<?xml version=“1.0” encoding=“UTF-8”?>
<?xml-stylesheet type=“text/xsl” href=“tei-to-html.xsl”?>
Transcription MS Cambridge CUL Add.2491: 03 Śārīrasthānam 4
Published in by in .
- Cambridge University Library
- Cambridge, UK
- Known as: Add. 2491.
- Siglum: C3.4
A paper manuscript in Devanāgarī script.
More ▾
| Title |
Nyāyacandrikā |
| Author |
Gayadāsa |
| Physical description |
| Language/Script |
Sanskrit in Devanagari script.
-
ba
and va not
distinguished.
|
| Format |
pothi |
| Material |
paper |
| Hand |
- (sole) Newa script in ink black.
|
| History |
| Date of production |
|
| Place of origin |
|
L
⸤garbhāvakrāṃtiśārī⸤rānaṃtaraṃ
garbhavyākaraṇasyocitatvāt | vyākaraṇaṃ vikavaraṇaṃ | tat śukraśoṇitaṃ
garbhāśayagataṃ prāṇinanāṃ garbhaḥ||
L⸤tac ca prāṇa/ na
yeṣām eva bhāvānām anvayavyatirekābhyāṃ anvayavyatireki ca teṣv eva
prīṇābhyāṃ paribhāṣayann āha ||⸤agniroma ity ādiagnīṣoma ity ādi ||2
kutaḥ punar ādāv evāgniḥ somādi prāṇavyākaraṇam ucyate | anaṃtaroktād
garbhapratyaṃgaguṇāgaṇa⸤vat teṣāṃm apy agnīṣomādīnāṃ
dharmmādharmmābhyām eva saṃyogayoḥ kṛtatvāt | tad evaṃ pāribhāṣikāmaś ca teṣu
darśayituṃ śabdapu|⸤rovarttinām ivaiteṣāṃ prāṇaśabdo prayoge
varttayati | manasiś ceti cakāra eṣām api śarīraguṇadoṣāṇām iva
dharmmā⸤dharmma nimittatvaṃ samuccayāya |
tatrānilajalānilabhūtānāṃ agnisomamarutāṃ devatārūpeṇādhiṣṭhitā doṣāḥ |
ya⸤d āha || svayaṃbhūr eṣa bhavān vāyur ity abhiśabditaḥ |
tathā sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam iti
|| tathā⸤hy udāryo bhaṃgavān agniḥ pācako
'nnasyahīśvaraḥ | tathā soma eva >bhagavān
śarīrāṃtargata āpyāyam iti iti | ta ete⸤svābhāvena
praṇayaṃtīti prāṇaḥ | śārīrā doṣā vātādayaḥ | tadaivaiteṣāṃ dhātutvam
api dadhatīti kṛtvā tathā manodo⸤ṣāḥ satvādīni trīṇi
parasparopastaṃbhād ekībhūya prakṛtibhūtāni | praṇayaṃtīti prāṇāḥ |
paṃceṃdriyāṇi karmmajāni⸤ cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmmaṇā
prāṇayaṃti | evaṃ bhūtātmā kmmapuruṣo 'pi || aśeṣasyaiva karmmarāśe
caitanyaL⸤heturiti | prāṇayaṃti na tu ca cetanādhātur eva prāṇanaṃ bhūtānāṃ
vakṣyati hi | tad eva cetanāvasthitam iti | atra hi ṣaḍ⸤hetuka
eva puruṣo 'dhikṛta iti satvādīnāṃ pṛthak nirdeśo nāsti | agniṣomānilāś
ca tatra bhūtagrahaṇenaiva⸤ gṛhyaṃte | cetanāgrahaṇeṃdriyāṇi
sāmarthyād āpannasamanaso 'vyatirekeṇa satvādīni ucyaṃte | tatra
punareṣāṃ⸤caitanye pṛthakgrahaṇena cetanādhātutvaṃ
bādhitaṃ | yathā naiṣāṃ cetutanādhātusamatvaṃ yathā pratyekakarmmanirdeśo⸤svayam evācāryo vakṣyati | evaṃ mano'pi bhūtātmanaḥ
śarīrāṃtagrahaṇamokṣaṇahetur iti tadapi prāṇayati ||⸤ tad eva
sarva eva pratyekaṃ prāṇayaṃtīti | samudāyo py eṣāṃ vyavahāro
lāghavārthaḥ paribhāṣitaḥ | jaḍas tu bhūtātma⸤śabdena na mano
abhidhatte | manograhaṇaṃ nādhīyate | tanna bhūtātmamanasor vyaktabhedāt
| eṣāṃ ca prāṇatvaṃ pratyekaṃ⸤marmmanirddeśa eva pratipāditaṃ
bhavam iti | bhavati cātra | cittavātādisatvādibhūtātmeṃdriyapaṃcake |
prāṇākhyaṃ⸤paryabhāṣī sma puraskṛtadvācatinā garbhasā
kevalaṃ vāṃgapratyaṃgeṣu guṇāḥ | dharmmādharmmātmakāṃ prāṇeṣv api cetat
sa⸤mucitaṃ | prāṇeṣv api | agnīṣomīyatvāt garbhasya
prathamam agnīṣomo nirddiṣṭo | tatrāṣṭādhārādheyayor ādhāL⸤rasya
prāgbhāvāttu ārttavaprāgbhāvenāgneḥ pūrvanirddeśo
'lpācatvārapūrvanipātena anaṃtaram agnīṣomādi | trayo⸤daśamāvidhaḥ |
NC.3.4.4
prāṇasadbhāva eva śukraśoṇitasya prāṇataḥ pariṇāmena tvagādisaṃbhava iti |
anaṃtaraṃ tvagādivyā⸤karaṇaṃ kurvvan āha | tasyā khalu
śukraśoṇitasyetyādi | kṣīrasaṃtānikāṣṭaṃdṛṣṭāṃtena bahirvṛttiśukraśoṇita⸤sārārabdhatvaṃ tvacāṃ bodhayaṃti | teṣāṃ bahiḥsthitatvena
pratyakṣatvāt prathamarasadhātū 'dhiṣṭhānatvāc ca prathamaṃ vyāka⸤raṇaṃ | asāravyākaraṇaṃ vivṛṇvann āha || tāsām ity ādi | tāsām iti
nirddhāraṇe ṣaṣṭhī sarvavarṇān
rogādikān⸤chāyā
mahābhūtapaṃcakena kṛtā paṃcavidhā || tad uktaṃ carake || evāmādīnāṃ paṃca paṃcānāṃ chāyā
vidhilakṣaṇā | a⸤vabhāsinī camapāsyā bhrājakānāgnikṛtaṃ
paṃcavidhāṃ ca chāyām iti || carakāt prabhāpy avabhāsate | tatra chāyā⸤prabhavayor viśeṣaḥ | prabhā varṇṇam ākramayati | chāyā tu
varṇaprakāśinī | āsannā lakṣate chāyā bhā vikaṣṭāva⸤lakṣyate |
tasyāḥ pramāṇaṃ nirddiśan āha || sā vravīhir ityādi || vrīhir atra yavaḥ |
nānādhikārāt | yaduktaṃ ya⸤vāhyarddho gudauṣṭa iti ||
pradhānakalpanayā gṛhītatvāt śūkadhānyānāṃ nānābhedena
pramāṇāniyamāc ca || L
⸤evaṃ dvitīyādiṣv api tāsāṃ saptānām api abhipretaṃ | mānaṃ
pradeśāṃtaroditena saṃbaṃdhaṃ kurvvan āha || aṃguṣṭhodara⸤mātrasārddhaṃ caturtha ca | carake tu kāyacikitsāsiddhāṃtenaiva ṣaḍ eva
tvacaḥ || atra śalyataṃtrasiddhāṃtena saptaiva ⸤tvacāṃ ca yathoditaṃ mānaṃ māṃsaleṣu avakāśeṣu na punar
asthipradhāneṣu lalāṭādiṣu | tad uktaṃ bhoje | māṃsale⸤ṣv
avakāśeṣu yathāmānaṃ tvacāṃ mataṃ | lalāṭāṃguṣṭhagaṃḍeṣu kapāleṣu
tathālpikāḥ |
NC.3.4.5
tvacapratyāsannatve kalābhā⸤gaṃ nirddiśan āha || kalāḥ khalv
apītyādi || kalāpi saptetyarthaḥ | tāsāṃ sāmānyena lakṣaṇaṃ | saṃkṣepeṇa
darśayan āha ||⸤ dhātvāśayāṃtaramaryādāḥ dadhatīti dhātavaḥ
rasaraktamāṃsādayaḥ | kaphapittapurīṣāny api svasthaṃ svakarmmaṇā dadhatī⸤ti kṛtvā |
NC.3.4.6-7
tāsāṃm antasthitatvenāpratyakṣāṇām asti pratyupamānaṃ pramāṇaṃ nirddiśan
āha | yathāhītyādi | etena ka⸤lāsādhita pṛtha - -
nādyupalaṃbhakāryeṇa viviktām avakalānām astitvaṃ sādhitaṃ bhavet | tāsām
upaṣṭaṃbhakaṃ⸤nirddiśan āha || snāyubhiś ceti | ādikalābhāgāḥ
kalāviśeṣāḥ bhūmibhāgavat | jarāyu ārttava ⸤syodaryānalapariṇāmena kṣīrasaṃtānivat avayavastenātatān śleṣmaṇāveṣṭitān
dhātusaṃdhitvāt ||Lkalābhāgasya saṃdhiṣu śleṣmā atas tenāveṣṭitān
|
NC.3.4.8
āsāṃ prathamā māṃsadharā | yayāghriyate māṃsaśirādayā |
NC.3.4.10
dvi⸤tīyā raktadharā | māṃsābhyaṃtaragatā | asyāṃ śoṇitaṃ
māsābhyaṃtara sāmānyena tiṣṭhati viśeṣataḥ | punaḥ śirāsu |⸤yakṛtplīho ceti |
NC.3.4.12-13
tṛtīyā medodharā nāma | athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate | iti |
māṃsān niḥsṛtatvān me⸤dasaḥ raktatā | anye tu sneho medaścitāścita
evaṃti | etena tṛtīyakalāyāṃ medomajjānoghriyata | iti prati⸤
pāditaṃ | etena sthānaikatvena majñaḥ pṛthak kalā nāsti | na cāpi medasaḥ
pṛthak snehatā | paṃcasnehatvaprasaṃgāt |⸤vasānupṛthag eva majñaḥ
| tābhyāṃ tasyāḥ pṛthak avasthānāt | vasāyās tu asthnibhyo baṃdir eva
sthānaṃ saivocyate | va⸤āsati medomajñoḥ
punarasthivivarāvasthānena sthānaikyād ekasnehakalpanaṃ |
yehi snehaṃ majñatrayā dadato te⸤hyasthāny
eva pūrṇṇāni tiktāthya snehaṃ gṛhnaṃti | na ca
tatrāśakyatvāt trayor bhedaṃ kalpayaṃti || vasāsaṃgrāhiṇas tu vasāyā⸤bahiḥ sthita medaso durvijayabhajatvā tathā māṃsād eva ubhayor
api saṃbhavatven ekaguṇatvāt || sāmānyena udarādi⸤sthita
māsamedasor ubhayor api kvāthasnehaṃ vasām āhuḥ | ata eva atra kecid evaṃ
paṭhaṃti || śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥLsā vasā parikīrttitā ||
tathetareṣu sarveṣu sneho medo vibhāvita iti || itareṣv iti | aśuddheṣu
māṃseṣu dhātvaṃ⸤taropadhātumiśreṣṭity arthaḥ | bhavati cātra |
asthimadhyasthito majjā medopyatr eva saṃsthitaṃ | tanmajjagrahaṇenaiva⸤ medasnehe pragṛhyate ||
NC.3.4.14-17
caturthī śleṣmadharā nāma aṃtaḥkoṣṭhe ity ādi | tatrāpy asyāḥ
purīṣavadhāpyasti | tatraiva⸤ hi
ravirbhāgaiḥ puṃktidṛśya purīṣatvāt sopy atra purīṣavibhāgo agnimārutakṛtaḥ
| tatrāgnikṛto vivecaya⸤ti | ca rasadoṣamūtrapurīṣāṇīti vacanāt |
koṣṭho vibhajati | tat koṣṭhāt pṛthak karoti | etāvān eva hi |⸤koṣṭhāt yāvad avadharavasyor dhvaṃ yāvad yakṛtplīhavyavachinna
āmapakvādhāra ākrāṃto deśa iti pakvāśaya⸤stho bhavati || api
prāyeṇa purīṣasya pakvāśayasthitatvāt tam eva arthaṃ ślokato darśayan āha ||
yakṛtaḥ sa⸤matādi yakṛdgrahaṇaṃ raktādhārasāmyena plīhopy
upalakṣaṇaṃ | yakṛt samīpānāṃ ca yadāha | sthānāny āmāgnipakvā⸤nāṃ
mūtrasya rudhirasya ca | hadaṃdukaḥ phuphusaś ca koṣṭhetyādi vidhīyate ||
atrāpy uṃdukagrahaṇena tat saṃbaṃdhāt⸤gudayor api grahaṇaṃ |
carako
koṣṭhāṃgeṣvevakṣudrāṃtrasthūlāṃtraüttaragudādharagudānāṃ
pāṭhāt | tenoktaṃ yakṛLdādi vyavachinnaṃ |
aṃtrovāpyadharagudaparyaṃtaṃ | koṣṭha tatsamāsṛtāṇyaṃtrāṇi sārddhaṃ
trivyāmāni || udakasthaṃ vi⸤bhajate nirasyati vibhaktaṃ karoti
śarīrāt | udakasya purīṣādhāreṣu aṃtreṣu prādhānyāt | ata eva carake |⸤uṃdukaḥ purīṣāṃtraśabdenoditaḥ | malaṃ purīṣaṃ | ata eva
purīṣadhareti | viśeṣaṇam asyāḥ |
NC.3.4.18
ṣaṣṭhī pittadharā nāma | ⸤yā caturvidhaṃ catuḥprakāraṃ aśitādi
bhedena āśayāt kaphāśayāt pracyutaṃ bhraṣṭaṃ pakvāśayopasthitaṃ pacyamā⸤ nāśayagataṃ || āmapakvāśayayor api sthānasyānyataravyapadeśaḥ |
tathā hi carakaḥ || atrāmāśayo viśeṣeṇa⸤pittasthānaṃ tasyaiva
pakvāśayaṃ vyapadeśo pi pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet ||
tatropasthitaṃḥ⸤prāptam āgatam annaṃ dhārayatīti |
abhitaḥ sāmarthyataḥ ūrdhvam āmāśayepy adhaś ca pakvāśayepi pacati | param
ayaṃ viśe⸤ṣaḥ | agner ūrdhvagatitvāt jvālāsadṛśair ūṣmabhiḥ
kaphāśayekramrsamadhyam avapākaṃ karoti | pittāśaye
tu pi⸤ttoṣmalakṣyāṇā vahniḥ atyusannam annaṃ vidhūmāṃgārajātam
ivāṃśaśaktaṃ pacanīyaṃ || bhṛśaṃ pacati || pakvāśayo⸤ punar
adhobhāgagataṃ kidṛm ūrdhvastho vahniḥ vaharagnir ivādhaḥ samīpasthaṃ pācyaṃ
kiṃcid eva pacatiḥ | tam eva tāpaśoLṣalakṣaṇaṃ pākam anilopy
upavṛṃhayati | tasyāpi śoṣakaratvāt | ata eva carakepy uktaṃ || śoṣyamāṇasya
vahni⸤neti || ata eva hetor atrāpi śloke anilānilāśayaprāpakaṃ
koṣṭhagrahaṇaṃ || śoṣitam iti viśeṣaṇaṃ prāye ⸤ṇa vātāśaye
vātenaiva | āmapakvāśayayor hi viklitilakṣaṇasyaiva pākasya vidyamānatvāt ||
tad uktaṃ || samupa⸤klinnadhātvannam iti || āmāśayapākaprapāka iti | praśabdaḥ ādikarmmadyotanārtha
kṛto pittāśaye tu || pacyamānasyeti | pakvā⸤śaye śoṣyamāṇasyetyarthaḥ || bhoje 'pi | āmāśayacyutaṃ hy annaṃ pakvāśayam
upasthitāṃ tatrāpi pākaṃ prāpnoti mārutoṣmopa⸤ pāditaṃ ||
NC.3.4.19
etam evārthaṃ ślokena darśayannāha || aśitaṃ | khāditam ity ādi ||
yathākālaṃ kālān atikrameṇa dātīkṣṇamadhya⸤
maṃdāgniṣu māśadravyagurulaghuṣūcitakālānukrameṇa kālas tu varṣādikam
abhinirvvarttayatīti carakavacanāt ||
NC.3.4.20-21
sapta⸤mī śukradharānāma śukrasya sarvāṃgavyāpitve upamānaṃ
pramāṇaṃ darśayan āha || yathā payasītyādi || dṛṣṭāṃtadvayam atrṛcaṃ mṛ⸤duvegapuruṣagatavyāpārasya alpabāhulyasyasūcanaparaṃ ||
NC.3.4.22-23
tasyaidānīṃ sarvāṃgavyāpinā'pi harṣādibhiḥ viśiṣṭa⸤dehasamutthitasthāpita prakarṣavarttanaṃ darśayan āha || dvyaṃgula ity ādi
| vāme tārapārśvadeśe mūtraśrotraṃ smṛtaṃ gataṃ | praLkarṣeṇa
pravarttate | sarvāṃgeṣu punar apakarṣaṃ ca | vadaṃti | mūtraśrotrasyeva
śukrapravṛttadvāreṇa ārttavam api strīṇāṃ⸤pravarttate |
NC.3.4.24
tasya ca sarvadaiva vidyamānatvepi yena hetunā garbhiṇyā ārttavaṃ na
dṛśyate | taṃ darśayan āha || gṛhītaga⸤rbhāṇām ity ādi || adhaḥ
pratihatam ity ādi || pravahacchalilam iva nāḍīnirodhenupacīyate copari |
uparyupaca⸤yenā'paceti nirucyate | yoṣitaś ca enām amalām ity
āhuḥ | śāstrarājarāyasaṃjñaṃ mūḍhagarbhakarmmaṇi | yadāha |⸤carakaḥ | jarāyu ca dehoparigataṃ garbhaśarīrāvaguṃṭhakaṃ kṣīrasaṃtānikā
sadṛśaṃ | tathāmālākhyaṃ cobhayam evai⸤tat | ārttavajaṃ
rasavahanāḍī ca garbhānābhināḍīsaṃbaddhā || tad uktaṃ bhoje || raktā jarāyur
bhavati nāḍī caiva rasā⸤tmikā | sā nāḍī garbham āpnoti tayā
garbhasya varttanaṃ || śeṣam aṃkasthānāpacitād anyāt nāḍīmukhaiḥ
prattyāvṛtyā⸤āvṛttaṃ cordhvatam aāgataṃ payodharau ષ abhipratidahyate | payodharāyoṛ
śukravahaśrotomūlatvāt śukravahārttavavaha⸤yoś ca śrotasor abhedāt
| ārttavasya raktatvāt | garbhasya raktajāni koṣṭhāṃgāni kānicad iti
nirddiśan āha ||
NC.3.4.25
ga⸤rbhasya khalvity ādi || śoṇitasya ca yatphenabhūtau
avayavasṛjñā -hṛdayasya vāmapārśvavarttī phupphusaḥ
phupphuṃḍaLiti prasiddhā | śoṇita malaja ity ādi ||
ikṣurasapākamalavat yaḥ śoṇitamalas tajjā uṃdukaḥ |
pradoṣṭo'nnupra⸤deśaḥ | purīṣādhānaṃ
uṃṇḍakaḥ |
NC.3.4.26-30
kṣudrāṃtragudavastisaṃbhavaṃ darśayan āha || asṛjaśleṣmaś cāpītyādi |
kṣudrāṃtraguda⸤vastiślokābhone 'pi | bhṛśā eva jihvāsaṃbhavaṃ
darśayan āha || atrāsyetyādi || garbhasya sarvapacyamānasya vāyu⸤nā tatreti tatreti hṛdaye prāṇāpānābhyāṃ muhurmuhur eva
praśauttiṣṭhadbhyāṃ hṛdayasyeva ādhmānāt | parataṃtra
pratyayācca⸤ tad uktaṃ hiraṇyākhyor ukmabaddhasya mānasya
garbhasya hṛdi vāyunā | kapharaktaprasādena syāj jihvākapharaktaje⸤ti || pūrvoktadehadūṣyānuvṛtter anyānukteś ca | pūrvoktaparataṃtrobhayor
eva uktatvāt | anye tu pa|ṭhaṃti | hṛdaye pa⸤cyamānānāṃ
mādhmāpadrukmasākhāt | kaphaśoṇitamāsānāṃ sārājihvā
prajāyate || atrāpi hṛdyādhmānāt pacyamānā⸤nāṃ kaphādīnām iti
saṃbaṃdhaḥ | kecid atra koṣṭhāṃgajihvāprasaṃgena nāśāśrota|peśīśarādyāśaya
vṛkkavṛṣaṇānāṃ he⸤tum utpattiṃ ca paṭhaṃti || tannātiprasiddhaṃ ||
NC.3.4.31-32
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ || tasya hṛdayasyā'dho vā majjātaḥ plīhā
pupphu⸤ saś ca dakṣiṇato yakṛtkloma ca || klomaḥ varṣabhūmiḥ
| tadviśeṣeṇa cetanāsthānaṃ | caitanyāspadaṃ || sāmānyena sakaLlam eva śarīraṃ cetanāsthānaṃ || tad uktaṃ carake || vedanānām adhiṣṭhānaṃ
manodehaś ca seṃdriyaḥ | keśalomanakhāgrāṃ⸤taṃ maladravaguṇair
vinā iti || cetanādhātu sahacaritaṃ mānā'pi rajastamo doṣaṃ hṛdi viśeṣeṇa
tat punaruṇatvā⸤t | āśugamity anenaiva saphalaśarīragatam api mano
viśeṣeṇa hṛdayagataṃ | uktaṃ hi prāk || tadāśrayāśrayā hi dha⸤manyaḥ prāṇavahāḥ prāṇeṣv iṃdrayamanorajastamasāṃ pāṭhāt || tamasā
hṛdayāvaraṇe citteṃdriyavaha dhamanīti rodhāt || ⸤tamo mohena
cakṣurādi grāhyarūpādīnāṃ pratijñābhāvaḥ | tathaivāṃtarmmano vahaśrotasāṃ ca
tamovaraṇāt manasaḥ⸤sukhaduḥkhādi jñānābhāvaś ca | yathātra
suptasya svapnajñānaṃ tathottaratra vakṣyatīti || tad uktaṃ carake || yadā
tu manasaḥ⸤klāṃte karmmātmanaḥ klamānvitāḥ | viṣayebhyo
nivarttaṃte tadā svapiti mānavaḥ | cittādikaraṇānāṃ viśeṣamayo⸤gaṃ
ca karmmapuruṣacaitanyaṃ anuvarttate iti || anekaśo vyākhyātaṃ tad uktaṃ
carake | ātmanaḥ karaṇair yāgāt ||⸤jñānaṃ tasya pravarttate |
karaṇānāṃ ca vaimalyād ayogād vā na varttate || iti || idānīṃ niśānidrāyāḥ
bhāvahetuṃ⸤darśayan āha || asmiṃs tu tamasāvṛte ity ādi ||
anāvṛte punaḥ pravarttaṃte tasyaiva hṛdayasyākāraṃ da'' rśayan
āha ||Lpuṃḍarīkasamam ity ādi || jāgrato vikaśaty ahni svapne
naktaṃ ca mīlati | svabhāvakṛtamasya naktaṃ svapne mīlanaṃ | viparya⸤ye prabodha iti |
NC.3.4.33
prākṛtā me nidrāṃ darśayan āha || nidrāṃ tu vaiṣṇavīm ity ādi | viṣṇor iyaṃ
vaiṣṇavī yā sā loke nāmavi⸤śeṣeṇās te pāpmeti | sā hi cetaso
vivekaṃ prabodhaṃ nirasya svāpakṛtam iva prabodhaṃ dadhātīti | sā iyaṃ
janmapra⸤bhṛti spṛśaṃtī janmabhūtāpi yāvajjīvam evās te |
tenaivam aviṣayacikitsitasya prakṛtibhūtatvāt janmakā⸤lajā nidrām
abhidhāya maraṇakālajāṃ nidrāṃ prākṛtām eva nirddiśan āha || tatra yadetyādi
|| anabodhinītija⸤jaḍaḥ | avabodho 'navabodhaḥ | sa yasyāstīti
nity ayoge matvarthīyaḥ | saṃjñāvahāni cetanādhātukṛt samyak⸤
jātavahāni badhnāni prāṇādi vahāni sakalāni śrotāṃsi | kaphaḥ prabalatamaś
ca tatas tena prabalatamaskṛte⸤cetanā śrotāni vahanirodhāt |
punaraprabodhinī sānijā etās tisraḥ | tatrāsāṃ sāmānya saṃprāpti vātha
mana⸤saḥ śarīradoṣasya hīti prācīna ekā niśā nidrā | tathāpare
maraṇajanmakālabhaved veprakṛtyau svabhāvabhūtatvā| ⸤d āsām iti |
niśā janmamaraṇakālabhāvena tisro nirddiśya manasoha rūpatvāt nidrāyāḥ
pratyāsatyāsanneḥ pūrvaṃLmanodoṣaprakṛtividroṣaṃ nirddiśan āha ||
tatra tamoyaṣṭīnām ity ādi..nā manasā mano doṣeṇa hi hṛdayaśa⸤kalasyava klamevamālanaṃ || tataḥ svāpas tatraiva tamo bhūyiṣṭhānāṃ
punaraha svapīti bhūyo nidrāvidhiḥ | rajobhūyiṣṭhā⸤nām animittaṃ |
rajaś calatvena kadācid ahaḥsu niśāsu vā bhavati | na bhavati | ceti
madhyanidrāvadhiḥ | satvabhūyiṣṭhānām a ⸤rddharātro pūrvasmin veti
| kṣīṇatamasastvāddoṣālpatā ity arthaḥ | na punar
arddharātra eva | tatra pittasyoktadadyena satve kadyena satvo⸤drekena prabodhaḥ | tad evaṃ pūrvābhis
tisṛbhiḥ saha ṣaḍapy ete prākṛtasvabhāvabhūtāt apratīkārā vā yogābhyāsena
|⸤satvāvayavena vā pratīkārāḥ | śarīradevaprakṛtau kaphād eva
paraṃ nidrā śleṣmatamobhava iti | vacanāt | tatra vṛddhāt kaphā⸤ t
nidrātiyogaḥ | tatraiva nidrātiyoge vamanā ca pīḍā kṣetānīti || vātaprakṛtau
bhujagarūkṣa iti | evaṃ pittakṛtā ca⸤pittai | tad uktaṃ
nidrānāśā'nilātpittādibhiḥ prakṛtibhūtāpīyaṃ yāpyā || yad āha carakaḥ |
samapittānilakaphā | ke⸤cid garbhādimānavāḥ | dṛśyaṃte vātalāḥ
kecit pittalā śleṣmalās tathā || teṣām anāturāḥ sarve vātalādyāḥ sadā⸤turāḥ | doṣā tu śayitā hyeṣāṃ doṣaprakṛtir ucyate |
viparītaguṇas teṣāṃ svasvavṛtter vidhirhitaḥ | iti prakṛteLr
anyatra vikṛti vātādidoṣakṛtā vaikārikīnāṃ nirddiśan āha || kṣīṇāśleṣmaṇām
ity ādi | sāmarthyād adhikapittānāṃ⸤ matigamyate | yadāha carakaḥ
| vātapitte kaphe caiva kṣīṇalakṣaṇam ucyate | karmmaṇaḥ prākṛtādvātivṛddhiś
cāpi vi⸤rodhinām iti | yadi etena nidrānāśo 'nilātpittādity
apyanulomino bhavati | mānā'bhighātāt ceti cakāre⸤ṇābhighātajo 'pi
nidrānāśaḥ samuccinoti | ete eva paṃcavikṛtibhāvāḥ | etāsām
evopariṣṭāccikitsitaṃ ||
NC.3.4.34-35
e⸤vam evārthe ślokena dṛḍhayannāha || hṛdayaṃ cetanāsthānam ity
ādi | dihenaṃ karmmapuruṣaṃ śrameṇa tamaḥ
saṃbhavādatri⸤ vathamajāthavarudhyate | tatra bhāvahetuṃ
darśayannāha || nidrāhetur ity ādi | nidrāmanodoṣalakṣaṇāyās tamo⸤hetuḥ tasyācarakatvāt | prabodhanasya punariṃdriyāṇāṃ rūpādi
prakāśalakṣaṇasya hetuḥ satvaṃ tasya prakāśakatvā⸤t | svabhāvo
hetu nidrā prabodhayor iti | -yaḥ | tasya svabhāvasyāhetutvāt | tamaḥ
satvayor anidrāprabodhayoḥ sva⸤ bhāvenaiva hetutvaṃ |
NC.3.4.36
yataḥ na tu nidrātamo bhāvaivoktā tat kiṃ punaruktenā ucyate |
bodhahetusatvaprasaṃgena atha⸤vā nidrāyāḥ svabhāvena tama
evopavādakam ity etad artham anubodhyabhāvaḥ | svāpasvāpābhāvo bodhaḥ |
tatkathaṃ svaLpnasya svapnāvabodho bhavatītyāha |
pūrvadehānubhūtāṃ stvity ādi || tūgātmā bhūtair
upalakṣitaḥ | karmmapuruṣaḥ sva⸤pataḥ svapnagato yadā viṣayān
sukhaduḥkheti cittena śoṣyataḥ smṛtaḥ | kathaṃ punararthānidrayā grāhyāt
gṛhṇā⸤tītyāha || manaseti manas tu sarvadevasaṃbhavāt | sadā
svapnadarśanaprasaṃga ity āha || rajoyukteneti rajasā saha⸤yogaṃ
gatena rajasā pravarttate artheṣu manasaḥ pravarttitatvāt | tamasā
rūpamohasya yoge 'pi ajñānāt | na ta⸤moyuktena nāpi satvayuktena
manasaḥ satvayoge prabodhāt | mano hi purovartti sadvas tu gṛhṇāti | svapne
kimasa⸤dvas tu gṛhṇātītyāha || anubhūtānīti | dṛṣṭā
śrutānubhūtānāṃ smaraṇena purovarttibhūtānāṃ mivagrahaṇam ity arthaḥ ||⸤etā dehānubhūtagaganatalagamanādi rūpasya parigrahārthaṃ |
pūrvadeheti viśeṣaṇaṃ | yaccapyanena bhūtātmanā iha⸤dehe
gaganatalagamanādijñānabhūtaṃ tathāpi niravadhisaṃsaraṇe
aparamitayāramaradaity ādiṣu tadarpyanenā⸤nubhūtam ity arthaḥ
|
NC.3.4.37
nirvikāraḥ ka katham ātmāsvapatītyāha | karaṇānāṃ tu vaikalyādity ādi.
kenākaraṇānāṃ vaika⸤lyādity ādi | tamaseti atisarvato bahiraṃtaś
ca | tadvad iṃdriyāṇāṃ viṣayaṃ bhūterthe aṃtarmmanorthe 'pi
sukhaduḥkhādauLasvapne ity upacāraḥ | karaṇadharmmānuvṛtte
caitanyamātmanaḥ | tad uktaṃ carake | ātmājñeḥ karaṇaiḥ yogāt jñānaṃ tasya
pravarttate ||
iṃ⸤driyāṇāṃ ca vaikalyāt ayogādvā na varttate |
NC.3.4.38
tatra sthāpasthadivādi prāptasya niṣedhaṃ darśayannāha || sarvarttuṣu ity
ādi | niṣi⸤ddhastuti | smṛtiṣu | tasya niṣiddhācaraṇe dṛṣṭāṃta
dṛṣṭadoṣaṃ punaḥ paścād vakṣyati | tatra niṣiddhasyāpyamrasya
kāle pātre ca ⸤prāyaścittādiṣv anapratiṣedho bālādiṣu tatra
bālasya sātmyatvāt | dṛṣṭena doṣaḥ | tatra adṛṣṭeḥ smṛtidṛṣṭe vā niṣe⸤dhāt | evaṃvidhādiṣv api dhātupṛṣṭibalakāraṇatvāt | dṛṣṭedṛṣṭepi
vyādhitasya nity ākaraṇavadadoṣaḥ | tatra nity age kā⸤le grīṣme
niṣedha | bālādiṣu punarāvasthikakāla iti yānādibhiḥ | sahasrāṃtaśabdaḥ
pratyekam abhisaṃbadhyate | eṣā⸤ matha bhuktavatāṃ tathā
medaprabhṛtibhiḥ kṣīṇānāṃ tatra mārutena kṣīṇo mārutavṛddhikarśitaḥ |
ajīrṇṇito divāsvā⸤pat | agnivṛddher avidāhor apānasya tataḥ
pittakaphayor akopaḥ | muhṛtaṃ nālikādvayaṃ | jāgaraṇakālād arddham
arddhā⸤gavāpratiṣedho 'dhikasu niṣiddha eva |
dṛṣṭādṛṣṭadoṣakaratvāt | tatra kālenāpi svabhāvaḥ kiṃ syāktasyopādita⸤tvāt | ardram eva kālasvāpaḥ | kutaḥ kāraṇaṃ divā na svapyād iti
| divā hi svapnapradhāne prakāśakāle nidrāmohaLsvabhāvā vikārāc
ceti dvā svapyāt | tatra svapatāṃ mānaśārīradoṣadvayaṃ nirddiśan āha ||
tatra svapatām ity ādi | a⸤dharmmo mānasastamohalakṣaṇakṛtaḥ
śārīraś ca sarvadoṣaprakopaḥ | tatra kaphapittaprakopo 'navidāhāt |
vātako⸤paś ca srato 'varodhena mārgrāvaraṇajaḥ | tathā
rātrijāgaraṇam api doṣaṃ darśayan āha || rātrāvapītyādi || vātā |⸤dinimittā ity anena manodoṣajo dharmmo nirastaḥ |
NC.3.4.39-40
na jāgṛyād rātrau iti nidrāvidhiḥ | divāsvapnaṃ ca varjjayet ||⸤ditiniṣedham iti parimitaṃ nādhikaṃ na conam iti | anūnādhikaḥ
svapnaphalaṃ darśayan āha | tathā hy arogaḥ sumanā⸤ity ādi |
anūnādhikasvapnena avidyamānā vidyamānavātapittakapharogaḥ | sumanā iti ||
manovikārābhā⸤vaḥ || nātisthūlakṛśa iti samadehaḥ
samasvapnatvāt | śrīmān iti || varṇānvitatvāt || kāṃtimān
balavaṃśaktivyāyā⸤ magamyād adhaḥ śuddhayo-tastvāt | tatra
sthūlasyāvṛtvaṃ | medasā śukravahaśroto 'varodhāt || atikṛśasya kṣīṇa|⸤sya śukratvād eva samāśanajīvanaṃ samadhātutvāt
samāyurmānuṣapṛṣatyāḥ |
NC.3.4.41-46
tatra jāgaraṇasvāpayoḥ sātmībhūte|⸤pi adoṣaṃ darśayan āha ||
divā cetyādi || etena dṛṣṭasyālābhe manastāpe iṣṭalābhavidhānaṃ |
aniṣṭālābhajeLpunaraniṣṭāpanayaṃ | cikitsitam uktaṃ | evaṃ
mahācārakramadoṣam api apekṣya yathā nidānaṃ pratyanīkam ācaraṇīyaṃ | ⸤drākṣārasādīnāṃ naktam upāyogena kaphakṣayādijātāṃ
kaphābhivṛddhiḥ |
NC.3.4.56
vihitasyāpi rātrisvāpasya kvacinniṣedhaṃ ||⸤tathā divāsvapnasyāpi
niṣiddhasya kvacidvidhaṃ darśayan āha || mūrchāpittetyādi |
bhramaścakragatasyeva | uktāpi nidrāta⸤masā manodoṣeṇa
mūrchādiprasaṃgena | śarīradoṣeṇāpi punarabhihiteti hetunā uktā yāstaṃdrāyāḥ
staṃdrāyāsva⸤lakṣaṇaṃ nirddiśan āha || iṃdriyārtheṣv
asaṃprāptir ity ādi | taṃdrālakṣaṇaprasaṃgena kecit klamālasyādīnām api
lakṣa⸤ṇaṃ paṭhaṃti | tanna teṣāṃ asūtritvāt |
NC.3.4.57
garbhasya vṛddho dvitīyam api hetuṃ nirddiśan āha | rasanimittā māturiti |
viśeṣa|⸤garbhasyāśayādhmānanimittāt kathaṃ
vakṣyamāṇenānilānalakṛtena garbhaśrotasāṃdhmānenābhino
viśālabhūrtvata ⸤tvāt |
mātrārasaparivarddhitamāsādyuchvāsaḥ | tad uktaṃ || ākāśaṃ vivarddhayati
|
NC.3.4.58-59
atra śrotasā nevādhmānasaṃprāptiṃ darśa⸤yan āha ||
tasyāṃtareṇetyādi | tasya garbhasyanābher mmadhye agnisthānaṃ niścitaṃ | na
trayotistho vāyurādhmāpayati | te⸤na dyotiḥ sthānādhmānena
madhyaśroto vṛddho kathaṃ sarvato vṛddhir ity āha || kraṣmaṇo sahitaścetyādi
| yathā yathā |Ldārayati | arddham adhas tiryak tathā tathā
varddhayati | yathā krameṇa dāraṇāt yathā krameṇa varddhanam ity arthaḥ ||
tad evam a⸤dhorddhvatiryag varddhanam ity arthaḥ | yadi sarvato
varddhate |
NC.3.4.60
tatra kimastarada mātrādṛṣṭa na varddhana ity āha | dṛṣṭiś cetyā⸤di dhruvāṇi nityaṃ niyatamānāni |
NC.3.4.61
śarīravṛddhyā cāpi kasyacid avayavasya vṛddhiṃ pratipādya śarīrakṣayepi
kasya⸤ cid evābhivṛddhiṃ kṛtā iti | pṛṣṭa āha || svabhāvam iti
svabhāvaṃ | prakṛtihetuṃ kṛtvā svabhāvahetutetyarthaḥ |
NC.3.4.62
prakriya⸤te janyate aānayeti prakṛtiḥ | hetusvabhāvānayor
yadehakṣaye 'nayor abhivṛddhiriti prakṛtisaṃyogena anyad a⸤pi
prākṛtaṃ darśayan āha || tisraḥ prakṛtaya ity ādi || pratyekadoṣanimittāś
catasro vakṣyaṃte | prakṛtisamasamavāya⸤nyāyena | samudāyibhyo
'nanyasamudāya iti avirodhāt ||
NC.3.4.63
tāsāṃ vātādibhedena lakṣaṇaṃ darśayan āha || śukra⸤ śoṇitasaṃyoga
ity ādi || tatra svabhāvataḥ śuddhaṃ bījaṃ karmmaṇā vāsamudānugarbhaṃ
niṣpādayati | anilādidoṣadu⸤ṣṭaṃ garbhajananāya nālam iti ||
śukraśoṇitaśuddhāvuktaṃ || tat katham utkaṭena doṣeṇa prakṛtir ity ucyate |
na hi sa ⸤rvam eva bījadūṣaṇaṃ | sadṛśaśaktikaṃ sakalam
avayavagataṃ vā kiṃ tarhi kāraṇānāṃ
saṃkhyāmanānurūpacayena nāLnāvidha balaṃ ca
prasavāveṣayāṃcāvayavasakalaśarīragataṃ tatrālpaṃ sakalāṃ gamanavayavagataṃ
bahu vā garbhapratibaddhā ⸤karaṇāyanālaṃ jātyaṃdhamūkāde garbhasya
darśanāt | nāvayavagatadoṣeṇa garbhapratibaṃdhaḥ | madhumehiṣu sarvāṃga⸤gatadoṣadūṣitadhātuṣu garbhadarśanāt | na sakala
śarīragatālpadoṣeṇāpi | tad uktaṃ carake | yasya yasya hy aṃ⸤gāvayavasya bījabhāgo duṣṭo bhavati | tasya tasyaivāṃgāvayavasyopataptiḥ |
tatra sakalāṃgagatān mahato doṣadū⸤ṣaṇād bījasya garbhāsaṃbhava
eva | sakalabījabhāgavātāt tu mahatodoṣāt ṣaṃḍhaṃ | śukraṃ
svabhāvakarmmabhyāṃ vātādau⸤duṣṭamānasaḥ dṛṣṭaṃ bījārthakṛd bījaṃ
tatra prakṛtiruttaraṃ tatra śukraśoṇita iti vacanāt | kṛtādidoṣavacanā⸤c ca | dehaprakṛtiriyaṃ | tatraiva pāṃcabhautikabījātmanāṃ
paṃcānāṃ mahābhūtānāṃ saṃyogasatvād ibhiḥ utkaṭai⸤rmmanodoṣaiḥ
mānasīprakṛtiḥ | sā ca brahmādi satvabhedena ṣoḍaśavidhā vakṣyate 'traiva |
bhavati cātra | dvidhā kā⸤yamanodoṣaiḥ prakṛtiḥ kāyamānasī | tatra
vātādijā kāye citte satvād isaṃbhavā |
NC.3.4.64-67
tatra vātādiprakṛter vikārā⸤kārayor bhedena bhinnaṃ svalakṣaṇaṃ
nirddiśan āha || tatra vātaprakṛtir ity ādi | durbhago 'manoramākāramākāra:
jāL garūkatvād i yo vihārāḥ sphuṭitakaracaraṇādayaḥ ākārāḥ
krodhīhiṃsanaśīladaṃtanakhādīn krodhādaśana|⸤daśaśīla ākṛtiriti ધૃતિર્યમાત્મિકાસાdhṛtiryamātmikā
sā'vidyamānā yasya sa tathā dhamanīcitaḥ dhamanīśabdaḥ sādṛśyāt sthirādiṣu
varttate ||⸤tena śirāsnāyudhamanīcitaḥ aṭanogamanaśīlaḥ | tena
kāyā navasthitiruktā || anavasthitātmeti caṃcalamana||⸤anena māno
'navasthānaṃ | pralāpītyanena asaṃbaṃdhavākyaśīlatvena vacanānavasthānaṃ ca
| vāyor viyadgāimatvalāghavaṃ⸤ca latābhiḥ
vātaprakṛteḥ | svapne viyadgājāmitvaṃ saṃbhrameṇa || tāratamyeṇa
avyavasthitam iti | asthitim iti | anava⸤sthitabuddhiniyatasya
caṃcalacittatvāt stokaratādisaṃcaya | kāyādyanavasthiteḥ | ajīna
anavasthānāt pitta⸤prakṛtiḥ ||
NC.3.4.68-71
punaḥ svedaprakṣaraṇaśīlaḥ | durgraṃdhiḥ pittasya pūtitvāt || tāmraśabdena
saha nakhādayaḥ pāṇitalāṃtāḥ⸤pratyekam abhisaṃbadhyaṃte |
medhāvītyādinā cittaprakṛter dharmmaḥ | svapne vigṛhyāvaktāprāyeṇa paṭhanāt
| prativaca⸤naśīlaḥ || saṃbaṃdhārthakaṃ vādinānukūlaṃ vadatīti
vāci prakṛtidharmaḥ || svapnepi pittadharmmabhāvitamanāḥ kaḥ kā⸤dīnyeva pittapītavarṇānyapi paśyati | pittasya satvabahulatvāt
|| bhayāsthānena praṇatiṃ gachati | apra
geteṣu sāṃtvanāLdikādānaśīlaḥ|1 ma vyathitāsya gatiriti |vyathitasukhaṃ samukhaṃ pākatvāt | dhāvanakteśāsatvāt |
pīḍāvahagamanaḥ | pittakṛta⸤ maṃgīkṛtaṃ prakṛtisvarūpaṃ yasya sa
tathā ||
NC.3.4.72-76
śleṣmaprakṛti dūrvvādīnāmanyatamavarṇaḥ ||
ārdramaśuṣkamariṣṭakaḥ kṛṣṇava⸤rṇaphalaṃ |
ādraśarakāṃḍamādraśarapapartha ||subhago
manoramākāraḥ | ata eva priyadarśanaḥ | sumadhurapriyaḥ |
a⸤mlādi paṃcarasapriyaḥ || śleṣmaṇo mādhuryāt | kaṭukādīni
kāmayate | evaṃ vātaprakṛtiravdhaṃ | pittaprakṛtimadhuraṃ ||⸤kṛtajñaḥ cetaso dhairyatvāt na smarati | dhṛtimān vidhṛtimanasā
niyamātmikā nityaṃ laghuktāḥ | nity ayogena⸤matvarthīyaḥ |
sahiṣṇuḥ sahanaśīlaḥ | alolupo alubdhaḥ | dhanavān dhanavānyuktaḥ balavānubhaya ca lakṣaṇa balayu⸤ktaḥ |
ujaso yogāt śāraṇagrahaṇaśīlaḥ | ciragrāhī
dṛḍhavairo.gṛhītaṃ na tyajati | kepi varṇādayaḥ kāyaguṇāḥ |⸤amadhurapriyatvād ayaś cittaguṇāḥ | lakṣmīvān prasannakāṃtimān mṛdaṃgo
maddalaḥ | ghoṣo bhāṣaṇaṃ | raktāṃte netre⸤ yasya | śobhanaṃ
viviktaṃ gātraṃ yasya sa tathā | snigdhachāyaḥ | apāṃ snehaguṇatvāt |
satvaguṇopapannaḥ | apāne sa⸤tvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ |
gurūṇāṃ pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ | apāLne satvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ | gurūṇāṃ pūjayitā |
dhārmmikasya satvaguṇatvāt || saṃsargasannipātapra⸤kṛtiṃ darśayan
āha || dṛśyate prakṛtau ity ādi || etac ca āraṃbhadoṣam adhikṛtya
punarddoṣam iti | vistā⸤ reṇa prāgeva vyākhyātaṃ |
tanmātradoṣāraṃbheṇa svabhāvabhūtena dehinaṃ bādhyate |
sphuṭitakaracaraṇādikena do⸤ṣeṇa | tathā svedadaurgraṃdhyādi
hetujaḥ vātādibhir ebhiḥ kiṃcid bādhyate | etena prakṛtiṣv api nityaṃ
manāgāturyama⸤stīti abhihitaṃ | tato jātastajjāta ity anena
hetuvacanaḥ prakṛtiśabdo darśitaḥ | tad uktaṃ aśvavaidyake⸤
sarvaprāṇabhṛto haṃti nūnaṃ kāyagataṃ viṣaṃ | tasmiṃś ca saṃcayetāta
dṛśyaṃte kṛmayo yathā | tathāviṣasamo do⸤ṣaprakṛtirnnātibādhate |
kiṃcit tu bādhate eva | sā tu pratyanīkāhāreṇa nityaṃ pratikāryāt tad uktaṃ
vṛddhakāśya⸤ pe || svadoṣa svamanācārā nṛṇāṃ prakṛtayo matāḥ
|| taṃ paṃcamahābhūtaprabhāvāṃ kecidāhuḥ || na sarve tatra vātapi⸤ttakaphais tisraḥ | anilānilajalānāṃ trayāṇāṃ bhūtānāṃ tisro
nirddeśyānukta śeṣabhūtadvayasya prakṛter lakṣaṇaṃLnirddiśan āha
|| sthiravipulaśarīra ity ādi || pṛthivyāḥ sthairyād vaipulyāc ca | kṣamāvān
iti | nity akṣamī nity āyā⸤ matvarthīyaḥ | etad api pṛthivyāḥ
sarvaṃ sahatvāt | nāmabhaḥ
2nāsukhair mmahadbhir iti |
NC.3.4.81-87
ākāśasya vivekamahatve 'rthe guṇayogāt ||⸤satvād i guṇatodena tu
cittaprakṛtinirddiśan āha || śaucamāstikyam ity ādi | brahmakāyalakṣaṇaṃ |
brahmasatvenotyā ⸤di tasya kāmayasya |
etena satvakāyayor nnityam anyānyāvidhāyitvam uktaṃ | śauryam ity ādi |
māheṃdrakāyalakṣaṇaṃ ⸤sahiṣṇutety ādi vāruṇakāyalakṣaṇaṃ |
madhyastham ity ādi kauverakāyalakṣaṇaṃ | mahac ca prabhavaśaktiḥ prajo|⸤tyānasāmarthyā || kuverasatvānaṃtaraṃ yāmyasatve vaktavye
gaṃdharvasatvābhidhānaṃ | gaṃdharvasatvaṃ yakṣasadṛśaṃ yakṣasa⸤tvadyotanārthaṃ | prāptakārītyādinā yāmyaṃ satvaṃ brahmacaryam ity ādinā
ṛṣisatvaṃ | evaṃ brāhmyamāheṃdravāruṇā⸤kauveragaṃdharvayāmyaṛṣisatvabhedena saptasātvikā bhedāḥ || śuddhasatvāḥ
|
NC.3.4.88-93
teṣv api brāhmyaṃ śuddhatamaṃ | aiśva⸤ryavaṃtam ity ādi || āsuraṃ
satvaṃ raudraṃ tīkṣṇaṃ | astīyakaṃ guṇeṣu matsaraṃ | eṣadhikaṃṭhabharaṃ |
ekāṃtagrāhitetyā⸤di rākṣasaṃ satvalakṣaṇaṃ | ekāṃtagrāhitā
niyamena gṛhītā yogaśīlatāḥ | utsṛṣṭā hāraśīlatetyādināpiLsatvaṃ
| utsiṣṭāhāraśīlatā | utsiṣṭāhārācāriṇo bhāvaḥ
||હારાચારિણો āvokṣasāhasapriyatā || apacitaprītiḥ⸤ભાવsāhasaprītiś cātīkṣṇam ity ādināpi sarpyasatvaṃ || krodhe sati satvena
lakṣitaṃ | akrodhetīsaṃ | tad uktaṃ cara⸤ke || akruddhaṃ śūraṃ
akruddhaṃ bhīrum iti | asaṃvibhāgetyādinā pretatvaṃ | eteṣu ṣaṭsu sahaādayo
rājasa|ષ⸤bhedāḥ |
NC.3.4.94-99
durmmedhastvaṃ ity ādinā paśusatvaṃ | anavasthitetyādinā matsyasatvaṃ |
satvabudhyaṃgahī netyādinā vṛkṣa⸤satvaṃ | satvabudhyaṃgahīnābhyāṃ
hīnaṃ sthiraṃ ekasthānasthaṃ | ete trayas tamo bahulāḥ satvabhedāḥ | eṣāṃ
sthāne ciki⸤tsopayogitvaṃ darśayan āha | vijñāyakāyavikṛtiriti |
anurūpām ucitāṃ | tad uktaṃ bhūtavidyāyāṃ | na vā|⸤caukṣyaṃ
prayuṃjīta prayogaṃ devatāgṛhe | evamādy anyad api anuvarttavyāṃ
dhātraparīkṣāyām api prayojanaṃ ||⸤ tad uktaṃ kāśyapena | yo yathā
satvaḥ kumāraḥ syasyāttathā
satvām evāsya dhātrīm upasthāpayet | kiṃ kāraṇaṃ tad vipāyā⸤nirdhāraṇaṃ bhavati tad uktaṃ | tatraiva | piśācasatvānānāryo kumāraḥ
samudīkṣitanirvāṇām eva cāpnoti | tathā rā⸤ kṣasasatvā ity ādi ||
iti śauśrute śārīre nyāyacaṃdrikāyāṃ paṃjikāyāṃ garbhavyākaraṇaṃ ||