu madyanniṣevate |
    tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāsaṃbhavanti hi |
    [1938 ed. 6.47.49]
    madyasyāgneyavāyavyau guṇāvamvuvahāni tu |
    srotāṃsi śoṣayetāṃ hi tatastṛṣṇopajāyate |
    [1938 ed. 6.47.50]
    pāṭalyutpaladaṇḍeṣu mudgaparṇyā ca sādhitaṃ |
    pibetpippalisaṃmiśraṃ tatrāmbho himaśītalaṃ |
    [1938 ed. 6.47.51]
    sarpistailavasādugdhadadhibhṛṅgarasairyutaṃ |
    kvāthena vilvayavayoḥ sarvagandhaiś ca peṣimaiḥ |
    [1938 ed. 6.47.52]
    pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ seke kvāthaś ca śītalaḥ|
    rasavanti ca bhojyāniyathāsvamavacārayet |
    [1938 ed. 6.47.53]
    tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktātimūrcchitaḥ |
    dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattattra bheṣajaṃ ||
    [1938 ed. 6.47.54]
    śītaṃ vidhāṇamata ūrdhvamanukramiṣye dāhapraśāṃtikaramṛddhivatānnanarāṇāṃ |
    tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena |
    [1938 ed. 6.47.55]
    śītāmvaśītalataraiś ca śayānayenaṃ hārairmṛṇālavalayairavalāḥ spṛśeyuḥ |
    bhinnotpalojvalahime śayane śayīta | patreṣu vā sajalavinduṣu padminīnāṃ |
    [1938 ed. 6.47.56]
    samvījayetpavanamāhṛtamaṅganābhiḥ | kalhārapadmadalaśaivalasaṃcayebhyaḥ |
    śītairvanāntapavanair upavījyamānaḥ | prītaścaredbhavanakānanadīrghikāsu |
    [1938 ed. 6.47.57]
    dāhābhibhūtamathavāpariṣecayet tu lāmajjakāmvuruhatoyamayaiḥ suśītaiḥ ||
    visrāvitāṃ hṛtamalānnavavāripūrṇṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ |
    [1938 ed. 6.47.58]
    vāpīmbhajedruciracandanabhūṣitāṅgaḥ | kāntākaragrahaṇaharṣitaromakūpaḥ |
    tatrainamamvuruhapatrasamaiḥ spṛśatyo hastairnimagnavadanaiḥ kaṭhinai stanaiś ca |
    [1938 ed. 6.47.59]
    toyāvagāhakuśalā madhurapralāpāṃssaṃharṣayeyuravalāś ca dulaiḥ svabhāvaiḥ ||
    dhārāgṛhe pracalitodaradurdinānte klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau|
    [1938 ed. 6.47.60]
    gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūke patrāmvucandanarasair upadigdhakuḍye |
    jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīka punnāganāgakaravīrakṛtopakārai |
    [1938 ed. 6.47.61]
    tasmiṃgṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta yatnāhṛtāvikaṃpitapuṣpadāmni |
    pāryātravindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇāṃ |
    [1938 ed. 6.47.62]
    udbhinnanīlanalināmvuruhāṃkurāṇāṃ candrodayasya śṛṇuyāccakathāṃ manojñāṃ |
    mlānaṃ mudīnamanasaṃ manasonukūlāḥ | pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||
    [1938 ed. 6.47.63]
    tāsvenamārdravasanāḥ saha samviśeyuḥ śliṣyāvalāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ |
    [1938 ed. 6.47.64]
    harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇairambhasi sthitāḥ |
    hanyuḥśaityānvitāḥ pittaṃ harṣayeyurataḥ striyaḥ |
    [1938 ed. 6.47.65]
    raktapittastṛṣādāhe svayam eva vidhi smṛtaḥ |
    sāmānyato viśeṣas tu śṛṇu dāheśvaśeṣataḥ |
    [1938 ed. 6.47.66]
    kṛtsnadehānugaṃ raktamudvṛntaḥ pradahennaraṃ |
    dūṣyate cūṣyate cāpi tāmrābhastāmralocanaḥ |
    [1938 ed. 6.47.67]
    lohagandhāṅgavadano vahnireva sadahyate |
    kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsargāhāramādiśet |
    [1938 ed. 6.47.68]
    aśāmyatyathavā dāhe rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ |
    śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rohiṇyāṃ vedhayetśirāṃ |
    [1938 ed. 6.47.69]
    pittajvaraharo yas tu vidhiḥsopyatra pūjitaḥ |
    tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ |
    [1938 ed. 6.47.70]
    sa bāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahetmandacetasaḥ ||
    sa śuṣkagalatālvauṣṭho jihvāṃ niḥkriṣya ceṣṭate |
    [1938 ed. 6.47.71]
    tejastatropaśamayed avdhātuś ca vivardhayet |
    pāyayetkāmamambhaś ca śarkarānnaḥ payo pi vā |
    [1938 ed. 6.47.72]
    śītamikṣurasaṃ manthaṃ vitarecceritaṃ vidhiṃ |
    [1938 ed. 6.47.73ab]
    aprāptam vā prārthayatā tathā cintayato 'pi vā |
    [1938 ed. 6.47.73a]
    āhārasya virodhāc ca śarīram upanaśyate |
    [1938 ed. 6.47.73.1cd]
    tataḥ kṣayamavāpnoti dāhaś cāsyopajāyate |
    [1938 ed. 6.47.73c]
    pramohaś caś ca pralāpaś ca mūrcchāśītābhinandanaṃ |
    [1938 ed. 6.47.73d]
    rujābhiḥ pīḍyatety arthaṃ janturdāhakṣayātmake |
    [1938 ed. 6.47.73e]
    iṣṭāḥ śabdādayas tatra pittaghnaś ca vidhiḥ smṛtaḥ |
    [1938 ed. 6.47.73f]
    asṛjaḥ pūrṇṇakoṣṭhasya dāho bhavati dustaraḥ |
    [1938 ed. 6.47.73cd]
    vidhiḥ sadyo vraṇīyoktaṃ tasya lakṣaṇam eva ca |
    dhātukṣayokto yo dāhas tena mūrcchātṛṣānvitaḥ |
    [1938 ed. 6.47.74]
    kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sīdate bhṛśapīḍitaḥ ||
    [1938 ed. 6.47.75ab]
    tam iṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir abhisaṃvṛtaṃ |
    kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
    [1938 ed. 6.47.77]
    marmābhighātajo py asti sosādhyaḥ saptamo madaḥ |
    sarva eva tu varjyā syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |
    [1938 ed. 6.47.78]
    praśāntopadravaś cāpi śodhaṇaṃ prāptam ācaret |
    [1938 ed. 6.47.79]
    sajīrakaṇyārdrakaśṛṃgaverasauvarcalārnyavajalāplutāni |
    madyāni hṛdyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ ||
    [1938 ed. 6.47.80]
    jalāplutaś candanabhūṣitāṃgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśāṃ |
    pibet surāṃ naiva labheta rogāṃ mano matighnañ ca madan na yātīti ||0||
    [1938 ed. 6.47.81]
    kāyaci ||9

    [Adhyāya 48: draft edition based on MS K]

    athāta tṛṣṇāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.48.1]
    bhayabhramābhyāṃ rasasaṃkṣayād vā ūrdhvaṃ citam pittavivavanaiś ca |
    [1938 ed. 6.48.4a]
    pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayet pipāsāṃ |
    [1938 ed. 6.48.4b]
    srotaḥ svapāmvasvuṣudūṣiteṣu doṣais tṛṣāṃ sambhavatīha jantoḥ |
    [1938 ed. 6.48.5]
    tisraḥ smṛtā lohitajā caturthī kṣayāt tathānyām asamudbhavā ca |
    syāt saptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni ||
    [1938 ed. 6.48.6]
    śuṣkāmyatā mārutasambhavāyā todas tathā kaṇṭhaśirassu cāpi |
    sroto nirodhā virasaś ca vaktraṃ sītābhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
    [1938 ed. 6.48.8]
    mūrcchā pralāpo rucivaktraśoṣo raktekṣaṇatvaṃpratataś ca doṣa |
    sītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpaṇañ ca |
    [1938 ed. 6.48.9]
    bāṣpāvarodhaḥ kaphasambhṛtegnau tṛṣṇā balāsena bhavet tathā tu |
    [1938 ed. 6.48.9a]
    nidrāgurutvaṃ madhurāsyatā ca bhayārditaḥ śuṣyati cātimātraṃ |
    [1938 ed. 6.48.10]
    kṣatasya rukchoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā bhavet sā |
    [1938 ed. 6.48.12]
    raktakṣayādyā kṣayajā matāsau tayārditaḥ śuṣyati dahyate ca |
    abhyarthamākāṃkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ |
    [1938 ed. 6.48.13]
    raktakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet |
    tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhīvanasaṃprayuktā |
    [1938 ed. 6.48.14]
    snigdhaṃ tathāmlaṃ lavaṇañ ca bhuktaṃ gurvannamevāpi tṛṣāṃ karoti |
    [1938 ed. 6.48.15]
    tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇṇe taṃ vāmayet māgadhikodakena |
    vilekhanañcātra hitaṃ vadanti syāddāḍi māmrātakamātuluṃgaiḥ |
    [1938 ed. 6.48.16]
    tṛṣṇāprayogaiḥ prativāraṇīyā śītaiś ca samyagrasavīryajātaiḥ |
    gaṇḍūṣamamlair virase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūrṇṇaiḥ |
    [1938 ed. 6.48.17]
    suvarṇṇarūpyādibhir agnitaptair loṣṭraiḥ kṛtair vā sikatāsu cāpi |
    jalaiḥ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkaraiḥ kṣaudrayutaṃ hitam vā ||
    [1938 ed. 6.48.18]
    pañcāṃgikāḥ pañcagaṇā ya uktās teṣv ambusiddhaṃ prathame gaṇe vā |
    pibaṃ sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||
    [1938 ed. 6.48.19]
    pittotthitāṃ pittaharair vipakvaṃ nihanti toyaṃ paya eva vāpi ||
    [1938 ed. 6.48.20a]
    bilvāḍhakīkanyasipañcamūlaṃ darbheṣu siddhaṃ kaphajaṃ nihanti |
    hitam bhavec chardanam eva cātra taptenanimbaprasavodakena |
    [1938 ed. 6.48.21]
    sarvāsu tṛṣṇāsvathavāpi paittṃ kuryād vidhiṃ tena śamaṃvrajanti |
    prayāgatodumbarajorasas tu saśarkarāstvakkvathitodakam vā |
    [1938 ed. 6.48.22]
    vargasya siddhasya ca śārivādeḥ peyaṃ jalaṃ syāt tu tṛṣābhibhūte |
    kaśeruśṛṃgāṭakapadmakaiś ca viśeṣu siddhaṃ tvathavā pibeta
    [1938 ed. 6.48.23]
    jalotpalośīrakucandanāni datvā pravāte niśi vāmayet tu
    taduttaman toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ ca peyaṃ |
    [1938 ed. 6.48.24]
    drākṣāpragāḍhañ ca hitāya vaidyas tṛṣṇārditebhyo vitaren narebhyaḥ |
    saśārivādau tṛṇapañcamūlī tathotpalādau prathame gaṇe ca |
    [1938 ed. 6.48.25]
    kuryāt kaṣāyāṇi yathaitaduktaṃ madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu |
    rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
    [1938 ed. 6.48.26]
    satuṇḍikerāṇyathavā pibet tu piṣṭāni kāryāni samudbhavāni |
    kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jāyedrasānāmasṛjaś ca pānaiḥ |
    [1938 ed. 6.48.27]
    kṣayotthitāṃ kṣīrajalaṃ nihanyān māṃsodakam vā madhurodakam vā |
    āmotthitāṃ bilvavacāyutānāṃ jāyet kaṣāyairatha dīpanānāṃ |
    [1938 ed. 6.48.28]
    gurvannadāmullikhanair jayec ca kṣayādṛte sarvakṛtāś ca tṛṣṇāḥ |
    [1938 ed. 6.48.29]
    lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāt tathā śītagṛhāṇi cāpi |
    saṃśodhanaṃ kṣīrarasāghṛtāni sarvāsu lehā madhurāṃ himāṃś ceti || ❈ ||
    [1938 ed. 6.48.33]
    jvarotisāraḥ śoṣaś ca gulmahṛtpāṇḍulohitaḥ
    [1938 ed. 6.48.33a]
    mūrcchā pānātyayaś caiva tṛṣṇayā pūryate daśaḥ ||
    [1938 ed. 6.48.33b]
    kāyacikitsāyāṃ prathamo daśa || ❈ ||

    [Adhyāya 49: draft edition based on MS K]

    athātaś charddipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.49.1]
    cchādayannānanaṃ vegair ardayann aṃgabhañjanaiḥ |
    nirucyate cchardir iti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ |
    [1938 ed. 6.49.6]
    īrayañcchleṣmapittau tu udāno vyāpadaṃ gataḥ |
    [1938 ed. 6.49.6a]
    ūrdhvam āgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevinaḥ |
    [1938 ed. 6.49.7]
    praseko hṛdayotkledobhaktasyānabhinandanaṃ |
    pūrvarūpāṃ mataṃ cchardyā yathāsvaṃ cāpi nirdiśet ||
    [1938 ed. 6.49.8]
    yaḥ phenilaṃ cchardayate lpamalpaṃ śūlārditobhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ |
    śrāntaḥ saṇoṣaṃ bahuśaḥ salīnaṃ sāvātakopaprabhavātu cchardiḥ |
    [1938 ed. 6.49.9]
    vyomvlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥpītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā |
    sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpittakopaprabhavā matā tu |
    [1938 ed. 6.49.10]
    yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāṃdrakaphānuviddhaṃ |
    abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
    [1938 ed. 6.49.11]
    sarvāṇi liṅgāni bhavanti yasyāḥ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu ||
    bībhatsajā dauhṛdajanmajātva sātmyaprakopāt krimijā ca yā hi |
    sā pañcamī tāñ ca vibhāvayīta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
    [1938 ed. 6.49.12]
    śūlahṛllāsabahulā krimijā tu viśeṣataḥ |
    krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||
    [1938 ed. 6.49.13]
    kṣīṇasyopadravavatīṃ sāsṛkprāyāṃ sacandrikāṃ |
    cchardiprasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsituṃ ||
    [1938 ed. 6.49.14]
    vamīṣu bahudoṣāsu cchardanaṃ hitamucyate ||
    virecanam vā yuñjīta yathodoṣocchrayaṃ bhiṣak |
    [1938 ed. 6.49.16]
    saṃsargāś cānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaṃ |
    laghūṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cācaret |
    [1938 ed. 6.49.17]
    yathāsvañ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet |
    hanyāt kṣīrodakaṃ pītaṃ cchardiṃ pavanasaṃbha vāṃ |
    [1938 ed. 6.49.18]
    mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ |
    yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
    [1938 ed. 6.49.19]
    phalāmblaṃ viṣkirarasaṃ pibedvā vyaktasaindhavaṃ |
    [1938 ed. 6.49.20]
    pittopaśamanīyāni pākyāni ca himāni ca |
    kaṣāyānyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ |
    [1938 ed. 6.49.21]
    śodhaṇaṃ madhurañcātra drākṣārasasamāyutaṃ |
    balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakam eva vā |
    [1938 ed. 6.49.22]
    āragvadhādiniryūhaṃ daśāṃgaṃ yogam eva vā |
    pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ |
    [1938 ed. 6.49.23]
    kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasañjñitaṃ |
    tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samāyutaṃ |
    [1938 ed. 6.49.24]
    bībhatsajāṃ hṛdyatamairdohyadī kāṃkṣitaiḥ phalaiḥ |
    laṃghanair vamanaiś cāsāṃ sātmyair vā sātmyakopajāṃ |
    [1938 ed. 6.49.25]
    krimihṛdrogavac cāpi krimijaṃ śodhayed vamīṃ |
    yathādoṣāñ ca vitarecchastaṃ vidhimanantaraṃ |
    [1938 ed. 6.49.26]
    dadhittharasasaṃyuktāḥ pippalīmākṣikānvitāḥ |
    muhurmuhurnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
    [1938 ed. 6.49.27]
    samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā |
    tarppaṇā vā madhuyutā tisṛṇām api bheṣajāṃ |
    [1938 ed. 6.49.28]
    svayaṃ guptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ tāṇḍūlāmbumadhudravāṃ |
    pibed yavāgūm athavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ |
    [1938 ed. 6.49.29]
    yuktāmvlavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyothavā hitāḥ |
    taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā |
    [1938 ed. 6.49.30]
    sitā candanamadhvaktāṃ lihyādvā makṣikāśakṛt |
    [1938 ed. 6.49.31]
    sarpikṣaudrasitā lājā śaktuṃ lihyāt tathāpi vā |
    [1938 ed. 6.49.32]
    dhātrīrasaiścandanam vā śritāṃ mudgadalāmbunā |
    kolāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakaṃ |
    [1938 ed. 6.49.33]
    sakṣaudraṃ śālilājānāṃ yavāgū vā piben naraḥ |
    ghreyāṇyupakṣipec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
    [1938 ed. 6.49.34]
    jāṃgalāni ca śūlyāni ṣāḍavālehyapānakāḥ |
    bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvasvatandritaḥ |
    [1938 ed. 6.49.35]
    apriyāṇy api seveta jalenodvejayed apīti ||
    [1938 ed. 6.49.35a]
    kāyaci || la

    [Adhyāya 50: draft edition based on MS K]

    athāto hikkāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.50.1]
    vidāhiguruviṣambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
    śītayānāsanasthānaṟajo dhūmānalānilaiḥ |
    [1938 ed. 6.50.3]
    vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ |
    [1938 ed. 6.50.4]
    hikkāśvāsaś ca kāsaś ca nṛṇāṃ samupajāyate |
    [1938 ed. 6.50.5]
    muhurmuhur vāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhe samutkṣipan |
    sa ghoṣavānāsu hina
    [1938 ed. 6.50.6]
    annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīn tathā |
    vāyuḥ kaphenānugataḥ pañcahikkā karoti ha |
    [1938 ed. 6.50.7]
    vāyurannair avasttīrṇaḥ kaṭukair ardito bhṛśaṃ |
    [1938 ed. 6.50.9]
    hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyād annajāṃ bhiṣak |
    cireṇa yamalair vegair yā hikkā sampravarttate |
    [1938 ed. 6.50.10]
    kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet ||
    vikṛṣṭakālairyā vegair mahadbhiḥ sampravarttate |
    [1938 ed. 6.50.11]
    kṣudrikā nāma sā hikkājatrumūlāt pradhāvitā ||
    nābhipravṛttā yā hikkā ghorāgambhīranādinī |
    [1938 ed. 6.50.12]
    anekopadravavatī gambhīrā nāma sā smṛtā ||
    [1938 ed. 6.50.13]
    marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravarttate |
    mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampanī ||
    [1938 ed. 6.50.14]
    āyamyate hikkamānasya dehe dṛṣṭiścordhvaṃ nāmyate yasya cāpi |
    kṣīṇonnadvidvikṣipaṃ yaś ca dehaṃ tau dvau cāntyau varjayet klāmyamānau |
    [1938 ed. 6.50.15]
    prāṇāyāmodvejanotrāsanāni pipīlikair dāśanañ cātra śastaṃ |
    [1938 ed. 6.50.16]
    saśarkaram madhukañcāvapīḍet kṣaudrānvitāmāgadhikās tathaiva |
    [1938 ed. 6.50.16a]
    īkṣorasāḥ kṣīramuṣṇaṃ jalam vā | balānvite cchardanam vā praśastaṃ |
    [1938 ed. 6.50.16b]
    dhūmaṃ pibet sarjarasyasya cāpi nepālyam vā goviṣāṇodbhavastā |
    [1938 ed. 6.50.16c]
    sarpiḥ snigdhaṃ carmabālaiḥ hṛtam vā hikkāsthāne svedanaṃ vāpi kāryaṃ |
    kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ lihyād bhasmagrāmyasatvāsthijam vā |
    [1938 ed. 6.50.19]
    romṇāṃ bhasmaśvāvidhāṃ śalyakānāṃ saṃhṛtya vavastagobhyāṃ yathāvat |
    [1938 ed. 6.50.20a]
    sarpirmadhubhyāṃ śigvipatrajam vā bhasmollihet pippalicūrṇṇayuktaṃ |
    [1938 ed. 6.50.20b]
    dagdhvā phaletindukodumbarābhyām evaṃ lihedvāpi gadaṃ jighāṃsuḥ |
    [1938 ed. 6.50.20c]
    suvarcikā bījapūrṇṇādrasena kṣaudropetāṃ hanti līḍhvāśu hikkāṃ |
    [1938 ed. 6.50.21]
    caturguṇeṣv adhmu pibet susiddhaṃ sanāgaraṃ gauḍikadugdhamājaṃ |
    [1938 ed. 6.50.21a]
    sarpiḥ snigdhā ghnanti hikkāṃ sukhoṣṇā grāsāyavāgvaḥ payasaḥ sukhoṣṇāḥ ||
    [1938 ed. 6.50.21cd]
    yāvat tṛptiṃcobhayaṃ sevyamānaṃ ghoraṃ hikkāṃ hanti mūtraṃ tvajānāṃ |
    [1938 ed. 6.50.22]
    pūtiḥ kīṭāṃ laśunaṃ hiṃgumatsyāṃ tvacañ ca samcūrṇṇa subhāvitantat |
    kṣaudraṃ sitāṃ nāṃgapuṣpañca tulyaṃ pibedrasenekṣumadhūkajena |
    [1938 ed. 6.50.23]
    pibet palaṃ vā lavaṇaottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagraṃ |
    [1938 ed. 6.50.24]
    kapotapārāvataśalyakodbhavāṃ kravyādagodhāvṛṣadaṃśajāmrasāṃ ||
    pibed phalāmvlā na hi mānsasaindhavāṃ snigdhāṃsthāraṇyamṛgadvijodbhavāṃ |
    [1938 ed. 6.50.29]
    harītakīñcoṣṇajalānupānaṃ pibetghṛtaṃ kṣārarajovakīrṇṇaṃ |
    [1938 ed. 6.50.24cd]
    rasaṃ kapitthāt madhupippalīñ ca pāṇipramāṇaṃ prapibet sukhāya |
    [1938 ed. 6.50.25]
    kṛṣṇāṃ sitām āmalakañ ca lihyāt sa śṛṅgaveraṃ madhunāthavāpi |
    [1938 ed. 6.50.26]
    lājāñjanekam alam adhyañ ca tulyaṃ hikkā hanyāt puṣparasena līḍhaṃ ||
    [1938 ed. 6.50.26a]
    phalaṃ puṣpañca pāṭalyāḥ gairikaṃ kaṭurohiṇīṃ |
    kharjuramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca |
    [1938 ed. 6.50.27]
    catvāra ete yogā syuḥ pādeṣv evaṃ caturṣv iha
    madhudvitīyāḥ karttavyās te hikkā suvijānatā ||
    [1938 ed. 6.50.28]
    virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ
    hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
    samīraṇūrdhvagate py athāpare
    vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
    [1938 ed. 6.50.30]
    kāya ci || lṛ || o ||

    [Adhyāya 51: draft edition based on MS K]

    athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.51.1]
    yair eva kāraṇai hikkā bahubhiḥ saṃprapadyate |
    tairevakāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehināṃ |
    [1938 ed. 6.51.3]
    vihāya prakṛtiṃ vāyurapānaḥ kaphasaṃyutaḥ
    śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate |
    [1938 ed. 6.51.4]
    kṣudrakastamakaschinno mahānūrdhvaś ca pañcadhā |
    bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvasaḥ kopa viśeṣataḥ |
    [1938 ed. 6.51.5]
    prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānam eva ca |
    ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistodam eva ca |
    [1938 ed. 6.51.6]
    kiñcidārabhataḥ karma yasya śvāsaḥ pravarttate |
    niṣaṇṇasyaitiśāntiñ ca sakṣudra iti saṃjñitaḥ |
    [1938 ed. 6.51.7]
    tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhe ghuraghurānvitaḥ |
    [1938 ed. 6.51.8]
    ghoṣeṇa mahatā tāmyaṃ sakāsaṃ sakaphan naraḥ |
    [1938 ed. 6.51.9]
    ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistoda eva ca |
    [1938 ed. 6.51.9a]
    yaḥ śvased durbalonnadviṭ sa vai tamakasaṃjñitaḥ |
    [1938 ed. 6.51.9cd]
    saṃśāmyati kaphocchittau svapataś ca vivardhate |
    [1938 ed. 6.51.10]
    ādhmāti dahyamānena bastinā sarujan naraḥ |
    sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvāsaṃtaṃ cchinnamādiśet |
    [1938 ed. 6.51.11]
    niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārttaḥ śuṣkakaṇṭhotighoṣavān |
    saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahāṃ smṛtaḥ |
    [1938 ed. 6.51.12]
    marmasvāyamyamaneṣu muhurmūḍhaḥ śvaset tu yaḥ
    ūrdhvaprekṣīhatarabastamūrdhvaśvāsamādiśet |
    [1938 ed. 6.51.13]
    kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate |
    traya śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca |
    [1938 ed. 6.51.14]
    snehabastikramaṃ kecid ūrdhvaś cādhaś ca śodhaṇaṃ |
    mṛduḥ prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsinām ādiśanti ha |
    [1938 ed. 6.51.15]
    kāse śvāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitaṃ |
    ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarcalābhayaiḥ |
    [1938 ed. 6.51.16]
    pippalyādi pratīvāpaṃ siddham vā prathame gaṇe |
    [1938 ed. 6.51.17]
    sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati ||
    hiṃsrāviṃḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
    [1938 ed. 6.51.18]
    dvikṣīraṃ sarpiṣaḥ prasthañcaturguṇajalānvitaṃ |
    kolamātraiḥ pacedebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
    [1938 ed. 6.51.19]
    arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedañkṣayantathā ||
    kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarpiścaturguṇaṃ |
    [1938 ed. 6.51.20]
    tanmūlakusamāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet ||
    [1938 ed. 6.51.21]
    karkaṭāhvaṃ sitāṃ sustāṃ bhārgīṃ śūṇṭhīm madhūlikāṃ ||
    [1938 ed. 6.51.21a]
    rasāñjanaṃ samadhukaṃ samānyā vāpya yogataḥ |
    [1938 ed. 6.51.21b]
    ghṛtaprasthaṃ paceddhīmāṃ śītatoye caturguṇe ||
    [1938 ed. 6.51.22]
    suvahāṃ kālikāṃ bhārgīśukākhyāṃ naiculaṃ phalaṃ |
    [1938 ed. 6.51.23]
    kākādanīṃ śṛṃgaveraṃ varṣābhūbṛhatīdvayaṃ |
    kolamātrair ghṛtaprasthaṃ pacedetair jaladvikaṃ ||
    [1938 ed. 6.51.24]
    sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣasaindhavaiḥ |
    [1938 ed. 6.51.25]
    vacābhayāviḍaṅgaiś ca paced vā vidhivadghṛtaṃ ||
    gopavalyudake siddhaṃ syādanya dviguṇe ghṛtaṃ
    [1938 ed. 6.51.26]
    pañcaitāni havīṃṣy āhur bhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ ||
    [1938 ed. 6.51.27]
    tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ kesarājarase śubhe |
    pīyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
    [1938 ed. 6.51.30]
    phalāmvlāviṣkirarasā snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ |
    eṇādīnāṃ śirobhir vā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ |
    [1938 ed. 6.51.31]
    hanyuḥ śvāsañ ca kāsaś ca saṃskṛtāni payāṃsi ca ||
    timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇṇitāḥ |
    [1938 ed. 6.51.32]
    durālabhāthapippalyaḥ kaṭukākhya harītakī |
    śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ |
    [1938 ed. 6.51.33]
    bhārgī tvakśṛṅgaverañ ca śarkarāśalyakaṃ gajaṃ |
    vṛttakāṇṭakabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ |
    [1938 ed. 6.51.34]
    pañcaślokādhikā hyete lehā ye samyagīritāḥ |
    sarpirmadhubhyāṃ saṃlehā śvāsakāsārditairniraiḥ |
    [1938 ed. 6.51.35]
    saptacchadasya puṣpāṇi pippalyaś cāpi mastunā |
    pibet sampiṣya madhunā dhānām vāpy atha bhakṣayet |
    [1938 ed. 6.51.36]
    arkāṅkurair bhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ |
    sarpiṇā vāpi vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ |
    [1938 ed. 6.51.37]
    śirīṣakundakadalīpuṣpaṃ pippalisaṃyutaṃ |
    taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsān aśeṣataḥ |
    [1938 ed. 6.51.38]
    drākṣāṃ harītakī kṛṣṇaāṃ karkaṭākhyān durālabhāṃ
    [1938 ed. 6.51.40cd]
    sarpirmadhubhyāṃ vilihaṃ cchvāsāṃ hanti sudustarāṃ |
    [1938 ed. 6.51.41ab]
    kolimajjā tālumūlaṃ piṣṭvā carmamaśintathā |
    lihyāt kṣaudreṇa pāmārgasarpirmadhusamāyutaṃ |
    [1938 ed. 6.51.39]
    nīpaḥ kadambo raktaghnaḥ taṃ pītvā taṇḍulāmbunā |
    [1938 ed. 6.51.40]
    haridrāṃ maricaṃ rāsnāṃ guḍaṃ drākṣāṃ sapippalīṃ |
    [1938 ed. 6.51.41]
    lihyāt kṣaudreṇa tulyāni śvāsārtto hitabhojanaḥ ||
    [1938 ed. 6.51.42]
    bhārgīn trikaṇṭakaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīṃ |
    [1938 ed. 6.51.44]
    pippalyo maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasa eva ca |
    taṭakolasya bījāni paced utkārikāṃ śubhāṃ |
    [1938 ed. 6.51.45]
    sevyamānā nihanty eṣā śvāsānāśu sudurjayām iti ||
    [1938 ed. 6.51.46]
    kāyaci || lṛ || o ||

    [Adhyāya 52: draft edition based on MS K]

    athātaḥ kāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.52.1]
    yair eva kāraṇair hikkā śvāsaś caivopajāyate |
    tair eva kāraṇair nṛṇāṃ kāsaḥ samupajāyate |
    [1938 ed. 6.52.4A]
    prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsasvanatulyaghonatulyaghoṣaḥ |
    nireti vaktrāt sahasā saghoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu |
    [1938 ed. 6.52.5]
    sa vātapittaprabhavaḥ kaphāc ca kṣatāttathānyaḥ kṣayajoparaś ca |
    pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir viśeṣato lakṣaṇataḥ purā ||
    [1938 ed. 6.52.6]
    hṛcśaṃkhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇavalaḥ kṣataujā |
    prasaktamantaḥ kaphaam īraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva |
    [1938 ed. 6.52.8]
    urovidāhajvaravaktraśoṣair abhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ |
    pittena pītāni vamet kaṭūni kāseta pāṇḍuḥ paridahya mānaḥ |
    [1938 ed. 6.52.9]
    pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇṇadehaḥ |
    abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena |
    [1938 ed. 6.52.10]
    vakṣotimātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ
    viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tam āhuḥ |
    [1938 ed. 6.52.11]
    sa gātraśū|laṃjvaradāhamohaṃ prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsāt |
    śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ ||
    [1938 ed. 6.52.12]
    taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñe kṣayakāsam āhuḥ ||
    [1938 ed. 6.52.13]
    pathyāṃ sitām āmalakāni lājāḥ samāgadhañ cāpi vicūrṇṇya śuṇṭhī |
    sarpir madhubhyāṃ viliheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ |
    [1938 ed. 6.52.16]
    pibed guḍaṃ pippaliśṛṃgaveraṃ drākṣāñ ca sarppirmadhunā lihec ca |
    drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṃgaveraṃ madhukaṃ tugāñ ca ||
    [1938 ed. 6.52.17]
    sarpimadhubhyāṃ vilihet samāṃśāṃ kṣaudreṇa tulyaṃ maricaṃ sitāñ ca |
    saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca da dhnoḥ hareṇa vaḥ pippalikāñ ca tulyāṃ ||
    [1938 ed. 6.52.18]
    dadhnā lihet kāsakaragnim agraḥ
    ubhe haridre suradāruśuṇṭhī | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
    [1938 ed. 6.52.19]
    vastasya mūtreṇa sukhāmvunā vā dantīdravantī ca satilvakānāṃ
    bhṛṣṭāni sarpīḥ ṣvatha bādarāṇi || khādet palāṃśāni sasaindhavāni
    [1938 ed. 6.52.20]
    hiṅgoḥ pibet kolasamaṃ hitāśī |sauvīrakeṇāmlarasena vāpi |
    kṣaudreṇa lihyātmaricāni cā | bhārgīvacāhiṃgukṛtā ca vartiḥ
    [1938 ed. 6.52.21]
    dhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā |
    [1938 ed. 6.52.22]
    pibec ca śīdhuṃ maricānvitaṃ vā
    [1938 ed. 6.52.23]
    mañjiṣṭhaśuṇṭhījalamṛtikābhiḥ | kṣīraṃ śritam mākṣikasaṃyutam vā
    nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ | khādec ca mudgāṃ maricopadaṃśām
    [1938 ed. 6.52.24]
    utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ |
    [1938 ed. 6.52.25]

    yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tad vātakāsaṃ jayati prasahyaṃ |
    vidārigandhādigaṇaśritaṃ vā rasena vā yat khalu kaṇṭhakāryāḥ |
    [1938 ed. 6.52.26]

    virecanaṃ snaihikam atra coktam āthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ |
    dhūmam pibet snaihikam apramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
    [1938 ed. 6.52.27]

    hitā yavāgvaś ca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehyāḥ saghṛtās tathaiva ||
    prachardanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca |
    [1938 ed. 6.52.28]

    uṣṇāmla lehyāḥ kaṭukāś ca hanyuḥ kapham viśeṣeṇa viśoṣaṇañ ca |
    kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ krighnasvarase vipakvaṃ |
    [1938 ed. 6.52.29]

    nirguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ sarpiḥ kaphottham vinihanti kāsaṃ |
    [1938 ed. 6.52.30]

    vidārigandhotpalasārivādī niḥkvāthya vargam madhurañ ca kṛtsnaṃ |
    [1938 ed. 6.52.32]

    ghṛtam pibed ikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivargañ ca saśarkañ tat |
    prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kāsaḥ |
    [1938 ed. 6.52.33]

    kharjūramustāmadhukaṃ piyālaṃ madhūlikā pippalibhārgicūrṇaṃ ||
    sarpiḥ sitā mākṣisaṃprayuktaṃ trīṃ hanti kāsānupayujyamānaṃ |
    [1938 ed. 6.52.34]

    mañjiṣṭhamūrvājanavahnipāthāṃ kṛṣṇāṃ haridrāñ ca tathā vicūrṇya ||
    [1938 ed. 6.52.34a]

    kṣaudreṇa kāse kṣatajo kṣayotthe pibed ghṛtaṃ cekṣurase vipakvaṃ |
    [1938 ed. 6.52.35]

    guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeta kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśaṃ ||
    [1938 ed. 6.52.37cd]

    cūrṇaṃ pibed āmalakasya cāpi kṣīre vipakvaṃ saghṛtaṃ hitāya ||
    cūrṇāni godhūma yathodbhavāni kākolivargañ ca kṛtaḥ |
    [1938 ed. 6.52.36]

    ṣu peyastṛṣu kāsavadbhiḥ kṣaudreṇa dugdhena ghṛtena vāpi |
    [1938 ed. 6.52.37ab]

    kulīraśuktīś caṭakaiṇa lāvānniḥ kvāthya vargam madhurais tathānyaiḥ |
    pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ || śatāvarīnāgavalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya ||
    [1938 ed. 6.52.47]

    jantughnadārutriphaloṣaṇatrayaṃ sapadmakaṃ saṃbhṛtam ekatastataḥ |
    [1938 ed. 6.52.37a]

    sitāsamāṃśair avalihyamāno ḥ sakāsānudati prasahyaṃ ||
    [1938 ed. 6.52.37b]

    śaṭīpalāgranthikapuṣkarāgni cavyātmaguptākharaśaṃkhapuṣpī |
    [1938 ed. 6.52.37c]

    dvipañcamūlī ca paladvibhāge bhāgena sambhṛtya vipācayīta |
    [1938 ed. 6.52.37d]

    yavāḍhakañ cāpy abhayā śatañ ca vāryāḍhakaiḥ pañcabhir aṃ hri śeṣaṃ |
    [1938 ed. 6.52.37e]

    kvātham pacec chauṇṭhikatailabhāge sarpīṃ ṣidatvā kuḍavonmitāni |
    [1938 ed. 6.52.37f]

    guḍasya bhāgārddhaśataṃ vipakvaṃ śītaṃ |
    [1938 ed. 6.52.37g]

    palānya madhunas tatra datvā tvagelaśuṇṭhī maricañ ca yuñjyāt |
    [1938 ed. 6.52.37h]

    dve dve cādyād avalihyāc ca lehāṃ pathye pathyāśī sarvakāsān jñghāṃsuḥ ||
    [1938 ed. 6.52.37i]

    śvāsaṃ hikkāṃ svarabhedaṃ kṣayañ ca kārṣyaṃ chardiṃ vātarktaṃ jvarañ ca ||
    [1938 ed. 6.52.37j]

    hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃkāmalāṃ mūrcchāṃ doṣmūtrakṛcchrārta va ca |
    [1938 ed. 6.52.37k]

    hanyād agastyena niṣevito yaṃ lehārujāṃ vai nudati prasahyam iti ||
    [1938 ed. 6.52.37l]
    kāsaci || || ❈ ||

    [Adhyāya 53: draft edition based on MS K]


    athātaḥ svaropaghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.53.1]

    atyuccaśabdakaraṇyadhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ paṭhanādayas tu |
    te śabdavāhīṣu sirāsugatāḥ pratiṣṭhaṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ |
    [1938 ed. 6.53.3]

    vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnasvaraṃ vadati gardabhavat kharañ ca |
    pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyāt galaina sa ca dāhasamanvitena |
    [1938 ed. 6.53.4]

    brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhau mandaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt |
    sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat | tañ cāpy asādhyam ṛṣyaḥ svarabhedam āhuḥ |
    [1938 ed. 6.53.5]

    dhūmāyati kṣatakṛte kṣayam āpnuyāc ca | vāgeṣa cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ |
    antargatasvaram alakṣyam avākpravīṇaṃ medocchrayād vadati digdhagalastṛṣāluḥ |
    [1938 ed. 6.53.6]

    snigdhāṃ svarāturanarān avabaddhadoṣāṃ nyāyena cchardanavirecanabastibhiś tu |
    nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca |
    [1938 ed. 6.53.8]
    yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktaṃ śtam cāpy aśeṣam avatārayituṃ yateta ||
    [1938 ed. 6.53.9ab]
    svaropaghāte nilaje bhaktopari ghṛtaṃ pibet |
    kāsamardakavārttākumārkavasvarase yutaṃ ||
    [1938 ed. 6.53.10]
    siddhaṃ ghṛtaṃ hanty anilaṃ siddhaṃ vārkagale rase |
    yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā |
    [1938 ed. 6.53.11]
    devadārvyagnimabhyāṃ siddham ājaṃ samākṣikaṃ |
    sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍodanaḥ |
    [1938 ed. 6.53.12]
    kṣīrānupānaṃ paitte tu pibet sarpiratandritaḥ |
    aśnuyāc ca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ |
    [1938 ed. 6.53.13]
    lihet madhurakāṇyaṃ vā cūrṇṇaṃ madhusamāyutaṃ |
    śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇṇam athāpi vā |
    [1938 ed. 6.53.14]
    pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃ kṣaye |
    lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
    [1938 ed. 6.53.15]
    svaropaghātai medoje kaphavadvidhiriṣyate ||
    raktaje kṣayaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyāṃ |
    [1938 ed. 6.53.16]
    sarvaje kṣataje tadvat bhiṣag vidyād vicakṣaṇaḥ ||
    [1938 ed. 6.53.16a]
    śarkarāmadhumiśrāṇi śritāni madhuraiḥ saha |
    pibet payāṃsi yasyoccair vadato bhihatasvara iti ||
    [1938 ed. 6.53.17]
    kāyacikitsā || ||
    (From folio 197r1)

    [Adhyāya 51: draft edition based on MS K (adhyāya 24 in the vulgate)]

    athātaḥ pratiśyāyapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938ed. 6.24.1]
    nārīprasaṃgac chiraso 'bhighātād
    dhūmād rajācchītam avaśyayāc ca |
    vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca
    sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ |
    [1938ed. 6.24.3]
    cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ
    pṛthak samastāś ca tathaiva śoṇitaṃ |
    prakopyamānā vividhaiḥ prakopanair
    nṝṇāṃ pratiśyāyakarā bhavaṃti hi |
    [1938ed. 6.24.4]
    śiro gurutvaṃ kṣavathuḥ pravarttanaṃ
    tathāṃgamardaḥ | parihṛṣṭaromatā
    upadravāś cāpy apare pṛthagvidhāḥ |
    nṝṇām pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ |
    [1938ed. 6.24.5]
    ānaddha pithitā nāsā tanusrāvaprasevanī |
    galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṃkhayos tathā |
    [1938ed. 6.24.6]
    svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāye nilātmake |
    uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike |
    [1938ed. 6.24.7]
    kṛṣo bhipāṇḍūḥ saṃtapto bhavet tṛṣṇānipiḍītaḥ |
    sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ |
    [1938ed. 6.24.8]
    ghrāṇotkaphaḥ kaphakṛte śuklaḥ pāṇḍur vrajed ghanaḥ |
    śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ |
    [1938ed. 6.24.9]
    galatālvoṣṭhaśirasaḥ kaṇḍūyanam atīva ca |
    bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo kasmād vinivarttate |
    [1938ed. 6.24.10]
    saṃpakvo vāpy apakvo vā sa sarvaprabhavo mataḥ |
    [1938ed. 6.24.11]
    praklidyate punar nnāsā punaś ca pariśuṣyati |
    [1938ed. 6.24.14]
    muhur ānahyate cāpi muhur vivriyate tha vā |
    niśvāso vatidurgandhas tathāgandhān na vetti ca |
    [1938ed. 6.24.15]
    evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt sarvam eva tu |
    [1938ed. 6.24.16]
    raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravarttate |
    tāmrākṣaś ca bhavej jaṃtur uroghātaprapīḍitaḥ |
    [1938ed. 6.24.16-1]
    durggandhocchvāsavadano gandhān api na vetti ca ||
    mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhāṇavas tathā |
    [1938ed. 6.24.16-2]
    krimiśīrṣavikāreṇa samānañ cāsya lakṣaṇaṃ |
    [1938ed. 6.24.16-3]
    bādhiryam āndhyam aghratvaṃ ghorān vā nayanāmayāṃ |
    kāryāgnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||
    [1938ed. 6.24.17]
    navaṃ pratiśyāyam apāsya sarvān
    upācaret sarpiṣa eva pānaiḥ |
    svedair vicitrair vamanaiś ca yuktaiḥ
    kālopapannair avapīḍanaiś ca ||
    śiro virekaṃ tv apare tu kecid
    āmena dātavyam iti bruvanti |
    [1938ed. 6.24.18]
    apacyamānasya ca pācanārthaṃ
    svedo hito mblaṃ vihimañ ca bhojyaṃ |
    niṣevyamāṇam payasārdrakam vā
    sampācayec cakṣuvikārayogaiḥ |
    [1938ed. 6.24.19]
    pakvaṃ kaphañ cāpy avalambamānaṃ śiro virekair apakarṣayec ca |
    virecanāsthāpanadhūmapānair
    avekṣya doṣāṃ kavalagrahaiś ca |
    [1938ed. 6.24.20]
    jayed viditvā mṛdutāñ ca teṣāṃ
    prāglakṣaṇoktaṃ vidhim ādiśec ca ||
    [1938ed. 6.24.24]
    vātike tu pratiśyāye pibet sarpir yathākramaṃ |
    pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca |
    [1938ed. 6.24.25]
    pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpir madhurakaiḥ śritaṃ |
    [1938ed. 6.24.26]
    pariśekān pradehāṃś ca kuryād api ca śītalān
    [1938ed. 6.24.27ab]
    kaphaje sarppiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā |
    [1938ed. 6.24.30cd]
    yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam ācaret |
    [1938ed. 6.24.31ab]
    sarpīṃṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇādhūmāḥ kaṭūni ca |
    bheṣajāny upayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajaṃ |
    [1938ed. 6.24.34]
    yathāsvaṃ doṣaśamanais tailapakvam pramāṇataḥ ||
    nastaprayuktam udvṛttāṃ pratiśyāyān apohati |
    [1938ed. 6.24.41]
    mūtrayuktāḥ samuddiṣṭāḥ kriyāḥ krimiṣu yojayet |
    yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ||
    [1938ed. 6.24.42]
    kāyacikitsāyāṃ || 16 ||
    [1938ed. 6.24.trailer]

    [Adhyāya 54: draft edition based on MS K]

    athātaḥ kṛimipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.54.1]
    ajīrṇṇā
    [1938 ed. 6.54.3]
    bhojīmadhūrāmvlanityodravapriyaḥ piṣtaguḍopayoktā|
    [1938 ed. 6.54.3a]
    vyāyāmajātāni
    [1938 ed. 6.54.3b]
    viṃśate kṛimijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ |
    purīśakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ |
    [1938 ed. 6.54.7]
    ājaupāḥ pībanāḥ kampāḥ śvetāḥ gaṇḍūpadās tathā |
    curavo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīśajāḥ ||
    [1938 ed. 6.54.8]
    śvetāḥ sūkṣmā studantyete gudaṃ pratisaranti ca |
    teṣām evā pare pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavaṃti hi |
    [1938 ed. 6.54.9]
    śūlāṭopaśakṛdbhedapaktinā śakarāś ca te |
    [1938 ed. 6.54.11cd]
    da pralūtāś cipiṭās tathā |
    pipīlikā kāraruhā vijñeyāḥ kaphasaṃbhavāḥ |
    [1938 ed. 6.54.12]
    majjādonetraleḍhārastāluśrotrabhujas tathā |
    śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te |
    [1938 ed. 6.54.14]
    karṇṇaromanakhādāś ca dantādāḥ kikkisās tathā |
    kuṣṭhajāḥ saparīsarpāḥ jñeyāḥ śoṇitasambhavāḥ |
    [1938 ed. 6.54.15]
    te saraktāś ca kṛṣṇāś ca teśām ante ca durdṛśaḥ ||
    raktādhiṣṭhānajāṃ prāyo vikārāñjanayanti ha |
    [1938 ed. 6.54.16]
    māṣapiṣṭānnavidalaparṇṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
    māṃsamāṣaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ |
    [1938 ed. 6.54.17]
    viruddhājīrṇṇaśākādyaiḥ śoṇitābhā bhavanti ca |
    [1938 ed. 6.54.18ab]
    eṣāmanyatamāṃ vaidyo jighāṃsuḥ snigdhamāturāṃ |
    [1938 ed. 6.54.20cd]
    surasādivipavena sarpiṣāvāntamāditaḥ |
    virecayaittīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca |
    [1938 ed. 6.54.21]
    yavakolakulatthānāṃ surasāderga ca |
    viḍaṅgasnehayuktau na kvāthena lavaṇena ca |
    [1938 ed. 6.54.22]
    nirūḍham athatailen tat siddhenānuvā sayet
    [1938 ed. 6.54.23a]
    tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet ||
    [1938 ed. 6.54.24cd]
    kramūkaḥ svarasam vāpi pūrvavattīkṣaṇabhojanaḥ |
    [1938 ed. 6.54.25ab]
    pāribhadrakapatrāṇāṃ purvatsurasaṃ pibet |
    [1938 ed. 6.54.26ab]
    palāśabījasya rasaṃ pibedvā kśaudra saṃyutaṃ|
    [1938 ed. 6.54.25cd]
    pṛthagvā surasādīnāṃ patturasyāthavārasaṃ |
    [1938 ed. 6.54.26a]
    lihedaś ca śakṛccūrṇṇaṃ vaiḍaṃgaṃ vā samikṣikam |
    patrair mūṣikaparṇyā vā saṃpiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ |
    [1938 ed. 6.54.27]
    khādet pūpalikāṃ pakvā dhānyāmvlañ ca pibed anu |
    surasādyair gaṇaiḥ pakvaṃ tailan tat pānam iṣyate |
    [1938 ed. 6.54.28]
    viḍaṃgacūrṇṇamisrair vā piṣṭairbhakṣāṃ prayojayet |
    tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tailpācitāṃ |
    [1938 ed. 6.54.29]
    śvāvidhaḥ sakṛtaś cūrṇṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitaḥ |
    viḍaṃgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena rasena ca |
    [1938 ed. 6.54.30]
    kṣaudreṇa līḍhvānupibed rasamām alakaṃ śubhaṃ |
    [1938 ed. 6.54.31ab]
    pibed vā pippalīcūrṇṇam ajamūtreṇa saṃyutaṃ|
    [1938 ed. 6.54.32cd]
    akṣābhayārase vāpi vidhir eṣo yasād api |
    [1938 ed. 6.54.31cd]
    pūtīkasya rasam vāpi surasyāṃ vā pibet naraḥ |
    [1938 ed. 6.54.32ab]
    saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā |
    purīśajāṃ śleṣmajāṃś ca hanyād evaṃ krimīṃ bhiṣak |
    [1938 ed. 6.54.33]
    śirohṛt karṇṇanāsākṣisaṃśritāṃś ca pṛthak pṛthak |
    viśeṣatoñjanaivarjamānādi vāsayānālaḍate krimīrnasyaira va pīḍaiś ca sādhayet |
    [1938 ed. 6.54.34]
    sakṛdrasaṃ śāraṅgasya śoṣyantumau vibhāvayet |
    niḥkvāthena viḍaṃgānāṃ cūrṇṇaṃ pradhamanan tu tat |
    [1938 ed. 6.54.35]
    ayaś cūrṇṇānyaneraiva vidhināyojayīta ca |
    sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt surasādike |
    [1938 ed. 6.54.36]
    indraluptevidhiś cāpi vidheyo romarājiṣu |
    dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharaugike |
    [1938 ed. 6.54.37]
    raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsitāt |
    surasādiṃ ca sarveṣu sarvathaivopayojayet |
    [1938 ed. 6.54.38]
    pravyaktatiktakaṭukaṃ bhojanañ ca hitaṃ sadā |
    kulatharasasaṃyuktaṃ kṣārapānañ ca pūjitaṃ |
    [1938 ed. 6.54.39]
    kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti |
    māṣāna tomvlāṃ madhūrāṃ rasāṃś ca krmīṃ jighāṃsuḥ parivarjayīta |
    [1938 ed. 6.54.40]
    kāyacikitsā || ||

    [Adhyāya 55: draft edition based on MS K]

    athāta udāvarttapratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.55.1]
    adhaś cordhvañ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
    na vegān dhārayet prājño vātādīnāñ jijīviṣuḥ |
    [1938 ed. 6.55.3]
    vātaviḍmūtrajṛmbhāṇām asruṇaḥ kṣavathor api |
    udgārasya tathā rcchadyā retasaś cāpi dhāraṇāt ||
    [1938 ed. 6.55.4]
    kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇām udāvartto bhaved iha |
    vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate |
    tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ |
    [1938 ed. 6.55.5]
    trayodaśavidhasyāsya bhinnasyetais tu kāraṇaiḥ |
    [1938 ed. 6.55.6]
    ādhmānaśūlo hṛdayo parodhaṃ śirorujaṃ śvāsam atīva hikkāṃ |
    kāsapratiśyāyagalagrahatvād valāsapittaprasarañ ca ghoraṃ |
    [1938 ed. 6.55.7]
    kuryād apāno bhihataḥ svamārge hanyāt purīśaṃ mukhataḥ kṣiped vā |
    āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīśasya tathordhvavātaḥ |
    [1938 ed. 6.55.8]
    purīśamāsyād api vā nireti purīśavege bhihite narasya |
    mūtrasya vege bhihate naras tu kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpam alpaṃ |
    [1938 ed. 6.55.9]
    meḍhre gude vaṃkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣv atha mūrdhni cāpi |
    ānaddhabasteś ca bhavanti tīvrā rujaś ca śūlair iva tudyate ca |
    [1938 ed. 6.55.10]
    manyāgalastambhaśirovikārāḥ | jṛmbhopaghātāt pavanātmikā syuḥ |
    tathākṣināsāvadanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ |
    [1938 ed. 6.55.11]
    ānandajam vāpy atha śokajam vā netrodakaṃ prāptam amuñcato hi |
    śirogurutvaṃ nayanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena
    [1938 ed. 6.55.12]
    bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vighātāc chirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
    kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ pravṛttiḥ |
    [1938 ed. 6.55.13]
    udgāravege bhihate bhavanti jantor vikārāḥ pavanaprasūtāḥ |
    chardyābhighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ |
    [1938 ed. 6.55.14]
    mūtrāyaṇe pāyuni muṣkayoś ca śotho rujā mūtravinigrahaś ca |
    śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre |
    [1938 ed. 6.55.15]
    tandrāṅgamardāvaruci śramaś ca kṣudhor vikārā kṛśatā ca dṛṣṭā |
    kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca |
    [1938 ed. 6.55.16]
    śrāntasya niśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāv atha vāpi gulmaḥ |
    jṛmbho 'ṅgamardo ṅgaśirotha jāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
    [1938 ed. 6.55.17]
    tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair abhidrutaṃ |
    śakṛdvamantaṃ matimān udāvarttinam utsṛjet |
    [1938 ed. 6.55.18]
    sarsveṣv eteṣu vidhivad udāvartteṣu kṛtsnaśaḥ |
    vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye |
    [1938 ed. 6.55.19]
    sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me |
    āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinnam viśeṣataḥ
    [1938 ed. 6.55.20]
    purīśaje tu karttavyo vidhir ānāhikas tu yaḥ |
    sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet |
    [1938 ed. 6.55.21]
    elām vāpy atha madyena kṣīravāriṃ pibeta vā |
    dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ |
    [1938 ed. 6.55.22]
    rasam aśvapurīśasya gardabhasya pibeta vā |
    māṃsopadanśaṃ madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit |
    [1938 ed. 6.55.23]
    bhadradāru ghaṇaṃ mūrvāṃ haridrāṃ madhukan tathā |
    kolapramāṇāni piben māṣakvāthena yogavit |
    [1938 ed. 6.55.24]
    duspaśāyāḥ svarasam vā kaṣāyaṃ kuṃkumasya vā ||
    ervārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtaṃ |
    [1938 ed. 6.55.25]
    pañcamūlaśritaṃ kṣīraṃ drākṣārasam athāpi vā |
    yogāṃś ca vitared atra pūrvoktān aśmarībhidaḥ |
    [1938 ed. 6.55.26]
    mūtrakṛcchrakramañ cāpi kuryān niravaśeṣataḥ ||
    bhūyo vakṣyāmi yogāṃś ca mūtrāghātopaśāntaye |
    [1938 ed. 6.55.27]
    snehasvedair udāvarttaṃ jṛmbhajaṃ samupācaret |
    aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ |
    [1938 ed. 6.55.28]
    tīkṣṇāṃjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopajighraṇaiḥ |
    varttiprayogair atha vā kṣavasaktiṃ pravarttayet |
    [1938 ed. 6.55.29]
    udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmam ācaret |
    [1938 ed. 6.55.30]
    cchardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhir jayet |
    [1938 ed. 6.55.31]
    bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ |
    [1938 ed. 6.55.32]
    āvārināśākvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ |
    kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ |
    [1938 ed. 6.55.33]
    kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpañ ca bhojanaṃ |
    tṛṣṇāghāte piben manthaṃ yavāgūm vā suśītalāṃ |
    [1938 ed. 6.55.34]
    bhojyed rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ |
    nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapec ceṣṭakathārataḥ |
    [1938 ed. 6.55.35]
    ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi |
    yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmiṃ prayojayet |
    [1938 ed. 6.55.36]
    vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
    bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
    [1938 ed. 6.55.37]
    vātamūtrapurīśāsṛkkaphamedovahāni vai |
    srotāṃsy udāvarttayati purīśam vāpi varttayet |
    [1938 ed. 6.55.38]
    tato hṛdbastiśūlārtto hṛllāsārucipīḍitaḥ |
    vātamūtrapurīśāṇi kṛcchreṇa labhate nnaraḥ |
    [1938 ed. 6.55.39]
    śvāsakāsapratiśyāyadāhamohatṛṣājvaraṃ |
    vamīṃ hikkāṃ śirorogaṃ manaḥśravaṇavibhramāṃ |
    [1938 ed. 6.55.40]
    bahūn anyāṃś ca labhate vikārām vātakopajāṃ |
    tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet |
    [1938 ed. 6.55.41]
    doṣato bhinnavarcāṃsi bhuktaṃ cāpy anuvāsayet |
    bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
    [1938 ed. 6.55.42]
    athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ |
    pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amblapānakaiḥ ||
    [1938 ed. 6.55.43]
    hiṃgukuṣṭhavacāsvarjiviḍañ cāpi dviruttaraṃ |
    yogāv etāv udāvarttaṃ śūlaṃ cātibalaṃ jeyet |
    [1938 ed. 6.55.44]
    devadārvyagnikau kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṃkaśāṃ |
    pauṣkarasya ca mūlāni toyasyārdhāḍhake pacet |
    [1938 ed. 6.55.45]
    pādāvaśiṣṭaṃ tat pītam udāvarttaṃ vyapohati |
    mūlakaṃ śuṣkam ārdrañ ca varṣābhūmūlapañcakaṃ |
    [1938 ed. 6.55.46]
    ārevataphalañ cāpsu paktvā tena ghṛtam pacet |
    tat pīyamānaṃ haṃty ugram udāvarttam aśeṣataḥ |
    [1938 ed. 6.55.47]
    vacām ativiṣam pāṭhāṃ yavakṣāraṃ harītakīṃ |
    kṛṣṇān nirdahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
    [1938 ed. 6.55.48]
    ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacāṃ |
    kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau cāpi pibet tulyāni pūrvavat |
    [1938 ed. 6.55.49]
    mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīṃ pibet |
    yac ca prasthaṃ pale dve ca kaṇṭakāryā jalāḍhake |
    [1938 ed. 6.55.50]
    paktvārdhaprasthaśeṣaṃ tu pibed dhiṃgusamāyataṃ |
    madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikāṃ |
    [1938 ed. 6.55.51]
    sañcūrṇṇya nāḍyapradhame dviṣety etad yathā gudaṃ |
    cūrṇṇaṃ nnikumbhakampilyaśyāmektvākvagnikodbhavaṃ |
    [1938 ed. 6.55.52]
    kṛtavedhanasya kṛṣṇāyā lavaṇānāñ ca sādhayet |
    gavāṃ mūtreṇa tā vartyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
    sadyaḥ śarmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
    [1938 ed. 6.55.53]
    kāyaci || 18 || ❈ ||

    [Adhyāya 56: draft edition based on MS K]

    athāto viṣūcikāpratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.56.1]
    ajīrṇṇam āmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhañ ca yad īritaṃ |
    viṣūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍaṃbikā |
    [1938 ed. 6.56.3]
    sūcībhir iva gātrāṇi tudaṃ santiṣṭhate nilaḥ |
    yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair viṣūcīti nirucyate |
    [1938 ed. 6.56.4]
    na tām parimitāhārā labhante viditāgamāḥ |
    mūḍhās tām ajitātmāno labhante śanalolupāḥ ||
    [1938 ed. 6.56.5]
    mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
    vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ |
    [1938 ed. 6.56.6]
    kukṣir ānahyate tyarthaṃ tāmyate parikūjati |
    niruddho mārutaś caiva kukṣāv upari dhāvati |
    [1938 ed. 6.56.7]
    vātavarco nirodhaś ca kukṣau yasya bhṛśam bhavet |
    tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu |
    [1938 ed. 6.56.8]
    tuṣṭan tu bhukta.m kaphamārutābhyāṃ pravarttate nordhvam adhaś ca yasya |
    viḍambikāṃ tasya suduścitsām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ |
    [1938 ed. 6.56.9]
    yatrastham āmaṃ hi rujārttam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ |
    doṣeṇa yenānugataṃ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca |
    [1938 ed. 6.56.10]
    yaḥ syāvadantauṣṭhanakho lpasaṃjñaḥ cchardyardito bhyantarayātanetraḥ
    kṣāmasvaraḥ | sarvavimuktasandhir yāyān naro so 'punar āgamāya |
    [1938 ed. 6.56.11]
    sādhyasya pārṣṇyor dahanaṃ praśastam agnipratāpo vamanañ ca tīkṣṇaṃ |
    pakve tato nne tu vilaṃghanaṃ syāt sampācanam vāpi virecanam vā |
    [1938 ed. 6.56.12]
    viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādir upaiti śāntiṃ |
    āsthāpanañ cāpi hitam vadanti sarvāsu yogān aparān nibodha ||
    [1938 ed. 6.56.13]
    pathyā vacā hiṃgu viḍaṃ vicūrṇṇyasukhāmbunāsātiviṣaṃ niṣevet |
    [1938 ed. 6.56.14]
    kṣārāgadam vā lavaṇaṃ viḍam vā guḍapragāḍhān atha sarṣapam vā |
    amlena vā saindhavahiṃguyuktau sabījapūrṇṇau sukṛtau trivargau |
    [1938 ed. 6.56.15]
    kaṭutrikam vā lavaṇair upetaṃ pibet snuhīkṣīravimiśritam vā |
    [1938 ed. 6.56.16]
    kṛṣṇājamodākṣasamāgnikāni tulyaṃ pibed vā magadhānikumbhau |
    [1938 ed. 6.56.17]
    uṣṇābhir adbhir magadhodbhavānāṃ kalkam pibed vāpy atha nāgadantyā |
    vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ |
    [1938 ed. 6.56.18]
    cchāyāviśuṣkā guḍikā kṛtās tāḥ hanyur visūciṃ nayanāñjanena |
    suvāmitaṃ sādhu virecitaṃ vā sulaṅghitam vā manujaṃ viditvā |
    [1938 ed. 6.56.19]
    peyādibhir dīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārttaṃ samupakrameta ||
    āmaṃ śakṛd vā nici bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena |
    [1938 ed. 6.56.20]
    pravarttamānaṃ na yathāstam etad vikāram ānāham udāharanti |
    tasmiṃ bhavaty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
    [1938 ed. 6.56.21]
    āmāśaye śūlam atho gurutvaṃ hṛtstambham udgāravighātanañ ca |
    stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīśamūtre śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca |
    [1938 ed. 6.56.22]
    śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni |
    āmodbhave vāntam upakrameta saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ |
    [1938 ed. 6.56.23]
    athetaraṃ yo na śakṛd vameta taṃ sādhayet svinnam imaiḥ prayogaiḥ |
    viṣūcikāyāṃ parikīrttitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni |
    [1938 ed. 6.56.24]
    saṃcūrṇṇya varttim vitared vidhijño mahiṣyajāvyuṣṭragavāṃś ca mūtraiḥ |
    svinnasya pāyau viniveśya tāś ca cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
    [1938 ed. 6.56.25]
    mūtreṇa vā sādhya yathāvidhāṇaṃ dravyāni yāny ūrdhvam adhaś ca yānti |
    kvāthena tenāśu nirūhayīta mātrārdhayuktena samākṣikeṇa |
    [1938 ed. 6.56.26]
    tribhaṇḍipiṣṭaṃ lavaṇaprakuñcaṃ datvā viriktaṃ kramam ādiśec ca |
    eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā bhāgeṣv eṣv anuvāsanam iti ||
    [1938 ed. 6.56.27]
    kāyaci || 19 || 0 ||

    [Adhyāya 57: draft edition based on MS K]

    athāto rocakapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
    [1938 ed. 6.57.1]
    doṣaiḥ pṛthak trividhasokasamucchrayāc ca bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍhaṃ |
    nānne rucir bhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti | |
    [1938 ed. 6.57.3]
    hṛcchūlaśoṣavamathuḥ svarasaṃkṣayāc ca vātā sadāhamadatṛḍ vamane ca pittaṃ |
    pittāt kaphena hṛdaye gurutāvilepaḥ śleṣmaprasekavamathuḥ śiraso rujañ ca |
    [1938 ed. 6.57.4]
    sarvātmakaṃ trividhaliṃgam atho vadanti ||
    śokopaghātajam athānilalakṣaṇais tu |
    vātātmake virasam āsyam arocake tu pittena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena |
    [1938 ed. 6.57.5]
    sarvair upetam upadhārayasannipāte | dainyaṃ bhṛśam bhavati śokasamudbhave tu |
    vāṃtovacādir anile vidhivat pibec ca snehoṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇṇaṃ |
    [1938 ed. 6.57.6]
    kṛṣṇāviḍaṃgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṃgulavaṇottamanāgarāṇāṃ |
    pitte guḍāmbumadhurair vamanaṃ praśastaṃ lehaś ca saindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ |
    [1938 ed. 6.57.7]
    nimbāmbuccharditavataḥ kaphaje nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakāḍhyaṃ |
    cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilaje tad eva sarvaiś ca sarvakṛtam evam upakrameta |
    [1938 ed. 6.57.8]
    drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāgalakendravṛkṣāḥ |
    bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭai lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat |
    [1938 ed. 6.57.9]
    mustāvacākaṭukarohiṇinirdahanyas tulyātha vāpi rajanābhayasaṃprayuktā |
    mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca mukhyāṃ |
    [1938 ed. 6.57.10]
    maṇḍūkim arkam amṛtāṃ raśalāṃgalākhyāṃ mūtre paceta mahiṣasya vidhāṇavidvān |
    etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca śikhisādahṛdāmayāś ca |
    [1938 ed. 6.57.11]
    sātmyāsvadeśacaritāṃ vividhāṃś ca bhakṣyāṃ pānāni mūlaphalaṣāḍavarogayogāṃ |
    seved rasāṃś ca vividhāṃ vividhaiḥ prakārair bhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni |
    [1938 ed. 6.57.12]
    āsthāpanaṃ vividham atra virecanañ ca kuryān mṛdūni śirasaś ca virecanāni |
    trīṇy ūṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni |
    [1938 ed. 6.57.13]
    kṣaudrāyutāni vitaren mukhadhāvanārthaṃm anyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni |
    mustādirājaphalavargadaśāṃgasiddhaḥ kvāthair jayen madhuyutair vividhaiś ca lehaiḥ ||
    [1938 ed. 6.57.14]
    mūtrāsavair guḍakṛtaiś ca tathāpy ariṣṭaiḥ kṣārāsavaiś ca madhumādhavatulyagandhaiḥ |
    syād eṣa eva kaphavātaharo vidhiś ca | śātiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya |
    [1938 ed. 6.57.15]
    icchāvināśabhayajeṣu ca bādhakeṣu | bhāvād bhavāya vitaret khalu śalyatāpān |
    artheṣu cātipatiteṣu punarbhavāya paurāṇikaśrutimukhair avamānayeta iti || kāyaci || 20 || 0 ||
    [1938 ed. 6.57.16]
    cchardi hikkā śvāsakāsaḥ svaraghātam athāparaṃ |
    pratiśyāyaḥ krimiś caiva sodāvarttā visūcikā |
    arocakena ca tathā pūryate dvitīyo daśaḥ || ❈ ||
    [1938 ed. 6.57.17]