kutaḥ punar ādāv evāgniḥ somādi prāṇavyākaraṇam ucyate | anaṃtaroktād
garbhapratyaṃgaguṇāgaṇa⸤vat teṣāṃm apy agnīṣomādīnāṃ
dharmmādharmmābhyām eva saṃyogayoḥ kṛtatvāt | tad evaṃ pāribhāṣikāmaś ca teṣu
darśayituṃ śabdapu|⸤rovarttinām ivaiteṣāṃ prāṇaśabdo prayoge
varttayati | manasiś ceti cakāra eṣām api śarīraguṇadoṣāṇām iva
dharmmā⸤dharmma nimittatvaṃ samuccayāya |
tatrānilajalānilabhūtānāṃ agnisomamarutāṃ devatārūpeṇādhiṣṭhitā doṣāḥ |
ya⸤d āha || svayaṃbhūr eṣa bhavān vāyur ity abhiśabditaḥ |
tathā sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam iti
|| tathā⸤hy udāryo bhaṃgavān agniḥ pācako
'nnasyahīśvaraḥ | tathā soma eva >bhagavān
śarīrāṃtargata āpyāyam iti iti | ta ete⸤svābhāvena
praṇayaṃtīti prāṇaḥ | śārīrā doṣā vātādayaḥ | tadaivaiteṣāṃ dhātutvam
api dadhatīti kṛtvā tathā manodo⸤ṣāḥ satvādīni trīṇi
parasparopastaṃbhād ekībhūya prakṛtibhūtāni | praṇayaṃtīti prāṇāḥ |
paṃceṃdriyāṇi karmmajāni⸤ cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmmaṇā
prāṇayaṃti | evaṃ bhūtātmā kmmapuruṣo 'pi || aśeṣasyaiva karmmarāśe
caitanyaL⸤heturiti | prāṇayaṃti na tu ca cetanādhātur eva prāṇanaṃ bhūtānāṃ
vakṣyati hi | tad eva cetanāvasthitam iti | atra hi ṣaḍ⸤hetuka
eva puruṣo 'dhikṛta iti satvādīnāṃ pṛthak nirdeśo nāsti | agniṣomānilāś
ca tatra bhūtagrahaṇenaiva⸤ gṛhyaṃte | cetanāgrahaṇeṃdriyāṇi
sāmarthyād āpannasamanaso 'vyatirekeṇa satvādīni ucyaṃte | tatra
punareṣāṃ⸤caitanye pṛthakgrahaṇena cetanādhātutvaṃ
bādhitaṃ | yathā naiṣāṃ cetutanādhātusamatvaṃ yathā pratyekakarmmanirdeśo⸤svayam evācāryo vakṣyati | evaṃ mano'pi bhūtātmanaḥ
śarīrāṃtagrahaṇamokṣaṇahetur iti tadapi prāṇayati ||⸤ tad eva
sarva eva pratyekaṃ prāṇayaṃtīti | samudāyo py eṣāṃ vyavahāro
lāghavārthaḥ paribhāṣitaḥ | jaḍas tu bhūtātma⸤śabdena na mano
abhidhatte | manograhaṇaṃ nādhīyate | tanna bhūtātmamanasor vyaktabhedāt
| eṣāṃ ca prāṇatvaṃ pratyekaṃ⸤marmmanirddeśa eva pratipāditaṃ
bhavam iti | bhavati cātra | cittavātādisatvādibhūtātmeṃdriyapaṃcake |
prāṇākhyaṃ⸤paryabhāṣī sma puraskṛtadvācatinā garbhasā
kevalaṃ vāṃgapratyaṃgeṣu guṇāḥ | dharmmādharmmātmakāṃ prāṇeṣv api cetat
sa⸤mucitaṃ | prāṇeṣv api | agnīṣomīyatvāt garbhasya
prathamam agnīṣomo nirddiṣṭo | tatrāṣṭādhārādheyayor ādhāL⸤rasya
prāgbhāvāttu ārttavaprāgbhāvenāgneḥ pūrvanirddeśo
'lpācatvārapūrvanipātena anaṃtaram agnīṣomādi | trayo⸤daśamāvidhaḥ |