This is an old revision of the document!
Transcription of MS Bīkāner Anup 4389
Published in by in .
- Anup Library
- Bikaner, India
- Known as: 4389.
- Siglum: B1-1
A paper manuscript in Devanāgarī script. Approximately 70 folios
(PDF has 140 pages)
More ▾
| Title |
Nyāyacandrikā |
| Author |
Gayadāsa |
| Physical description |
| Language/Script |
Sanskrit in Devanagari script.
-
ba
and va not
distinguished.
|
| Format |
pothi |
| Material |
paper |
| Hand |
- (sole) Devanāgari script in black ink.
|
| History |
| Date of production |
Śaka 1477 (1555 CE). |
| Place of origin |
|
(From digital_image 1v)
L
Gayadāsa on 1.2.1
athavā śi⸤ṣyopanayanam asmin vidyatap iti
bhatau chaḥ ________ vartanāne madarthaḥ
dhyāyānuvāka⸤_________m anyeṣv apy etaṃ
jātīye adhyayanasaṃpradānīyādiṣu cha pratāyaḥ |
Gayadāsa on 1.2.3
brāhmaṇakṣatriyavaiśvā ⸤nāṃ madhyesamam ekatamaṃ | an...............atrānvayaḥ āyurvedādhāyikuloṃ
vayo bālyāvasthādikaṃ | śau⸤caṃ śucitā|
bāhyamābhyaṃtaraṃ ca|............. vānādikaṃ | ābhyaṃtaraṃ manaḥsaṃśuddhiḥ |ācā raḥ
kulade⸤śādyanugataṃ laukikaṃ vidhānaṃ.............teṃdriyapūrvikā
śāuṇapravṛttiḥ| śaktir utsāhaśaktiḥ ba⸤laṃ
kriyānirvarttanakṣamatā anye.............r
viparyayam āhuḥ | dhṛtimanir manaḥsaṃtuṣṭiḥ smṛtiḥ pūrvānubhūtasya smara⸤ṇaṃ
| pratipattir avabodhaḥ | anuṣṭhān...........r yuktam adhitu| tatrādvayayukto
dhyāyo dhikṛtatvāt dhāyoḥ pratha⸤maṃ tatraidati ghā____kṣity āha...........ravayo vacchāsucividyāphalāvāptaḥ | bāhyaḥ śaucayogād
adi (From digital_image 2r)
L
. ⸤gahaṇīyaḥ_
1yantaraśaucayogād ānurādhisacādhī|
ācārayogāna...........praphalamaṃbhrutādhanaṃyayogāt ⸤sanmārga pava
pravartate | śaktiyogāt sadā śāstrodyogaṃ karoti| balayogāt śāstrakleśaṃ
kṣayate | te prayāty⸤sthāne vā____śenagraṃvaṃ vibhurtti| dhṛtiyogād avyākulavittaśāstraṃ cintayan
prasannīkaroti|| yogād abhyasta⸤na vismarati pratipattyā śāstrārtham
avagachati ricyate|| _________nuśabdo jihvādibhiḥ
pra ⸤tyekam abhisaṃbadhyate| ceṣṭā kāyaparispaṃdaḥ ato viparitaguṇaṃ
nopanayet| sa hi guṇavān atosmai deyam ity e ⸤tāvāt eva guṇavato
dāmadyasya siddhatvāt || guṇahīṇaniṣedhasya la_tvāt punarvacanaṃ niyamārthaṃ viparītagu⸤ṇaṃ
nopanayed eva| śūdram api kṛtaguṇasaṃmpannam anupanītam adhyāyayed ity eke||
saṃpannaśabdaḥ kulaguṇān pratye⸤kaṃ saṃbadhyate| guṇā vayaḥśau
dhe
cā
dedhaḥśiśruguṇasaṃpannā uktāḥ| kulam
atrāyurvedādhyāyikulaṃ | yad āha cara⸤kaḥ|| rogabhijitiye vinā na
śiṣyādhyāyanavidhautavidyakulajagadvavātadridyaḥ___| sā vidyā eṣāṃte ta ⸤dvidyaḥ| āyurvedādhyāyino
brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ teṣāṃ kula jejātaṃ| adyavātadvidhād evāvṛttaṃ
⸤tam āyurvedādhyayanajām ity arthaḥ|
yeṣv eva hi brāhmaṇādīnāṃ kaścidd eva kaṃ cid eva kaṃcideva viśiṣṭaṃ svakulani L
⸤nānya iti| yapi śūdram api kulaguṇasampannasanupanītatīnyādikaṃ
athamaprārthavarṇavatti| te punar āyuvedo⸤dhyāyikulaja sa śūdrayā_________sarvajanā na ca gītena nirākṛtāḥ| tatprāsa
śūdravaiśya⸤ vidhyati| deśahāritāṃyārthāgrattilalakṣaṇā____lyām api śiṣyaguṇasaṃpadasatimabhidhyāyodhāya
upanayana⸤vidhiṃ vaktum āha||
Gayadāsa on 1.2.4
upanayanīyaṃ brāhmaṇam ityādi| upanayanīyam ity arhe kṛtyaḥ upanayanārhaṃ
pūrvāditaḥ ⸤ guṇasampanna| praśasteṣu ditidithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu tatra
tithayaḥ prati padādayaḥ| karavāṇāni vāla⸤vādini muhūrtās triṃśaccivādyā aniplaaparyaṃtā|
nakṣastrāṇi aśvinīprabhṛtīni| teṣāṃ praśastatvaṃ
jyotiḥ⸤śāstrādidaṃ vacanādunneyaṃ| praśastāyāṃ diśi
prācyām vā udīcyāṃ vā|| sthaṇḍilaṃ vratasādhanapiṇḍikāṃ| agni⸤m
upasamādhyāya saṃnnidhāne āropya kṣavihomikena vidhineti dārvīhomaproktena
kalpeta| tarta dārvīho⸤miko vidhiḥ brāhmaṇānāṃ chandovidāṃ prasiddhaḥ|
pratidaivatam ṛṣīś ceti cakāreṇa ṛṣīś cety atrāpi prati⸤r apakṛṣyate
tena prati daivataṃ pratiṛṣīn ity arthaḥ tatra prīto bhuvatīti| brahmaṇe
svāhā| prajāpataye svā⸤hā| agnībhyāṃ svāhā| iṃdrāya svāhā| pratyūṣati
iti dhanvaṃtaraye svāhā| bharaṣṭādvāthijāya svāhā ātreyāya svāhetyādi L
⸤ ya taṃ dvedaṃ prādhānyena gavikiṃ cavam āyurvedam api tahe saṃ
brāhmaṇādīnām api ta_ akulajānām eva
___
⸤ bhyupagamāt| bhūḍalya punar etad vidyā kulaja kasya kaḥ pāṭhā
vakā_ detasau śruteti pramayana
anekaśā⸤khāśreyaṃ hy ekām ava karmmeti| carako _ śūdro vaiśyavidhyati|daśenābhyupagatāḥ| evam
āyurvedapāṭho pi ⸤tadyā cākaraṇoādyagninsamibhis tu
sarve śūdrapāṭhātiprasaṃgabhuyād vāyurvedapāṭhasākṣāt pāṭho tye| tadā
vyā⸤karaṇādy api ṛṣibhis tu sarvaśūdrapāṭhān niprasaṃgabhayād
vāyurvedapāṭhe sākṣāt śūdragrahaṇaṃ na kṛtāṃ⸤caitrayavidhyatideśam
anulabhate| tena mardamac chūdrapāṭhātiprasaṃgadoṣo vivekāśa eva| tathā
_te⸤ṣva______________ kulajasya pāṭho bhyupagamyate| ata duḥkulīnaṃ tyajediṣvā⸤
nasahaṃ ca palaśaṭham ityādau vidho trijaṃ
śūdrajātim ity āha||_____
palakṣaṇenālajaśūdrasya⸤ niṣedhaḥ| yadi hiṇamānyena
śūdrajātiniṣedhatvāt|| tadā śūdrajatim ity āha| tena hārite pi ___⸤
______________śūdrapāṭhāti_maṃgaḥ carake tiachidyakulajam athavā tadvi⸤dyavṛittiḥ m ity ukter
anekaśākhāśrayam ekam eva karmma saṃmato____________________
L
Gayadāsa on 1.2.5
⸤ tatra bra___suśru śaṇāṃ varṇānām iti
ke cit paṭhati| anye tu kṣatriyavaiśyayor adhyāpanenādhikāro da_ṣī
⸤vīti varṇayaṃti sthāpagaṃti āsamāpnoti pa jātiṃ sa vā jātir ucyata iti|
tasmād vijāti cādadhyāpanādhikā⸤raḥ tan no āyurvedapāṭhahotiyaṃ na
sākṣād vijātitvaṃ asādhāraṇa____prathamya
ṛtvijaṃ homadarśanāt|| ⸤ anupanayanapūrvakaṃ ca dhāpanam uktaguṇasya
śūdrasyāpyati|
Gayadāsa on 1.2.6
tato gnitriguṇa kṣīṇikṛtya triśabdāt kriyābhyāṃ⸤ vṛttiguṇaje
dvitricaturthāsu jātisu ca agnisākṣīdhām iti| kriyāviśeṣaṇaṃ śiṣyati|
śeṣaṇaṃvān na ca prādhā⸤nyaṃ prāpnuyād vihoti
saṃbaṃdhaḥ kāmādīn hi kṣetre tatra kāmo vi_ṣṭastriviṣayasparśaḥ prakalpaḥ athavā śabdā⸤diṣu grahapratahir vā kāmo
diṣva grahapravṛttisu vidyākūlaṃ kovaḥ parasyatyakārapūrvikā haravitejaḥ
lātetha⸤radhagrahā mohas tu tavajñāne mūḍhatā sā vṛttadribhiḥ kāraṇorat
jñānāsaṃśayāṣiṣyāṃ jñānātveti| mānasma⸤rvaproktarṣeṇotmajño jñānaṃ
kāryaḥ|______ pratipravṛttiḥ hakṣāḥ iṣṭāpi
rasambāho_____ prārāṣṭyaṃ vā⸤tyūkṣaṇā
paikubhyaṃ avadātā| pravṛttam asatyaṃ|| asa________ha| ativānyata jñakāni satyādi⸤pahapaṇeti________ tat pratyekam abhimaṃdrasyatetiṣya pravṛttim ātmani
samya śiṣyeṣū prabhṛtiniya⸤nn āha
Gayadāsa on 1.2.7
ahaṃvetyādi anyaprakāradarśī bhaveyaṃprakāradaṇīyāṣṭāsyā| enobhgbhaveyaṃ
tayacodā
pāpabhājāg
bhavāmītyarthaḥ L
enaḥ pāpaṃ bhavartār vidho liṅ||
Gayadāsa on 1.2.8
________tyādi|| ana śiṣyasyāture pravṛttiṃ
niṣayamayann āha||kidvija⸤guruvadaaridretyādi|___ṣu
satyam arthalābhena pratikartavyaṃ vyāśūdeṣu jāhasādayaḥ| kuniṣāḥ pakṣiṇā
hantā⸤sī patitāḥ bhṛ______evaṃ kṛte kiṃ yaḥ
sam ity āha vidyā prakāśaka svaṃyaṃ prakāśaṃ yātīti karmakarttari
prayo⸤gaḥ mitrātīś cādyijātipadhasupanījanadhiṣṭho na
śāstra_dhyeta|
Gayadāsa on 1.2.9
tat kasamin kāle dhyeyam iti nide⸤dha sukhena vidhiṃ prati pādayaṃnn
āha kṛṣṇāṣṭamītyādi| athavā naikastāhisādipravāhaṇaḥ dvādho di
pari⸤hārādri_ prakāśyate
tatphalavāptiś ca| api dveṣu ca kāleṣv adhyayanaparihārādibhiḥ darkayitum
ahā⸤ kṛṣṇe patneḥ 'ṣṭamī tannidhane kṛṣṇapakṣanidhane vasānna dve hamī
caturdasī| paurṇamāsīṣu nādhyeyam iti___⸤___nu nādhyeyam alyaṣu ca yeṣu
viprānādhīyata iti ānenāpagṛhīta vyenyena pratipado viprā nādhī⸤yate hy
ābhyanupratipādāv anyec ca pragṛhīmṛ śākhā____vidhana iti| kṛṣṇanidhane hani nādhyayaṃ ||⸤ teno māvāsyā gṛhītā
eṣāhanī dve anyakṛtakṛtye ca sutī dve asa____kāpāṃtanidhana iti sā⸤mīpya antam anuvarttanīyaṃ tana tanidhanasamīpe
hi na dvavaṃ tat punaś caturdaśī pratipad iti nyadvimokṣa L
⸤nidhanasamīpaṃ dināṃtarātītatasmiti| aho niniha___radravyaḥ yasmin niyantum āha| ahardvisandhyaṃhayoḥ
saṃ⸤ dhyayoḥ samāhāraḥ dvisaṃdhyaṃty ekalavidyutatajjayitnughoṣa ity
akālanidyuti| akālastanayiituṣodho
a⸤kālavidyut| avidyudgrahaṇavarṣopalakṣaṇaṃ| tenākīāliki
vṛṣṭirgṛhyate akālavṛṣṭir anṛtuvṛṣṭiḥ| nā⸤ tu
hemantaśirahyana taduktaṃ| pauṣādicaturo māsān smṛtā
vṛṣṭiḥ kālikīti| akālakarihadhoś ca ke⸤ cit saṃdhamameghadhvanim
ācakṣate| ke cid anārtavaṃ|_____
ghūnayintur meghaḥ
svataṃtrarāṣṭrakṣitipaṭhyasvā⸤svitiśca|_____ pratyekam abhisaṃbaṃdhyate| tatra balarāṣṭramaṃdalaṃ
teṣāṃ vakṣaḥpīḍāḥ _ṣṭyān amṛtam
a⸤rtyadāhasthānāṃ yānaṃ hastyādi| ādyatanaṃ vadhasthānaṃ ahaśca ||
prāṇino sminn iti kṛ cāa mahotsavaḥ ⸤
śakrotsavādi| utpatiḥ prāṇinā niṣṭāniś ca śrūvadhāḥ| paṃca mahābhūtānāṃ
pariṇāmaviśeṣaḥ anye⸤ tu vividhaḥ ____
cakṣate bheṣaḥbhariktadivyam iti| utpātay
evotpāditatvadi cayāditvāt rthe vañ⸤ anuktasaṃgrahārtham āha| nādhyayam
anyeṣu cetyādi| te ca kālavisasaḥviśeṣāḥchaṃdogānāṃ
vacanād evāvagaṃta⸤vyāḥ| anye dataṃtrāṃtatāṃ____matrāmrisyajīyajuṣṭo sukhaḥ| lapuktvā āddarūpake yo 'pi
drivittapra
L
striyāṃ sā______caṃḍrayoḥ dāraṇe
pūtigaṃdhavaparideti datisvate| rājaś ca_________
⸤ śruvāyāte jasthahvādīnāṃ___________rohāt paṭhati yo naraḥ| sārvatraṃ
samahāṃtvaṃ hi labhate⸤_____tyājariḍrivāyoṣiṣyāyaṃ upanīyo dhyāyaḥ||