This is an old revision of the document!
MS Bīkāner Anup 4389
Published in by in .
- Anup Library
- Bikaner, India
- Known as: 4389.
- Siglum: B
A paper manuscript in Devanāgarī script.
More ▾
| Title |
Nyāyacandrikā |
| Author |
Gayadāsa |
| Physical description |
| Language/Script |
Sanskrit in Devanagari script.
-
ba
and va not
distinguished.
|
| Format |
pothi |
| Material |
paper |
| Hand |
- (sole) Newa script in ink black.
|
| History |
| Date of production |
Śaka 1477 (1555 CE). |
| Place of origin |
|
(From digital_image 1v)
L
athavā śi⸤ṣyopanayanam asmin
vidyatap iti bhatau chaḥ ________ vartanāne
madarthaḥ dhyāyānuvāka⸤_________m anyeṣv apy
etaṃ jātīye adhyayanasaṃpradānīyādiṣu cha pratāyaḥ |
brāhmaṇakṣatriyavaiśvā ⸤nāṃ
madhyesamam ekatamaṃ |
an...............atrānvayaḥ
āyurvedādhāyikuloṃ vayo
bālyāvasthādikaṃ | śau⸤caṃ śucitā| bāhyamābhyaṃtaraṃ ca|............. vānādikaṃ | ābhyaṃtaraṃ manaḥsaṃśuddhiḥ |ācā raḥ kulade⸤śādyanugataṃ laukikaṃ
vidhānaṃ.............teṃdriyapūrvikā śāuṇapravṛttiḥ| śaktir utsāhaśaktiḥ ba⸤laṃ
kriyānirvarttanakṣamatā anye.............r
viparyayam āhuḥ | dhṛtimanir manaḥsaṃtuṣṭiḥ smṛtiḥ pūrvānubhūtasya
smara⸤ṇaṃ | pratipattir avabodhaḥ | anuṣṭhān...........r yuktam
adhitu| tatrādvayayukto dhyāyo dhikṛtatvāt dhāyoḥ
pratha⸤maṃ tatraidati ghā____kṣity
āha...........ravayo
vacchāsucividyāphalāvāptaḥ | bāhyaḥ śaucayogād adi
(From digital_image 2r)
L
. ⸤gahaṇīyaḥ_
1yantaraśaucayogād ānurādhisacādhī|
ācārayogāna...........praphalamaṃbhrutādhanaṃyayogāt ⸤sanmārga pava
pravartate | śaktiyogāt sadā śāstrodyogaṃ karoti| balayogāt śāstrakleśaṃ
kṣayate | te prayāty⸤sthāne vā____śenagraṃvaṃ vibhurtti| dhṛtiyogād avyākulavittaśāstraṃ cintayan
prasannīkaroti|| yogād abhyasta⸤na vismarati pratipattyā śāstrārtham
avagachati ricyate|| _________nuśabdo jihvādibhiḥ
pra ⸤tyekam abhisaṃbadhyate| ceṣṭā kāyaparispaṃdaḥ ato viparitaguṇaṃ
nopanayet| sa hi guṇavān atosmai deyam ity e ⸤tāvāt eva guṇavato
dāmadyasya siddhatvāt || guṇahīṇaniṣedhasya la_tvāt punarvacanaṃ niyamārthaṃ viparītagu⸤ṇaṃ
nopanayed eva| śūdram api kṛtaguṇasaṃmpannam anupanītam adhyāyayed ity eke||
saṃpannaśabdaḥ kulaguṇān pratye⸤kaṃ saṃbadhyate| guṇā vayaḥśau
dhe
cā
dedhaḥśiśruguṇasaṃpannā uktāḥ| kulam
atrāyurvedādhyāyikulaṃ | yad āha cara⸤kaḥ|| rogabhijitiye vinā na
śiṣyādhyāyanavidhautavidyakulajagadvavātadridyaḥ___| sā vidyā eṣāṃte ta ⸤dvidyaḥ| āyurvedādhyāyino
brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ teṣāṃ kula jejātaṃ| adyavātadvidhād evāvṛttaṃ
⸤tam āyurvedādhyayanajām ity arthaḥ|
yeṣv eva hi brāhmaṇādīnāṃ kaścidd eva kaṃ cid eva kaṃcideva viśiṣṭaṃ svakulani
L
⸤nānya iti| yapi śūdram api kulaguṇasampannasanupanītatīnyādikaṃ
athamaprārthavarṇavatti| te punar āyuvedo⸤dhyāyikulaja sa śūdrayā_________sarvajanā na ca gītena nirākṛtāḥ| tatprāsa
śūdravaiśya⸤ vidhyati| deśahāritāṃyārthāgrattilalakṣaṇā____lyām api śiṣyaguṇasaṃpadasatimabhidhyāyodhāya
upanayana⸤vidhiṃ vaktum āha||
upanayanīyaṃ brāhmaṇam ityādi| upanayanīyam ity arhe kṛtyaḥ
upanayanārhaṃ pūrvāditaḥ ⸤ guṇasampanna| praśasteṣu ditidithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu tatra
tithayaḥ prati padādayaḥ| karavāṇāni vāla⸤vādini muhūrtās triṃśaccivādyā
aniplaaparyaṃtā| nakṣastrāṇi aśvinīprabhṛtīni| teṣāṃ
praśastatvaṃ jyotiḥ⸤śāstrādidaṃ
vacanādunneyaṃ| praśastāyāṃ diśi prācyām vā udīcyāṃ vā|| sthaṇḍilaṃ
vratasādhanapiṇḍikāṃ| agni⸤m upasamādhyāya saṃnnidhāne āropya
kṣavihomikena vidhineti dārvīhomaproktena kalpeta| tarta dārvīho⸤miko
vidhiḥ brāhmaṇānāṃ chandovidāṃ prasiddhaḥ| pratidaivatam ṛṣīś ceti cakāreṇa
ṛṣīś cety atrāpi prati⸤r apakṛṣyate tena prati daivataṃ pratiṛṣīn ity
arthaḥ tatra prīto bhuvatīti| brahmaṇe svāhā| prajāpataye svā⸤hā|
agnībhyāṃ svāhā| iṃdrāya svāhā| pratyūṣati iti dhanvaṃtaraye svāhā|
bharaṣṭādvāthijāya svāhā ātreyāya svāhetyādi
L
⸤ ya taṃ dvedaṃ prādhānyena gavikiṃ cavam āyurvedam api tahe saṃ
brāhmaṇādīnām api ta_ akulajānām eva
___ ⸤ bhyupagamāt| bhūḍalya punar etad
vidyā kulaja kasya kaḥ pāṭhā vakā_ detasau
śruteti pramayana anekaśā⸤khāśreyaṃ hy ekām ava karmmeti| carako _ śūdro vaiśyavidhyati|daśenābhyupagatāḥ|
evam āyurvedapāṭho pi ⸤tadyā cākaraṇoādyagninsamibhis tu sarve
śūdrapāṭhātiprasaṃgabhuyād vāyurvedapāṭhasākṣāt pāṭho tye| tadā
vyā⸤karaṇādy api ṛṣibhis tu sarvaśūdrapāṭhān niprasaṃgabhayād
vāyurvedapāṭhe sākṣāt śūdragrahaṇaṃ na kṛtāṃ⸤caitrayavidhyatideśam
anulabhate| tena mardamac chūdrapāṭhātiprasaṃgadoṣo vivekāśa eva| tathā
_te⸤ṣva______________ kulajasya pāṭho bhyupagamyate| ata duḥkulīnaṃ
tyajediṣvā⸤ nasahaṃ ca palaśaṭham
ityādau vidho trijaṃ śūdrajātim ity āha||_____ palakṣaṇenālajaśūdrasya⸤ niṣedhaḥ| yadi hiṇamānyena
śūdrajātiniṣedhatvāt|| tadā śūdrajatim ity āha| tena hārite pi ___⸤ ______________śūdrapāṭhāti_maṃgaḥ carake tiachidyakulajam athavā
tadvi⸤dyavṛittiḥ m ity ukter anekaśākhāśrayam ekam eva karmma saṃmato____________________
L
⸤ tatra bra___suśru śaṇāṃ varṇānām iti
ke cit paṭhati| anye tu kṣatriyavaiśyayor adhyāpanenādhikāro da_ṣī ⸤vīti varṇayaṃti sthāpagaṃti
āsamāpnoti pa jātiṃ sa vā jātir ucyata iti| tasmād vijāti
cādadhyāpanādhikā⸤raḥ tan no āyurvedapāṭhahotiyaṃ na sākṣād
vijātitvaṃ asādhāraṇa____prathamya
ṛtvijaṃ homadarśanāt|| ⸤ anupanayanapūrvakaṃ ca dhāpanam uktaguṇasya
śūdrasyāpyati|
tato gnitriguṇa kṣīṇikṛtya triśabdāt kriyābhyāṃ⸤ vṛttiguṇaje
dvitricaturthāsu jātisu ca agnisākṣīdhām iti| kriyāviśeṣaṇaṃ śiṣyati|
śeṣaṇaṃvān na ca prādhā⸤nyaṃ prāpnuyād vihoti
saṃbaṃdhaḥ kāmādīn hi kṣetre tatra kāmo vi_ṣṭastriviṣayasparśaḥ prakalpaḥ athavā śabdā⸤diṣu
grahapratahir vā kāmo diṣva grahapravṛttisu vidyākūlaṃ kovaḥ
parasyatyakārapūrvikā haravitejaḥ lātetha⸤radhagrahā mohas tu tavajñāne
mūḍhatā sā vṛttadribhiḥ kāraṇorat jñānāsaṃśayāṣiṣyāṃ jñānātveti|
mānasma⸤rvaproktarṣeṇotmajño jñānaṃ kāryaḥ|______ pratipravṛttiḥ hakṣāḥ iṣṭāpi rasambāho_____ prārāṣṭyaṃ vā⸤tyūkṣaṇā paikubhyaṃ avadātā|
pravṛttam asatyaṃ|| asa________ha|
ativānyata jñakāni satyādi⸤pahapaṇeti________
tat pratyekam abhimaṃdrasyatetiṣya pravṛttim ātmani samya
śiṣyeṣū prabhṛtiniya⸤nn āha
ahaṃvetyādi anyaprakāradarśī bhaveyaṃprakāradaṇīyāṣṭāsyā| enobhgbhaveyaṃ tayacodā
pāpabhājāg bhavāmītyarthaḥ
L
enaḥ pāpaṃ bhavartār vidho liṅ||
________tyādi|| ana śiṣyasyāture pravṛttiṃ
niṣayamayann āha||kidvija⸤guruvadaaridretyādi|___ṣu
satyam arthalābhena pratikartavyaṃ vyāśūdeṣu jāhasādayaḥ| kuniṣāḥ pakṣiṇā
hantā⸤sī patitāḥ bhṛ______evaṃ kṛte kiṃ yaḥ
sam ity āha vidyā prakāśaka svaṃyaṃ prakāśaṃ yātīti karmakarttari
prayo⸤gaḥ mitrātīś cādyijātipadhasupanījanadhiṣṭho na śāstra_dhyeta|
tat kasamin kāle dhyeyam iti nide⸤dha sukhena vidhiṃ prati pādayaṃnn āha
kṛṣṇāṣṭamītyādi| athavā naikastāhisādipravāhaṇaḥ dvādho di
pari⸤hārādri_ prakāśyate
tatphalavāptiś ca| api dveṣu ca kāleṣv adhyayanaparihārādibhiḥ darkayitum
ahā⸤ kṛṣṇe patneḥ 'ṣṭamī tannidhane kṛṣṇapakṣanidhane vasānna dve hamī
caturdasī| paurṇamāsīṣu nādhyeyam iti___⸤___nu nādhyeyam alyaṣu
ca yeṣu viprānādhīyata iti ānenāpagṛhīta vyenyena pratipado viprā
nādhī⸤yate hy ābhyanupratipādāv anyec ca pragṛhīmṛ śākhā____vidhana iti| kṛṣṇanidhane hani nādhyayaṃ
||⸤ teno māvāsyā gṛhītā eṣāhanī dve anyakṛtakṛtye ca sutī dve asa____kāpāṃtanidhana iti sā⸤mīpya
antam anuvarttanīyaṃ tana tanidhanasamīpe hi na dvavaṃ tat punaś caturdaśī
pratipad iti nyadvimokṣa
L
⸤nidhanasamīpaṃ dināṃtarātītatasmiti| aho niniha___radravyaḥ yasmin niyantum āha| ahardvisandhyaṃhayoḥ
saṃ⸤ dhyayoḥ samāhāraḥ dvisaṃdhyaṃty ekalavidyutatajjayitnughoṣa ity
akālanidyuti| akālastanayiituṣodho
a⸤kālavidyut| avidyudgrahaṇavarṣopalakṣaṇaṃ| tenākīāliki vṛṣṭirgṛhyate
akālavṛṣṭir anṛtuvṛṣṭiḥ| nā⸤ tu hemantaśirahyana taduktaṃ| pauṣādicaturo māsān
smṛtā vṛṣṭiḥ kālikīti| akālakarihadhoś ca ke⸤ cit saṃdhamameghadhvanim
ācakṣate| ke cid anārtavaṃ|_____ ghūnayintur meghaḥ
svataṃtrarāṣṭrakṣitipaṭhyasvā⸤svitiśca|_____ pratyekam abhisaṃbaṃdhyate| tatra balarāṣṭramaṃdalaṃ
teṣāṃ vakṣaḥpīḍāḥ _ṣṭyān amṛtam
a⸤rtyadāhasthānāṃ yānaṃ hastyādi| ādyatanaṃ vadhasthānaṃ ahaśca ||
prāṇino sminn iti kṛ cāa mahotsavaḥ ⸤
śakrotsavādi| utpatiḥ prāṇinā niṣṭāniś ca śrūvadhāḥ| paṃca mahābhūtānāṃ
pariṇāmaviśeṣaḥ anye⸤ tu vividhaḥ ____
cakṣate bheṣaḥbhariktadivyam iti| utpātay
evotpāditatvadi cayāditvāt rthe vañ⸤ anuktasaṃgrahārtham āha| nādhyayam
anyeṣu cetyādi| te ca kālavisasaḥviśeṣāḥchaṃdogānāṃ
vacanād evāvagaṃta⸤vyāḥ| anye dataṃtrāṃtatāṃ____matrāmrisyajīyajuṣṭo sukhaḥ| lapuktvā āddarūpake yo 'pi
drivittapra
L
striyāṃ sā______caṃḍrayoḥ dāraṇe
pūtigaṃdhavaparideti datisvate| rājaś ca_________
⸤ śruvāyāte jasthahvādīnāṃ___________rohāt paṭhati yo naraḥ| sārvatraṃ
samahāṃtvaṃ hi labhate⸤_____tyājariḍrivāyoṣiṣyāyaṃ upanīyo dhyāyaḥ||