User Tools


Transcription of MS London IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646) Ḍalhaṇa on the Suśrutasaṃhitā, Nidānasthāna

Published in by in .

  • British Library
  • London, United Kingdom
  • Known as: IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646).
  • Siglum: L2

A manuscript with a final verse mentioning a Pāṭhaśuddhi by Candraṭa but which seems mainly to be Ḍalhaṇa's commentary, Nibandhasaṅgraha.

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Commentary Nibandhasaṅgraha
Author Suśruta
Author Ḍalhaṇa
Physical description
Language/Script Sanskrit in Devanagari script.
  • Devanagari
Format folia
Material paper
History
Date of production
Place of origin unknown
Provenance [record of ownership]
Acquisition [how it was acquired]

  • L2

Transcription of MS London BL IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646), supporting the Nibandhasaṅgraha of Ḍalhaṇa

Adhyāya 2.4

Most of the material marked in bold red (marginal) below is the NS of Ḍalhaṇa. L
Commentary on 2.4.1
athāto⸤ bhagaṃdarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||
Commentary on 2.4.2
vātapittaśleṣmasannipātāgaṃtunimittāḥ śatapo⸤nakoṣṭragrīvapariśrāvīśaṃbūkāvarttonmārgagiṇo yathāsaṃkhyaṃ pañcabhagaṃdarā bhavaṃti || abhi⸤nnāḥ piḍikāḥ pakvās tu bhagaṃdarāḥ ||L te ca bhagagudavastipradeśavidāraṇāt bhagaṃdarā ity ucyaṃte ||
Commentary on 2.4.3
teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi kaṭī = kaṭīphalakaḥ ||1|| kapāla⸤vedanā gudakaṃḍur dāhaśophaś ca gudasya bhavati ||
Commentary on 2.4.4
tatrāpathyasevināṃ vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ = sannivṛttopyāghuṭitaḥ ||2|| ⸤sthirībhūto guda = gudasya sarvataḥ ||3|| mabhitoṃ'gule vā māṃsaśoṇite praduṣyāruṇavarṇāṃ piḍakāṃ janaya⸤ti || sāsya todādīn vedanā viśeṣān janayati || apratikriyamāṇe tu pākam upaiti || mūtrā⸤śayābhyāsagatitvāc ca vraṇaḥ || klinnaḥ śataponakavad = aśvavālaracitaṃ śatākṣaṃ aṇumukhai chidrair āpūryate || tāni ca chi⸤drāṇi ajasramachaṃ phenānuviddham adhikaṃ māśrāvaṃ śravaṃti || vraṇaś ca bhidyate = bhidyate tvāgvidāryata iva ||6|| chidyate = chidyate dvidhākakriyata iva | 2 || sūcībhi⸤iva nistudyate = cyavyate ||1|| gudaś ca avadīryate || vātareṣamūtrapurīṣaretasām apy āgamaś ca ā taiś chidrair bhavatiL taṃ bhagaṃdaraṃ śataponakam ity ācakṣate ||
Commentary on 2.4.5
pittaṃ tu prakupitamalinādhaḥ preritaṃ pūrvavad = gudam abhimato 'gule dvyaṃgule vetyarthaḥ || 1 || avasthitaṃ⸤ raktāṃ tanvīm utchitām uṣṭragrīvākārāṃ piḍakāṃ janayati || sāsya coṣādīn vedanāviśeṣān ja⸤nayati || apratikriyamāṇe ca pākam upaiti || vraṇaś cāgnikṣārābhyām iva dahyate || durgraṃdham u⸤ṣṇaśrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati = śravati ||4|| taṃ bhagaṃdaram uṣṭragrīvam ity āca⸤\ kṣate |
Commentary on 2.4.6
śleṣmā tu prakupitaḥ samīreṇādhaḥ preritaḥ pūrvavad avasthitaḥ || śuklāvabhāsāṃschirāṃ⸤ kaṃḍūmatī piḍikāṃ janayati || sāsya kaṃdrādīn vedanā viśeṣān janayati || apratikriyamāṇe⸤ ca pākam upaiti | vraṇaś ca kaṭhinaḥ | saṃraṃbhī = śophavān || kaṃḍūprāyaḥ = kharjubahulaḥ ||7|| || || || || pisthilam ajasram āśrāvaṃ sravati || upeL kṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛti taṃ bhagaṃdaraṃ parisrāviṇam = pariśrāvatīty evaṃ śīlaḥ pariśrāvī ||1|| ity ācakṣate ||
Commentary on 2.4.7
vāyuḥ praku⸤pitaḥ prakupitau pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā pūrvavad avasthitapādāṃguṣṭhapramāṇaṃ sarvaliṃ⸤gāṃ piṭikāṃ janayati || sāsya todadāhakaṃḍvādīn vedanāviśeṣān janayati || apratikriyamā⸤ṇe ca pākam upaiti || vraṇaś ca nānāvidhavarṇam āśrāvaṃ sravati || pūrṇanadīśaṃbūkāvarttavac = pūrṇanadīśaṃbūkāvarttavat tair aṃtaryeṇa vedanā uttiṣṭhaṃitītyeke | anye⸤tu tathāvidha gatyāraṃbhakasya śophasya pūrṇanadyāvarttaśaṃbūkāvartākāriṇo vāvadāvagāḍhatvāt || avagāḍhe vedanā bhavaṃtītyarthaḥ || śaṃbūkāḥ śaṃkhā unmārgriṇaḥ ||3|| cā⸤tra samupatiṣṭhaṃti vedanāviśeṣās taṃ bhagaṃdaraṃ śaṃbūkāvarttam ity ācakṣate ||
Commentary on 2.4.8
mūḍhena = saṃprāptiṃ darśayannāha || mūḍhena ajñānena ||2|| māṃsalubdhe⸤na vāsthiśalyam annena sahābhyavahṛtaṃ yadāvagāḍhapurīṣaśra miśravimiśramapānenanādhaḥ preLritam asamyag āgataṃ gudaṃ kṣiṇoti | = sakṣataṃ karoti ||1|| tatra kṣatanimittaḥ kotha = kotha upajāyate || upajāyate || tasmiś ca kṣate pūya⸤rudhirāvakīrṇe māṃsakothe bhūmāviva jalapraklinnāyāṃ kṛmayaḥ saṃjāyate || te bhakṣayaṃto gu⸤ dam anekadhā pārśvato = pakṣato dārayaṃti ||3|| dārayaṃti || tasya tair māgraiḥ kṛmikṛtair vātamūtrapurīṣaretāṃsi abhiniśvaṃraṃ⸤ ti taṃ bhagaṃdaram unmārgriṇam ity ācakṣate ||
Commentary on 2.4.9
bhavaṃti cātra || || utpadyate 'lparuk = alpavedanā ||4|| śepho kṣipraṃ cā⸤py upaśāmyati ||
pāyvaṃtadeśe = gudasyāṃte ||5|| piḍikā sā jñeyānyā = aparā bhagaṃdarebhya ity arthaḥ ||2|| bhagaṃdarāt ||1||
Commentary on 2.4.10
bhagaṃdarīti vijñeyā piḍikāṃ = ato 'bhāgaṃdaryāḥ piḍikāyā viparitatvāt bhagaṃdarakarī bhavatītyarthaḥ ||1|| || tā⸤ vipayāt ||
pāyoḥ syā dvyaṃgule deśe guḍamūlā sarugjvarāḥ ||2||L
Commentary on 2.4.11
yānayānān = rathādigamanāt || malotsargāt = purīṣatyāgāt | kaṃḍūrug dāhadāśophavān ||
pāyur bhavet tataḥ = tato 'naṃtaraṃ ||3|| kaṭyāṃ pūrvarūpaṃ bhagaṃdaro ||⸤3||
Commentary on 2.4.12
ghorāḥ = ghorāḥ duḥkhapradāḥ || sādhayituṃ duḥkhātḥ = kaṣṭasādhyā bhavatītyadhyāhāraḥ ||4|| sarva eva bhagaṃdarāḥ ||
teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagaṃda⸤raḥ ||4||

|| iti bhagaṃdaranidānaṃ caturthaṃ samāptaṃ || ||4|| ||

L
Commentary on 2.5.1
athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ = rasādidhātūnāṃ koṣaṇāt kuṣṭhaṃ | uktaṃ ca || dhātvaṃtarapraveśena kālenopekṣitaṃ vapuḥ ||
sarvaṃ kuṣṭhāni vai yasmāt tasmāt kuṣṭham uśaṃti hi ||3||
vyākhyā⸤syāmaḥ || ||
Commentary on 2.5.2
mithyāhā=rācārasya = devadravyāpaharaṇaṃ gurudārābhimarśanaṃ ||
vyāyāmādikam ucchāstraṃ mithyācāra iti smṛtaḥ || śāstroktavidhibhraṣṭāhārācārasya mithyāhārācārayo lakṣaṇam āhaḥ || viṣamādhyaśanājīrṇaviruddhānnātisevanaṃ |
satyādi viparītaṃ tu mithyāhāra ihocyate ||1|| || |||| || ||
viśeṣād guruviruddhāsātmyājīrṇājīrṇaktva hitāśinaḥ snehaLpītasya vātasya vā vyāyāmagrāmadharmiṇogrāmyānūpodakamāṃsāni vā payasā bhīkṣṇamaśna⸤to yo vā majjatyapsuṣmābhitaptaḥ sahasā chardiṃ pra vā pratihaṃti || tasya prakupitau pittaśleṣmā ⸤ṇau prarigṛhyānilaḥ || pravṛddhas tiryaggāḥ śirāḥ saṃpratipadyasamuddhūya = ākṣipya ||3|| bāhyamārgraṃ pratisamaṃtā⸤d = sarvatra -tana sarvadehagatatvaṃ rogasya sūcayati ||3|| vikṣapati || yatra yatra ca doṣo vikṣipto niścarati tatra tatra maṃḍalāni prāhur bhavaṃti || evam u⸤tpannas tvaci doṣas tatra tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyamāṇo 'bhaṃtaram anuprapadya dhātūn a⸤bhidūṣayati ||
Commentary on 2.5.3
tasya pūrvarūpāṇi tvakpāruṣyam akasmād = kāraṇaṃ vinā ||6|| romaharṣaḥ kaṃḍūṃ svedabāhulyaṃm a⸤svedanaṃ vāṃgapradeśānāṃ svāpa = sparśajñānaṃ ||7|| kṣatavisarpaṇamasṛjataḥ kṛṣṇatā ceti ||
Commentary on 2.5.4
tatra sapta mahāku⸤ṣṭhāny ekādaśakṣudrakuṣṭhāny evam aṣṭādaśakuṣṭhāni bhavaṃti || tatra mahākuṣṭhāny aruṇoduṃbaLrarirkṣajihvakapālakākaṇakapuṃḍarīkadadrukuṣṭhāni || kṣudrakuṣṭhāny api sthūlāruṣkaṃ mahāku⸤ṣṭhaṃ mekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ visarppaḥ parisarppaḥ sidhmaṃ vicarcikā kiṭipaṃ pāmā kārasa ceti ||
Commentary on 2.5.5
sa⸤rvāṇi kuṣṭhāni savātāni sāpittāni ca śleṣmāṇi sakramīṇi ca bhavaṃti || utasannatas = autkaṭyātdepidoṣagrahaṇaṃ ||3|| tu doṣa⸤grahaṇam abhibhavāt = itaradoṣayor iti ||4|| ||
Commentary on 2.5.6
tatra vātenāruṇaṃ pittenoduṃbararokṣajihvakapālakākaṇakāni śle⸤ṣmaṇā puṃḍarīka dṛ-- ceti || teṣāṃ tu mahatvaṃ kriyāgurutvaṃ uttarottaraṃ dhātvanu= praveśād= asā⸤dhyatvaṃ = anuśabdena paścād arthavācināmakatve 'sādhyatvepi kākaṇakavarjaṃ kasāṃtaraṃ sūcyate | kākaṇakaṃ punarutpattāvevasādhyadhyādhistv abhāvāt asādhyatvaṃ ||1|| cakāro dhātvanupraveśāc cetyanaṃtaraṃ draṣṭavyaḥ || tenānuktam āraṃbhakadoṣamahatvaṃ samuścinoti ||1|| || || ceti ||
Commentary on 2.5.7
Ltatra vātenāruṇābhāni tanunī visarppīṇi todabhedasvāpayuktābhyaruṇāni || pittena pa⸤kvoduṃbaraphalākṛtivarṇāny auduṃbarāṇi || rikṣajihvā = ṛkṣajihvāyā iva prakāśaḥ sādasyāṃ yogaṃ tāni | ṛṃdyajihvo nīlāṃḍaḥ || roru iti prasiddha || anye ṛkṣo rīccha iti ||2|| prakāśakharatvāni rakṣajihvāni || kṛṣṇa = kṛṣṇakarma ||2|| ⸤kapālikā prakāśāni kapālakuṣṭhāni || kākanaṃtikāphala = guṃjā ||3|| sadṛśāni atīvaraktakṛṣṇā⸤ni kākaṇakāni || teṣāṃ caturṇāṃ mapyoṣa = uṣo 'nalasamīpa ivopatāpaḥ pluṣṭasyeva ivedanāviśeṣa ity anye 3 coṣa = coṣa ācūṣyata iva vedanā viśeṣaḥ || pipāsetyanye ||3|| paridāha = sarvatohaḥ ||3|| dhūmāyanāni = dhūmopahatasyeva cumucumāyanaṃ dhūmodvamanam ivāṃgānām ity anye ||3|| kṣiprotthānaprapāka⸤bheditvāni kṛmijanma ca sāmānyaliṃgāni | śleṣmaṇā puṃḍarīkapatra = śvetapamdaṃdmaṃ prakāśāni puṃḍarī⸤kāṇi || atasi puṣpavarṇāni tāmrāṇi vā visarppāṇi piṭikāvaṃti ca ||Ldadrūkuṣṭhāni | = dadrukuṣṭhaṃ dvividhaṃ sitam asitaṃ ca | asitasya mahopakramasādhyatvāt tadvanubaṃdhitvaprakarṣācca tadanubaṃdhitvaprakarṣāś ca mahākuṣṭheṣu madhyeṣu śrute pākaḥ sitadadrūkuṣṭhasyeva sukhasādhyatvāt ||1|| tayor dvayor api uchannatā parimaṃḍalatā = paripūrṇamaṃḍalaāita ||1|| kaṃḍucirotthānaṃ ceti | sāmānyarūpāṇi ||
Commentary on 2.5.8
⸤kṣudrakuṣṭhonyata urddhvaṃ vakṣyāmaḥ || || sthūlāni = sthūlāni sthūlamūlāni || saṃdhiṣv atidāruṇāni = kṛchrasādhyāni || sthūlā = vraṇā ||4|| karuṣi syuḥ kaṭhināny a⸤rūṃṣi ||
tvak = coṣabheda = svapa = nāṃgasādāḥ = tvakśabdaḥ kocabhedasvapnaiḥ saha pratyekaṃ saṃbadhyate || tena tvakśeṣaḥ tvaksaṃkocaḥ ||3|| tvak vidaraṇaṃ | tvaco 'cetanatvaṃ || aṃgaglāni 3|| | kuṣṭhe mahat = mahākuṣṭhe ||3|| pūrvayute bhavaṃti
Commentary on 2.5.9
kṛṣṇāruṇaṃ yena bhavet śarīraṃ ta⸤d ekakuṣṭhaṃ pravadaṃty sādhyaṃ ||
syur yena kaṃḍūvyathanoṣacoṣās = coṣa ācūṣaṇam iva ||2|| taleṣu = hastapādataleṣu ||2|| taccarmadalaṃ vadaṃti ||2||
Commentary on 2.5.10
vi⸤sarpavat = atrokta visarpākhye kuṣṭhasya vakṣyamāṇavisarpparogasya ciravisarppiṇaśīghravisappiṇakṛto bhedaḥ 1 sarpati sarvatothaḥ tvakraktamāṃsāny abhibhūya śīghraṃ ||
Lmūrchāvidāhārucitodapākān kṛtvā visarppaḥ sava bhaved vikāraḥ ||3||
Commentary on 2.5.11
śanaiḥ śarīre piḍikāḥ⸤ śravaṃtya sarpaṃti yās taṃ parisarppam āhuḥ ||
kaṃḍūnanvitaṃ śvetamapāyi = sidhmaṃ = vidyāt tanuṃ prāyasa = ||3|| prāyasaḥ śabdo 'pādānāt adhaḥ kāyepi kadācid bhavati | sidhmakuṣṭhaṃ dvividhaṃ | puṣpikāsidhmaṃ sidhmaṃ ca puṣpikāsidhmasya sukhasādhyatvāt suśrute pāṭhaḥ || sidhmasya mahopakramasādhyatvāt carakeṣu mahākuṣṭheṣu pāṭha ity adoṣaḥ ||4|| ūrddhva⸤kārye ||4||
Commentary on 2.5.12
yacchrāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṃḍū taṃ snigdhakṛṣṇaṃ kiṭipaṃ vadaṃti ||
rekhāḥ | = tāś ca sarukṣā bhavaṃti || ati atiśabdakaṃdvartirugbhyāṃ saṃbadhyate || rujāvedanā kharyupīḍā || kaṃdvarttirujaḥ⸤sarukṣām āvaṃti gātreṣu = gātreṣu pāṇipādeṣu ||5|| iyam eva vicarcikā pādāgatā yadā syāt tadā vicarcikā saṃjñāṃ vihāya vipādikāsaṃjñāṃ prāpnotītyarthaḥ ||6|| vicarcikāyāṃ ||5||
Commentary on 2.5.12.1
pāṣṇādārvodāruṇāsāvurukṣā coṣā kaṃḍū dāhayuktā vicarcī ||
pādodbhūtā copadhāryā vipādī saivarthakṣais tīvraruknaṃtakaṃḍūḥ||
Commentary on 2.5.13
kaṃḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādaga⸤teyam eva ||
Lsāśrāva = kaṃḍūparidāhavadbhiḥ sāśrāvakaṃḍūparidāhakai varttaṃte yāḥ piḍikās tās tathāvidhā ||6|| pāmāṇukāciḥ piṭikābhir uhyā = vaidyair jñeyā ||6|| ||6||
Commentary on 2.5.14
sphoṭaiḥ sadāhair iti saiva = saiva pāṇyoḥ sphijostīvradāhirupagatā kasthūr ucyate || kasthūḥ⸤ sphikpāṇipādaprabhavair nirupyāḥ ||
kaḍūnvitāyāṃ piḍikāḥ śarīre = sakale kāye ||7|| saṃśrāvahīnā rasakocyate sā ||⸤⸤||7||
Commentary on 2.5.15
aruḥ = aruḥ sthūlāruṣkaṃ || sasidhmaṃrakasāmahac ca yac caikakuṣṭhaṃ kapajāsyanyamūni ||
pāvāyoḥ prakopāt parisa⸤rppam ekaṃ śeṣāṇi = śeṣāṇi visarppakiṭipavicarccikāpāmā || carmadalāni ||8|| aṃtaraṃ bhedaḥ || || oṃ namo nārāyaṇāya || bhagavate vāsudevāya || pittaprabhavāṇi vidyāt ||8|| ||
Commentary on 2.5.16
kuṣṭhakilāsayor aṃtaraṃ || || L tvaggatameva = kuṣṭhaṃ tvagraktamāṃsam adhiṣṭhāya tvaci darśayatyātmānaṃ | kilāsamapariśrāvi ca kilāsam = kilāsaṃ tu tvacam eva kevalāmadhitiṣṭhatītyarthaḥ || anye tu tvaggatam eva kilāsasaṃjñaṃ | tadevadhātvanupraveśāt ścitrasaṃjñam ity āhuḥ || tathā ca viśvāmitraḥ || tvaggataṃ tu vadaśrāvi kilāsaṃ tatparikīrttitaṃ || yadā tvacam atikramyata dhātūn avagāhate || hitvā kilāsasaṃjñaṃ tu ścitrasaṃjñāṃ labhet tadā ||1|| api śabdaḥ saṃbhāvanāyāṃ tena kilāsaṃ kuṣṭhavikṛtiriti saṃbhāvyate | anye tu kim api kilāsaṃ kuṣṭhavikalpo na bhavatītyapi śabdād āhuḥ ||4|| api kuṣṭhavikalpa eva tat trividhaṃ || vātena pittena ślema⸤ṇeti || tad vātena maṃḍalam aruṇaṃ paruṣaṃ paridhvaṃsi = paridhvaṃsi rajoghṛṣṭaṃ vimuṃcatītyarthaḥ ||3|| ca || pittena padmapatrapratikāśaṃ saparidāhaṃ | śleṣma⸤ ṇā śvetaṃ bahulaṃ = bahulaṃ māṃsa---2 sthiraṃ snigdhaṃ kaṃḍūmac ca || teṣu = teṣu vātapittaśleṣma-kilāseṣu | 2|| saṃba = ---i-nnamaṃḍalam ity arthaḥ | 2|| ddhamaṃḍalam aṃtejātaṃ = aṃtejātaṃ tu oṣṭhapādapāṇiguhyajaṃ | 2| raktaromacāsādhyam agni⸤dagdhaṃ ca = cakāreṇa pāṇipādagulphauhyauṣṭhajamanuktam api asādhyaṃ samuccinviṃti ||1|| |
Commentary on 2.5.17
kuṣṭhe tu tvak saṃkocasvāpasvedāśāphabhedakauṇya = kauṇyaṃ naṣṭa karatā ||1|| || svaropaghātā vātena ||L pākāvadārāṇāṃgulipatanakarṇanāsābhaṃgākṣi rāgasatvopattayaḥ = kramīṇām utpattayaḥ 1| || pittena || kaṃḍūkarṇabhedaśopha⸤śrāvagauravāṇi | śleṣmaṇā || tatrādibalapravṛttaṃ = utpattāveva tridoṣabalapravṛttatvāt oṃ ||2 pauṃḍarīkaṃ kākaṇakaṃ cāsādhyaṃ ||
Commentary on 2.5.18
tatrādibalapravṛttaṃ pauṃḍarīkaṃ kākaṇakaṃ cāsādhyaṃ ||
Commentary on 2.5.19
bhavaṃti cātra ||⸤ yathā canaspatir = vṛkṣaḥ ||1 jātaḥ prāpya kālaprakarṣaṇaṃ = kālādhikyaṃ2 ||
aṃtarbhūmiṃ vigāheta mūlair = kṛtvāślo|||1|| vṛṣṭivivarddhitaiḥ ||1||
Commentary on 2.5.20
evaṃ⸤ lakṣaṇam utpannaṃ tvaci = atra tvak śabdena rasa uktaḥ rasādhāraṇatvāt || tena rasastha ity arthaḥ ||2||3|| kālaprakarṣataḥ ||
krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ ||2⸤
Commentary on 2.5.21
sparśahāniḥ śvedamatvam īṣat kaṃḍūś ca jāyate ||
vaivarṇyaṃ rukṣabhāvaś ca kuṣṭhe tvakṣu samanvite ||3||
Commentary on 2.5.22
tvaksvāpo romaharṣaś ca śvedasyābhipravarttanaṃ ||
kaṃḍūr vipūyakaś = vipūyako durgaṃdhatā ||4|| caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite⸤ 4||
Commentary on 2.5.23
bāhulyaṃ = sthūlamaṇḍalatā || vaktraśoṣaś ca karkaśyaṃ pihikodgamaḥ ||
todasphoṭa = sphoṭastvacaḥ sphuṭanaṃ || sthiratvaṃ = sthiratvaṃ kaṭhinamaṃḍalatā ||5|| || ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||5
Commentary on 2.5.24
Ldaurgaṃdhyam = upadeho malavṛddhiḥ ||6||7||8|| upadehaś ca pūyo 'pyakramayas tathā ||
gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe bhedaḥ samāśrite ||6||
Commentary on 2.5.25
nāśābhaṃgo 'kṣirāgaś ca kṣateṣu kramisaṃbhavaḥ ||
bhavet svaropaghātaś ca asthimajjasamāśrite ||⸤7||
Commentary on 2.5.26
koṇyaṃ gatikṣayo 'ṃgānāṃ saṃbhedaḥ kṣatasarpaṇaṃ |
śukrasthānagate liṃgaṃ prāguktāni tathaiva ca⸤8||
Commentary on 2.5.27
strīpuṃsayoḥ = yadā strīpuṃsayoḥ kuṣṭhinor bījam upahataṃ syāt tadā tayoḥ prajotpadyate || upataptamātrabījayoḥ punaḥ prajopatāpāyutopapadyate || kuṣṭhadoṣāt duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ ||
yad apatyaṃ tayor jātaṃ jñeyaṃ tad api = tad aipīty apiśabdāt pūrvoktāny api rasādimajjāṃtargatāni liṃgāni bhavaṃti || kuṣṭhava⸤t = kuṣṭhasahitam ity arthaḥ ||9|| ||9||
Commentary on 2.5.28
kuṣṭham ātmavataḥ = jiteṃdriyasya ||10|| sādhyaṃ tvakraktapiśitāśritaṃ ||
medogataṃ bhaved yāpyaṃ āsādhyam ata u⸤ttaraṃ ||10||
Commentary on 2.5.29
brahmastrījju = satpuruṣaḥ || navadhapara = svaharaṇādibhiḥ paradravyaṃ ||11|| || ||
karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṃbhavaṃ 11
Commentary on 2.5.30
Ldevadravya gurudravya paradārābhimarśanaiḥ ||
pāpmāpāpakṛtām etat kuṣṭham ity abhidhīyate 12||
Commentary on 2.5.31
mṛyate⸤ yadi kuṣṭhena punar jātepi = anugataṃ bhavatītyarthaḥ ||13|| gachati ||
nātaḥ kaṣṭataro rogo yathākuṣṭhaṃ prakīrttitaṃ ||13||
Commentary on 2.5.32
āhā⸤rācārayoḥ proktām āsthāya = āśritya ||14|| mahatīṃ kriyāṃ ||
auṣadhīnāṃ viśiṣṭānāṃ tapasaś ca niṣevaṇāt ||⸤ ||14||
Commentary on 2.5.33
yastena mucyate jaṃtuḥ sapūjyāṃ gatim āpnuyāt = +kuṣṭhajanakasya karmaṇo 'kṣīṇatvāt ||+ kṣīṇapāpatvāt || ||
prasaṃgād = prasaṃgena kṛtāt | abhyāsakṛtāt | punaḥ punaḥ kṛtād ity arthaḥ || gātrasaṃśleṣān = idaṃ viśeṣaṇaṃ gātrasaṃsparśādibhiḥ sarvaiḥ saha pratyekaṃ saṃbadhyate ||15|| niśvāsāt saha⸤bhojanāt ||15||
Commentary on 2.5.34
sahaśiyyā = sanāc ekaśiyyāsthiteḥ | cāpi vastramālyā = mālyaṃ puṣpaṃ ||16|| || nulepanāt ||
kuṣṭhaṃ jvaraś ca śophaś ca netrā⸤bhisyaṃda eva ca ||16||
aupasargrikarogāś = apasarggikā rogāḥ śītalīkādayaḥ ||1|| atiśayenānuṣaṃgiṇaṃ ||2|| ca pravarttaṃte = saṃkrāmaṃti ||1|| āviśaṃti ||1|| narāt naraṃ || ||

iti kuṣṭhanidānaṃ samāptaṃ paṃcamaṃ ||5|| ||