Transcription of MS London IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646) Ḍalhaṇa on the Suśrutasaṃhitā, Uttaratantra

Published in by in .

  • British Library
  • London, United Kingdom
  • Known as: IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646).
  • Siglum: L6

A manuscript with a final verse mentioning a Pāṭhaśuddhi by Candraṭa but which seems mainly to be Ḍalhaṇa's commentary, Nibandhasaṅgraha.

More ▾
Title Suśrutasaṃhitā
Commentary Nibandhasaṅgraha
Author Suśruta
Author Ḍalhaṇa
Physical description
Language/Script Sanskrit in Devanagari script.
  • Devanagari
Format folia
Material paper
History
Date of production
Place of origin unknown
Provenance [record of ownership]
Acquisition [how it was acquired]

  • L6

Transcription of MS London BL IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646), supporting the Nibandhasaṅgraha of Ḍalhaṇa

Adhyāya 6.1

Most of the material marked in bold red (marginal) below is the NS of Ḍalhaṇa. L
Commentary on 6.1.1a
om namaḥ dhanvantaraye ||
Commentary on 6.1.1
athātaḥ aupadravikam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||
Commentary on 6.1.2
Commentary on 6.1.3
viṃśe 'dhyāyaśate ca ⸤yad uktam asakṛn mayā ||
vakṣyāmi bahudhā samyak uttare smin nibodha tat || 1 ||
Commentary on 6.1.4
idānīṃ tat prava-⸤kṣyāmi tantram uttamaṃ||ram uttamaṃ ||
nikhilenopadiśyente yatra rogāḥ prathagvidhāḥ || 2 ||
Commentary on 6.1.5
śālākyaśāstrā⸤bhihitā videhādhipakīrttitāḥ ||
ye ca vistaraśo dṛṣṭāḥ kumārāḥ bādhahetavaḥ || 3 ||

saṃbandhasugranthakāreṇa upari nibaddhaḥ || bhidhānaṃ cakṣuṣaḥ prādhānyād uktaṃ ca || cakṣuḥ pradhānaṃ sarveṣām indriyāṇāṃ vidurbudhāḥ || ghananīhāramuktānāṃ jyotiṣām iva bhāskaraḥ || cakṣurhīnaś ca puruṣaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ || || 1||2|| 3||

Commentary on 6.1.6
ṣaṭsu kāyaci⸤kitsāsu yathoktāḥ paramarṣibhiḥ ||
upasargrādayo rogā ye cāpy āgantavaḥ smṛtāḥ || 4 || ||

agniveśabheḍajātūkaparāsarahāritakṣārapāṇi || bhūtanimittā unmādāda-yaḥ vātyanimittatvāt || jvarādayaḥ || 4 ||

L
Commentary on 6.1.7
triṣaṣṭī rasasaṃsargrāḥ svasyavṛttaṃ tathaiva ca ||
yuktārthā yuktayaś caiva doṣabhedās tathaiva ca || 5 ||

yuktārtha - prāmāṇopapannāḥ || yuktayaḥ - tantrayuktayaḥ || 5||

videhādhi⸤patiḥ śrīmān janako nāma viśrutaḥ ||

āraṃbhayajñapraṇavaḥ somavad brāhmaṇairvṛtaḥ || 6 ||

tasya yajña⸤pravṛttasya kupito bhagavān raviḥ ||

dṛṣṭiṃ praṇāśhayāmāsa sonutepe mahttapaḥ || 7 || yajñapraṇavaḥ - āraṃbhayajñānāṃ praṇavaḥ ||6|| 7||

dīptāṃśustapasā⸤ tena toṣitaḥ pradahaunavaṃ ||

cakṣuś caitat prasannātmā sarvabhūtānukaṃpayā || 8 || kaṃpayā - kṛpayā ||8|| 9|| 10||

Commentary on 6.1.8
yathoktā vividhā-⸤ś cārthā rogāḥ sādhanahetavaḥ ||
mahatas tasya tantrasya durgādhasyāṃbudher iva || 9 ||
Commentary on 6.1.9
ādāv evottamāṃ⸤gasthān rogān abhidadhāmy ahaṃ ||
saṃkhyayā lakṣaṇaiś cāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca || 10 ||
Commentary on 6.1.10
viṃ-⸤dyād aṃgulavistāramā... guṣṭodarāyataṃ ||
dvyangulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣak nayanamanḍalaṃ || 11 ||

dvyamgulaṃ - dviruktepi na doṣaḥ || 11 || L

Commentary on 6.1.11
suvṛtaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavaṃ ||
palaṃ bhuvo 'gnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt || 12 ⸤ ||
Commentary on 6.1.12
ākāśādaśrumārgrāś ca jāyante netrabudbude ||
dṛṣṭiṃ cātra yathā vakṣye tathā vidyād viśāradaḥ || ⸤ 13 ||
Commentary on 6.1.13
netrāyāmatribhāge stu kṛṣṇamaṇḍalam ucyate ||
kṛṣṇāt saptāṃśam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ || ⸤ || 14 ||
Commentary on 6.1.14
maṇḍalāni ca sandhīṃś ca paṭalāni ca locane ||
yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaḍ ca ṣaḍeva ca || 15
⸤

sarvabhūta - sarvabhūtāny eva guṇāḥ || tebhya udbhavo 'syeti || palaṃ - māṃsaṃ || 12||13|| 14|| 15|| ||

Commentary on 6.1.15
pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu ||
anupūrvaṃ tu te madhyāś catvāronte yathottaraṃ || 16 ||
Commentary on 6.1.16
pa⸤kṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato 'paraḥ ||
śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato 'paraḥ || 17 ||
ta⸤taḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhe pingagataḥ smṛtaḥ ||

vartmādayo dṛṣṭyaṃtā yathāpūrvaṃ catvāro madhyāḥ | kṛṣṇādayaḥ || pakṣmāntā yathottarṃ catvāroṃ 'tāḥ || 16 || 17 ||

kanīnakagataḥ - nāsā samī vyavassthitaḥ || 18 ||

Commentary on 6.1.17
dve vartmapaṭale viṃdyāc catvāryanyāni cā|kṣaṇi || 18 || L
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ ||
Commentary on 6.1.18" met="hyper metrical
tejojalāsritaṃ bāhyaṃ teṣv anyat piśisitāśritaṃ || 19 ||⸤
medastṛtīyaṃ ca palamāśritaṃ tvasthi cāparaṃ ||

anyat - dvitīyaṃ || 19 ||

aparaṃ - caturthaṃ

Commentary on 6.1.19
paṃcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate || 20 ||
śi⸤rāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca ||

samaṃ - masuradalamātrāvasthinnāvādṛṣṭeḥ paṃca sabhāgatulayaṃ || teṣāṃ - paṭalānāṃ || bāhulyaṃ - jāḍyaṃ || 20 ||

Commentary on 6.1.20
guṇāt kālāt paraḥ śleṣmā bandhane 'kṣṇoḥ śirāyutaḥ || 21 ⸤
śirānusāribhir doṣair visaguṇair ūrdhvamāgataiḥ ||

guṇāt - dṛṣṭisparśāt || kālāt - kālakāt || paraḥ - utkṛṣṭaḥ || 21 ||

śirānusāribhir - atha saṃprāptim āha || vikṛtiṃ prāptaiḥ || 22 ||

Commentary on 6.1.21
jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ || 22 ||
ta⸤trāvilaṃ sasaṃraṃbhamastu kaṇḍūpadehavat ||

netrabhāge - netrāvayaveṣu || 22 ||

tatrāvilaṃ - pūrvarūpam āha || sasaṃraṃbhaṃ - īṣac chophānvitaṃ ||

ādyair - ādiśabdo gurvādibhiḥ pratyekaṃ saṃbadhyate | evaṃ vātādilṃgāni vaktāni || 23 ||

Commentary on 6.1.22
gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ cāvyaktalakṣaṇaiḥ || 23 || L
saśūlaṃ vartmakośeṣu śūkapūrṇāṃbham eva ca ||
Commentary on 6.1.23
prahanyamānaṃ rūpeṇa kriyāsvakṣi yathā purā || 24 ||
dṛṣṭvaiva⸤ dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭitaṃ tu tat ||

kriyāsu - unmeṣanimeṣalakṣaṇāsu || yathā purā - yathāpūrvaṃ || 24 ||

Commentary on 6.1.24
tatra saṃbhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣakjitam || 25 ||
vida-⸤dhyānnetra rogāṇāṃ balavantaḥ syuranyathā ||

doṣeṇa adhiṣṭitaṃ - rogeṇa adhiṣṭitaṃ || bhiṣakjitaṃ - bhiṣak karmmaṇiśreṣṭhaṃ || 25 ||

Commentary on 6.1.24a
vidāhya sātmyātividdhaśitakṣārāmlatīkṣṇoṣṇaguru⸤dravānnaiḥ ||
Commentary on 6.1.24b
arvāk śirotyuchritaśāyinaś ca jvaropatāpādṛtuparyayāc ca || 26 ||

arvāk - kaṃdhāsīsai | || 26 || 27 || 28 || rāmakṛṣṇa ||

Commentary on 6.1.26
uṣṇābhitaptasya ja⸤lapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayāc ca ||
prasaktasaṃrodanaśokakopakleśābhighātādatimaithunā⸤dvā || 27 ||
Commentary on 6.1.27
suktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahāc ca ||
śvedād rajo dhūmaniṣevaṇā⸤c ca chardervidhātādvamanātiyogāt || 28 ||L
evaṃ hyaciṃtā pratikāriṇo'nnavidāgham apyuddhamato narasya || bāṣpagrahāt śūkṣmyanirīkṣaṇāc ca ne⸤tre vikārān janayanti doṣāḥ || 29 ||

hyaciṃtā - iyaṃ pūrvoktā aciṃtā || bāṣpa - nayanajalagrahāt || 29 ||

Commentary on 6.1.25
saṃkṣepataḥ kriyāyogaṃ nidānaparivarjitaṃ ||
vātādīnāṃ pratī⸤ghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ || 30 ||

kriyāyogaṃ - tatra saṃbhavamāsādya ityādinā || parivarjitaṃ - parikīrtitaṃ iti pāṭhaḥ || punaḥ - mayā || 30 || 31 || 32 ||

Commentary on 6.1.28
vātāddaśa tathā pittāt kaphāc caiva trayodaśa ||
rakṣktāt ṣoḍa⸤śa vijñeyāḥ sarvajāḥ paṃcaviṃśatiḥ || 31 ||
Commentary on 6.1.29
tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaḍsaptatiḥ smṛtāḥ ||
hatā-⸤dhimaṃtho nimiṣo dṛṣṭirgāmbhīrikā ca yā || 32 ||
Commentary on 6.1.30
yac ca vātāhataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ ||⸤
yopyo tha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥ sānyamārutāḥ || 33 ||

tanmayaḥ - vātanimittaḥ || sānyamārutāḥ - anytovātaḥ || 33 ||

Commentary on 6.1.31
śuṣkākṣipākādvīmanthasyandamāru⸤taparyayāḥ ||
asādhyo hrasvajātyo yaḥ pītāśrāvaś ca paittikaḥ || 34 ||
Commentary on 6.1.32
yāpyo vyādhi parimlāyī⸤ yaś ca koco tha tanmayaḥ ||
abhiṣyaṃdo 'dhimaṃtho 'mladhyuṣitaṃ śuktikā ca yā || 35 ||

asādhyo - atha pittajān āha || 34 || 35 ||

L
Commentary on 6.1.33
dṛṣṭiḥ pittavide... ca dhūmadarśī ca sidhyati |
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaś ca tanmayaḥ || ⸤ 36 ||
Commentary on 6.1.34
abhiṣyando dhimanthaś ca balāsagrathitaṃ ca yat ||
dṛṣṭi śleṣmavidagdhā ca paithakyo lagaṇaś ca yaḥ ⸤ || 37 ||
Commentary on 6.1.35
kṛmigraṃthipariklinnaṃ vatmaśuktārmapiṣṭakaḥ ||
śleṣmopanāhaḥ sādhyas tu kathitāḥ śleṣmaje⸤ṣu tu || 38 ||
Commentary on 6.1.36
raktasrāvo jakājātaṃ śroṇitārśovraṇānvitaṃ ||
śukraṃ na sādhyaṃ kācaś ca yāpyaḥsta⸤... prakīrttitaḥ || 39 ||

asādhyaḥ - atha śleṣmajān āha || 36 || 37 || 38 || 39 ||

Commentary on 6.1.37
manthasyandau klinnavartma harṣotpātau tathaiva ca ||
sirājāvaṃjanākhyā ca-⸤ silārājālaṃ ca yat smṛtam || 40 ||
Commentary on 6.1.38
parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmorjunaś ca yaḥ ||
ete sādhyā⸤ vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi || 41 ||

harṣo śiroharṣaḥ || utpātaḥ - śirotpātaḥ || 40 || 41 || 42 ||

Commentary on 6.1.39
pūyāśrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo lajī ||
a-⸤sādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kāca kopaś ca yakṣmaṇaḥ || 42 ||
L
Commentary on 6.1.40
vartmāvabandho yo vyādhiḥ śirāsu piḍikāś ca yāḥ ||
prastāryamadhimāṃsārya snāryarmotsaṃginī ca yā || 43
⸤
Commentary on 6.1.41
pūyālasaś cārbudaṃ ca śyāvakarddamavartmanī ||
tathārśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yac ca vai || 44 ||
Commentary on 6.1.42
sa-⸤śophaś cāpy aśophaś ca ...ko bahulavartma ca ||
alkinnavartma kuṃbhīkā biśavartma ca sidhyati || 45
⸤
Commentary on 6.1.43
sanimitto 'nimittaś ca dvāv asādhyau tu bāhyajau ||
ṣaṭsaptati vikārāṇām eṣā saṃgrahakīrttitā⸤ḥ || 46 ||
Commentary on 6.1.45ef
bhūya etān pravakṣyāmi saṃkhyārūpacikitsitaiḥ ||
Commentary on 6.1.44
nava sandhyāśrayās teṣu vartmajās tv eka⸤viṃśati || 47 ||
śuklabhāge daśaikaś ca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||
Commentary on 6.1.45
sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvāda⸤śaiva tu || 48 ||
bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau ||

ity uttare prathamo 'dhyāyaḥ ||

Adhyāya 6.2

L
Commentary on 6.2.1
athātaḥ sandhirogavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||
Commentary on 6.2.3
Commentary on 6.2.3
pūyālasaś copanāhaḥ śrāvāḥ pavaṇi⸤kālajī ||
kṛmigranthiś ca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava || 1 ||
L
Commentary on 6.2.4" met="hyper metrical
pakvaḥ śophaḥ sandhijaḥ saṃśravedyaḥ sāndraṃ pūyaṃ pūti pūlāsaḥ saḥ ||
granthirnālpo dṛṣṭisaṃbādhapākaḥ kaṃḍūprāyo⸤ nīrujastūpanāhaḥ || 2 ||

sandhijaḥ - kanīkasandhijo nāsandhau || pūti - du...|| dṛdhisandhau || 2||

Commentary on 6.2.5
gatvā sandhīnaśrumārgreṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvāns tvak parītān kanīnān ||
taṃ vai⸤ srāvāṃ netranāḍīm athaike tasyā lingaṃ kīrttiayiṣye caturdhā ||
Commentary on 6.2.6
pākaḥ sandhau saṃśravedyas tu pūyaṃ pūyāśrā⸤vo naikarūpaḥ pradiṣṭaḥ ||
śvetaṃ sāndraṃ pichalaṃ yaḥ sravec ca śleṣmāsrāvo nīrujaḥ saṃpradiṣṭaḥ || 4 ||
Commentary on 6.2.7" met="hyper metrical
raktā⸤vaḥ śoṇitotthaḥ saraktaḥ kṛṣṇaṃ nālpaṃ saṃsraven nātisāndraṃ ||
pītābhāsaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāsrā⸤vaḥ saṃśravet sandhimadhyāt || 5 ||

aśrumārgeṇa - nayanajalamārgreṇa || 3 || 4 || 5 ||

Commentary on 6.2.8
tāṃmrā tanvī dāhaśūlopapannā raktājñeyā parvaṇī vṛttaśophā ||
jā⸤tā sandhau kṛṣṇaśukle lajī syāt tasminn evaṃ khyāpitā pūrvalingaiḥ6 ||
Commentary on 6.2.9a
syāt kānīno yaś ca vāpāngasandhā⸤ pūṣākanḍūpakṣmatodārttiyuktaḥ ||
Commentary on 6.2.9b
granthis tīvrāśukṣmajantūpasṛṣṭāpūyāśrāvītaṃ kṛmigranthim āhu || 7 ||

tasmin - kṛṣṇaśuklasandhau || pūrvalingaiḥ - kśudraroganidānoktaiḥ || 6 || 7 ||

L

|| ity uttare dvitīyo 'dhyāyaḥ || 2|| || ity uttare dvitīyo 'dhyāyaḥ ||

L

athāto vartmaroga || || athāoto vartmarogavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||
⸤
pṛthakdoṣāḥ samastā vā yadā vartmadhyapāśrayāḥ ||
sirā dyāpyāvatiṣṭhante vartmasandhikamūrchitāḥ || 1 ||
⸤
vivadhya māṃsaṃ ca raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayāt ||
vikārān janayanty āśu gadatas tān nibodhameta || 2
⸤
utsangiṇyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarāḥ |
tathārśovartma śuṣkārśaḥ tathaivānjananāmikā || 3 ||
ba⸤halaṃ vartma yaccāpi vyādhivartmāvabandhakaḥ ||
kliṣṭaṃ kardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca || 4 ||
prakli⸤nnamapariklinnaṃ vartma vātaharaṃ ca yat ||
arbudaṃ nimiṣaś cāpi śoṇitārśaś ca yat smṛtam || 5 ||
lava⸤ṇo biśanāmā ca pakṣmakopas tathaiva ca ||
ekaviṃśatir ity ete vikārā vartmasaṃśrayāḥ || 6 ||

gadataḥ - kathayataḥ2|| 3|| 4|| 5|| 6||

bāhyā - helaṭopacuṃ || 7 ||

nā⸤matas te samuddiṣṭā lakṣaṇaistān pracakṣmahe ||
piḍikābhyantaramukhī bāhyādho vartma saṃśrayā || 7 ||
L
vijñeyātsanginī nāma tadrupapiḍikācitā ||
kuṃbhīkabījapratimāḥ piḍikā yasya vartmanoḥ || 8 ||
⸤
ādhmāyante ca vijñeyā bhinnā yāḥ kuṃbhīkapiḍikās tu tāḥ ||
kanḍūsrāvānvitā gurvyo raktasarṣapasanni⸤bhā || 9 ||
piḍikās tu rujovatyaḥ pothekya iti saṃjñitāḥ ||

vartmanoḥ - ubhayoḥ adha upari ca || 8 || 9 ||

piḍikābhiḥ suśūkṣmābhi ghṛnābhir abhisaṃvṛtāḥ⸤ || 10 ||
piḍikā yā kharā sthulā sā jñeyā vartmaśarkarā ||

pothekya - pothibharīya iti loke || 10 ||

parvārubījasaṃsthānāḥ piḍikā mandavedanāḥ || 11 ||⸤
sūkṣmāḥ kharāś ca vartmasthāstadārśāvartma kīrttyate ||

parvāru - grīṣmakarkaṭī || 11 ||

dīrghānkuraḥ khara sta|dhbo dāruṇo vartmasaṃbhavāḥḥ || 12 ⸤ ||

vartmasthā - antarbāhye || 12 ||

mṛdvī mandarurujā śūkṣmā jñeyā sānjananāmikā ||

sānjana - ānjaṇī || 14 ||

vartmopacīyate yasya piḍikābhiḥ samantataḥ || 14⸤
savarṇābhiḥ samābhiś ca vidyāvidyādbahalavartma tat ||
kanḍūmatālpatoyedena vartmaśophena yo naraḥ || 15 ⸤
vyādhir eṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjnitaḥ ||

śuṣkārśaḥ - cāndha hīlaḥ || 13 ||

dāhatodavatī tāmrā piḍikā vartmasaṃbhavā || 13 ||

savarṇābhiḥ - samānavartmābhiḥ || 15 ||

L
na samaṃ chādayed akṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ ||
mṛdvalpavedanaṃ tāṃraṃ yadvartma samam eva ca || 16 ||
akasmāc ca sra⸤ved aśru kliṣṭaṃ vartma tad ādiśet ||

|| 16 ||

kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahec choṇitaṃ yadā || 17 ||
tadā kṛṣṇatvam āpa⸤nnam ucyate vartmakardamaṃ ||
yad vartma bāhyato 'ntaś ca śyāvaṃ śūnaṃ savedanaṃ || 18 ||
sakanḍūṣāparikledi śyā⸤vavartmeti tan mataṃ ||
sarujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ śravaty ati || 19 ||
kanḍūnis todabhūyiṣṭaṃ klinna⸤vartma tad ucyate ||
yasya dhautāni dhautāni saṃbadhyante punaḥ punaḥ || 20 ||
vartmānyaparipakvāni apari⸤klinnavartma tat ||
vimuktasandhi niś ceṣṭaṃ vartma yasya ni mīlyate || 21 ||
etadvāta vidyāt sarujaṃ yadi⸤ vārujaṃ ||
vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanaṃ || 22 ||
vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavilambitaṃ⸤ ||

kliṣṭaṃ - tad eva kliṣṭavartma yadā pittayutaṃ sat śoṇitaṃ vidahet || 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 || ||

nimeṣiṇīḥ śirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ || 23 ||L
cālatyati vartmā nimeṣaḥ sa gado mataḥ ||
chinnāḥ chinā vivardhante vartmasthā mṛdavo 'kurāḥ || 24 ||
dā⸤hakaṇḍūrujopetāste rśaḥ śoṇitasaṃbhavāḥ ||
apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthivartmabhavo rujaḥ || 25 ||
sa⸤kaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇas tu saḥ ||
śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmai chinnaidraiḥ samanvitaṃ || 26 || ⸤
biśamantarjala iva biśavartmeti tanmataṃ ||
doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca || ⸤ 27 ||
nivatmarttayanti pakṣmāṇi tairghṛṣṭaṃ cākṣi śrūyate ||

|| 24 || 25 || 26 || 27 ||

nirvarttayanti - niḥpādayanti || 28 ||

utpāṭitaiḥ punaḥ śāntiṃ pakṣmabhiś copajā⸤yate || 28 ||
vātātapānaladveṣṭi pakṣmakopaḥ sa ucyate ||

pakṣmakopaḥ - paḍavālā || 29 ||

vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ romāṇi śā⸤tayet || 29 ||
kanḍūṃ dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tam ādiśet ||

ity uttare tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3 ||

ity uttare tṛtīyo 'dhyāyaḥ || 3 ||

⸤
L
athātaḥ śuklagatarogavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
śrīrāmacandrāya namaḥ ||
L
prastāriśuklakṣatajādhimāṃsasnāyvarmasaṃjñāḥ khalu pancarogā |
syuḥ śuktikā cārjunapiṣṭakau ca-⸤ jālaṃ śirāṇāṃ piḍikāś ca yāḥ syuḥ ||
rogā balāsagrathitena sārdham ekādaśākṣṇaḥ khalu śuklabhā⸤ge || 1 ||
prastāri prathitam ihārma śuklabhāge vistīrṇaṃ tanu rudhiraprabhaṃ sanīlaṃ ||

prastāri - armaśabdaḥ prastāryādibhiḥ pratyekaṃ saṃbadhyate || yāḥ - śirāpiḍikāḥ || 1 ||

śuklākhyaṃ mṛdu ka⸤thayanti śuklabhāge saśvetaṃ samam abhi vardhate cireṇa || 2 ||
yan māṃsaṃ pracayam upaiti śuklabhāge padmā⸤bhaṃ tad upadiśanti lohītārma ||
vistīrṇaṃ mṛdu bahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā tad adhikamāṃsajārma⸤ vindyāt || 3 ||
śukle yat pisitam upaiti vṛddhim etat sādyarmety abhipaṭhitaṃ khara prapānḍu ||
śyāvāḥ syuḥ⸤ piśitanibhāś ca bindavo ye śuktir vā bhavati sa śuktikāvikāraḥ ||4 ||
eko yaḥ śaśarudhiraprabha⸤s tu binduḥ śuklastho bhavati tam arjunaṃ vadanti ||

prathitaṃ - vikhyātaṃ || iha - śālākyatantre || sanīlaṃ - vikalpena || 2 || 3 || 4 ||

piṣṭaśuklo - śālipiśṭadhavalaḥ || 5 ||

utsannaḥ salilanibho 'tha piṣṭaśuklo bindur yo bhavati sa⸤ piṣṭakaḥ suvṛttaḥ || 5 ||L
jālābhaḥ kaṭhinaśiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitas tu ||
suklasthāḥ sitapiḍi⸤kāḥ śirāvṛtā yāḥ nā vindyād asitasapīpajāḥ śirājāḥ || 6 ||
santāno bhavati śirāvṛttaḥ site yo⸤ bindur vā sa tu nirujo balāsakākhyaḥ ||

asitasamīpajāḥ - kṛṣṇasamīpatāḥ || 6 || ity uttare caturtho 'dhyāyaḥ || ||

ity uttare caturtho 'dhyāyaḥ ||4 ||

L

athātaḥ kṛṣṇagataro⸤gavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāmaḥ || ||

athaathāto kṛṣṇagatarogavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

yat savṛṇaṃ śukram athāvraṇaṃ ca pākātyayaś cāpy ajakā tathai⸤va ||
catvāri ete 'bhihitā vikārāḥ kṛṣṇāśrayāḥ saṃgrahataḥ purastāt || 1 ||

saṃgrahataḥ - saṃkṣepataḥ || 1 ||

nimagnarūpaṃ hi bhavec ca-⸤ kṛṣṇe śūcy eva viddhaṃ tu vibhāti yad vai ||
srāvaṃ sraved uṣṇam atīva yac ca tat savraṇaṃ śukram udāharanti || 2 ||
⸤

śucy eva - śucyākṛtachidraṃ || 2 || 3 ||

dṛṣṭeḥ samīpe na bhavet tu yac ca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃśraveddhi ||
avedanāman na ca yugmaśukraṃ tat siddhim ā⸤pnoti kadācid eva || 3 ||
gaṃbhīrajātaṃ bahalaṃ ca śukraṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchra ||

calaṃ - ḍalaḍalāyati || 4 ||

vicchinnamadhyaṃ⸤ piśitāmṛtāṃ vā calaṃ sirāśukraṃm adṛṣṭikṛc ca || 4 || L
dvitvaggataṃ lohitam antataś ca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyaṃ ||
uṣṇāsrupātaḥ piḍikā ca pītāya⸤smin bhaven mudganibhaṃ ca śukraṃ || 5 ||
tad apy asādhyaṃ pravadanti kecid anyac ca tittiripakṣatulyaṃ ||

dvitvaggataṃ - dvitīyapaṭalāśritaṃ || antataś ca - prānte || 5 ||

śo⸤phāsrapākārttiyutaṃ netre sakledarogaṃ ca bhaved viśukraṃ || 6 ||

viśukraṃ - tad apy asādhyaṃ || 6 ||

sitaṃ yadā bhāty asitapradeśe syandātma⸤kaṃ nātirugasrayuktaṃ ||

syandātma - abhiṣyandotthaṃ ||

vihāyasīvābhrada.......kāri tad avraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti || 7 ||

vihāya - ākāśa iva || 7 ||

saṃcchādyate⸤ śvetanibhena sarvaṃ doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ tu ||

samutthitaṃ - abhiṣyandotthaṃ || || 8 ||

tam akṣipākātyayam akṣikopasamutthitaṃ tīvrarujaṃ⸤ vadanti || 8 ||
ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchalāśruḥ ||
vidārya kṛṣṇaṃ praca⸤yo bhyupaiti tac cājakājātam iti vyavasyet || 9 ||

pracayaḥ - samuchrāyaṃ prāpnoti || 9 ||

ity uttare pancamo 'dhyāyaḥ ||5 ||

ity uttare pancamo 'dhyāyaḥ || ||

L
athātaḥ sarvarogagatavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||

athaathātaḥ sarvarogagatavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||

syaṃdāś ca catvāra ihopadiṣṭās tā⸤vaṃta eveha tathādhimaṃthā ||
śophānvito śophayutaś ca pākāv inyity evam ete daśa saṃpradiṣṭāḥ || 1 ||
ha⸤tādhimaṃtho nilaparyayaś ca śuṣkākṣipāko 'nya=ta eva vātaḥ ||
dṛṣṭis tathāmlādhyuṣitā śirāṇā⸤m utpātaharṣāv api sa=rvabhāgāḥ || 2 ||

anyato dhātaḥ || sarvagatāḥ || 2|| 3 ||

prāyeṇa sarve nayanāmayās tu bhavanty abhisyaṃdanimittamūlā⸤ ||
tasmād abhisyaṃdam udīryamāṇam upācared āśu hitāya dhīmān || 3 ||
nistodana staṃbhanaromaharṣa⸤pāruṣyasaṃkocaśirobhitā=pāḥ ||
śuṣkā=lpadūṣī śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavaṃti || ⸤ 4 ||
dāhaprapākau śiśirābhinaṃdo dhūmāyanaṃ bāṣpasamusthitthiś ca ||
uṣṇāśrutā pītakanetra-⸤tā ca pittābhipanne nayane| bhavaṃti || 5 ||

sisakaḥ || śuṣkadūṣīsūkupīhu || 4 || 5 ||

uṣṇābhinaṃdo gurutākṣiśophaḥ kaṃḍūpadehau sita=tā⸤tiśi...
śrāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavaṃti || 6 ||

śvetatā || 6 ||

L
tāmrāstatā lohitanetratā ca rājyaḥ samaṃtād atilohitāś ca ||
pittasya liṃgāni ca yāni tāni⸤ --rantābhipanne nayane bhavaṃti || 7 ||
vṛddhair etair abhisyaṃdair narāṇām akriyāvatāṃ ||
tāvaṃtas tv adhimaṃ⸤thāḥ syur nayane tīvravedanāḥ || 8 ||
utpāṭyata ivātyarthaṃ mathyate raṇivac ca yat ||
saṃharṣatodani⸤rbheda...māṃsasaṃradhbamāvilaṃ || 9 ||
kuṃcanāsphoṭanādhmānavepathuvyadhanairyutaṃ ||
śiraso rdvaṃ ca⸤ yena syād adhimaṃthaḥ sa mārutāt || 10 ||

|| 7 || 8 || 9 || 10 ||

raktarājicitaṃ śrāvi vahninevā ca daāhyate ||
yakṛtpiṃ⸤ḍopamaṃ dāhi kṣā=reṇāktam iva kṣataṃ || 11 ||

kṣate kṣārāvasecana iva vedanā || 11 || 12 ||

prapakvocchū...vartmāṃtaṃ saśvetaṃdaṃ pītadarśanaṃ ||
mūrcchā⸤śirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimaṃthitaṃ || 1312 ||
śophavannātisaṃradhbaṃ || srāvakaṃḍūsamanvitaṃ || ⸤
śaityagauravapaicchilyadūṣikā=gharṣaṇānvitaṃ || 143 ||

pīhāgharṣaṇaṃ ||13 || śrī rāmacandrāya namaḥ

rūpaṃ paśyati duḥkhena pāṃśupūrṇam ivāvilaṃ || - L
nāsādhmānaśiroduḥkhaṃ yutaṃ śleṣmādhimaṃthitaṃ || 14 ||
baṃdhujīvapratīkāśaṃ tāmyati sparśanākṣa⸤maṃ ||
raktāsrāvaṃ saniḥstodaṃ paśyaty agninibhā diśaḥ || 15 ||

|| 14 || 15 ||

rakta=magnāriṣṭakavat kṛṣṇabhāgaś ca⸤ lakṣyate ||
ya=d dīptaṃ raktaparyaṃtaṃ tad raktenādhimaṃthitaṃ || 16 ||

raktamadhye magnaḥ ariṣṭka iva || jvalad iva || 16 ||

hanyādṛṣṭiṃ sapta...rātrāt kaphottho⸤ 'dhīmaṃtho 'sṛksaṃbhavaḥ paṃcarātrāt ||
ṣaḍrātrādvau mārutottho dhimaṃthe mithyā=cārāt paittikaḥ sa⸤dya eva || 17 ||

mithyācārāt sarvatra saṃbadhyet || 17 || 18 || 19 || 20 ||

udīrṇaḥvedanaṃ netraṃ rāgaśophasamanvitaṃ ||
gharṣanistodaśūlāśruyuktas tad r⸤ktavad viduḥ || 18 ||
maṃdavedanatā kaṃḍūsaṃ raṃbhāśrupraśāṃtatā ||
prasannavartmatā cākṣṇoḥ saṃpakvaṃ⸤ dośam ādiśet || 19 ||
kaṃḍūpadehāśruyutaḥ pakvoduṃbarasannibhaḥ ||
saṃraṃbhī dahyate yaś ca netrapā⸤kaḥ saśophajaḥ || 20 ||
śopha=hīnāni liṃgāni netrepāke tv aśophaje ||

śophavarjitāni ||

aṃtaḥśirāṇāṃ śva=sana⸤naḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan || 21 ||

vāyuḥ || 21 ||

L
hatādhimaṃthaṃ janayet tam asādhyaṃ vidur budhāḥ ||
pakṣmākṣikūṭabhruvam āśritas tu yad ānilaḥ saṃcara-⸤ti praduṣṭaḥ ||
paryāya=śaś cāpi rujaḥ karoti ||
taṃ vātaparyāyam udāharanti || 22 ||
yat= kūṇitaṃ dāruṇa⸤m akṣivartma vilokyte cāviladarśanaṃ tu ||
sudāru=ṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākābhihataṃ⸤ tadakṣi || 23 ||
yasyāva=ṭūkarṇīśirohanustho manyāgato vāpy anilo 'nya=to vā |
kuryād rujo ti bhru⸤vi locane ca | tam anya=to vātam udāharanti || 24 ||
amlena bhuktena vidāhinā vā saṃchādyate sarvata⸤ eva netraṃ ||
śāphānvitaṃ lohitakaṃ sadā haraṃtim etādṛg aṃmlādhyuṣitaṃ vadaṃti || 25 ||
avedanā vā⸤pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavaṃti tīvrāḥ ||
muhur virajyanti ca tā samaṃtād vyādhiḥ śiro⸤tpāta iti pradiṣṭaḥ || 26 ||
L
mohāc chirotpāta upekṣitas tu jāyeta rogas tu śirāpraharṣaḥ |
tāmlāsrasacchaṃ śravati pragāḍhaṃ ta⸤thā na śaknoty abhivīkṣituṃ tu || 27 ||

21 || ityuity uttare ṣaṣṭo 'dhyāyaḥ || ||

ity uttare ṣaṣṭo 'dhyāyaḥ ||6 ||

L
athāto dṛṣṭigatarogavi⸤jñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||

athaathāto dṛṣṭigatarogavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||

masūradalamātrāṃ tu paṃcabhūtaprasādajāṃ ||
khadyotavisphuliṃ⸤gābhāmiddhāṃ teājobhir avya=yaiḥ ||1||

akṣayaiḥ ||1||

āvṛtāṃ paṭa=lenākṣṇorbāhyaṃ na vivarākṛtiṃ ||
śītasātmyān nṛ⸤ṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanaciṃtakā ||2||
rogāṃstadāśra|yān ghorān ṣaḍ ca ṣaṣṭu pracakṣmahe ||
paṭalāni⸤ praviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam ||3||

tejojalāśritena ||2||3||

śirābhir abhisaṃprāpya viguṇo 'bhyaṃ=tare bhṛśaṃ ||
prathame paṭa⸤le do=ṣo yasya dṛ=ṣṭyāṃ vyavasthitaḥ ||4||

kālakāśritena āghe paṭale || duśṭaḥ ||timirākhyo doṣaḥ ||4||

avyaktāni su rūpāṇi sarvāṇyeva prapaśyati ||
dṛṣṭirbhṛśaṃ⸤ vihva=late dvitīyaṃ paṭalaṃ gate ||5||

atha dvitīya paṭalagatasya lakṣaṇamāha ||5||

L
makṣikā maśakān keśān jālakāni ca paśyati ||
maṃḍalāni patākāś ca marīcīn kuṇṭalāni⸤ ca ||6||

||6||

paripla=vāṃś ca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca ||
durasthāny api rūpāṇi manyate sa samīpataḥ⸤ ||7||

caṃcalapradeśān ||7||

samīpasthāni dūre ca dṛ=ṣṭergocaravibhramān ||
yatnavānyapi vātyarthaṃ śūcīpāśaṃ na paśyati⸤ ||8||

dṛṣṭiviṣayaḥ ||8||

ū=rdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭaleaṃ gate ||
mahāṃty api ca rūpāṇi cchāditāniīva vāsasā⸤ ||9||
karṇanāsākṣiyuktāni yuktāni viparītāni vekṣyate ||
yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe⸤ baliyasi ||10||

atha tṛ|tīyapaṭalagatasya lakṣaṇamāha ||9||10||11||12||13||

adhaḥsthate samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite ||
pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthā⸤ni na paśyati ||11||
dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā ||
dvidhāsthite tridhā paśyed bahudhā⸤ cānavasthite ||12||
timirākhyaḥ sa vai doṣaḥś caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ ||
ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṃganāśaḥ⸤ sa ucyate ||13|| L
tasminnapi cirodbhūte cātiruḍhe mahāgade ||
caṃdrādityau sanakṣatrāvaṃtarīkṣe ca vaidyutaḥ ||14||-⸤
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati ||

||14||

sa eṣa liṃga=nāśastu nīlikākācasaṃjñitaḥ ||15⸤
tatra vā=tena rūpāṇi bhramaṃtīva ca paśyati ||

iṃdriyaśaktināśaḥ||15||

ā=vilānyaruṇābhāni vyā=viddhāni ca mānavaḥ ||16⸤
pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidgaṇān ||
śikhibarhivicitrāṇi nīlakṛṣṇāni cekṣya⸤te ||17||

idānīṃ paṭaprāptsya sāmanyaliṃgamabhidhāya vātāde lakṣaṇamāha || asphuṭāni || vyākulāni ||16||17||

gaura=cāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca ||

śvetacāmaraḥ ||18||19||20||

kaphena pa|śyed rupāṇi snigdhāni ca si-⸤tāni ca ||18||
paśyed aśūkṣmyāṇy atyarthaṃ vyabhre caivābhrasaṃplavaṃ ||
salilaplāvitānīva parijā⸤ḍyāni mānavaḥ ||19||
tathā raktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca ||
haritaśyāvakṛṣṇāni dhū⸤madhūmrāṇi cekṣate ||20||
L
||sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati ||
bahudhāpi dvidhā vāpi sarvāṇyeva samaṃtataḥ ||21||⸤
hīnādhikāṃgānyathavā jyotīṃṣy api ca mānavaḥ ||
pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ raktatejasā ||22||⸤
pītā diśastathodyaṃtamādityaṃ naiva paśyati ||
vikīryamāṇān khadyotair vṛkṣān tejobhir eva ca ||23⸤
vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rogair liṃganāśam ataḥ paraṃ ||
rāgo ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittāt parimlāyyatha⸤vāpi nīlaḥ ||
kaphāt sitaḥ śoṇitajotha raktaḥ samastadoṣāc ca vicitravarṇaḥ ||24||

||21||22||23||24||

aruṇaṃ⸤ maṇḍalaṃ dṛṣṭyo sthūlakācāruṇaprabhaṃ ||
parimlāyini rogaḥ syān mlāyinī=laṃ ca maṃḍalaṃ ||25||
doṣa⸤kṣayāt kadācit syāt svayaṃ tatra ca darśanaṃ ||
āvilaṃ maṇḍalaṃ vātāc caṃcalaṃ paruṣaṃ tathā || 26||

pītanīlaṃ kalesari ||25||26||27

pi⸤ttāto maṃḍalaṃ nīlaṃ kāṃcyābhaṃ pītam eva ca ||
śleṣmaṇā bahalaṃ stīlesnigdhaṃ śaṃkhaṃ kuṃdeṃ=dupāṃḍuraṃ ||27
⸤

mucukuṃda||27||28||

calapadmapalāśasthaḥ śuklo bindur ivāṃbhasaḥ ||
saṃkucaty ātape ty arthaṃ chāyāyāṃ vistaraty api || 28
L
madyamāne ca nayane maṃḍalaṃ tad visarppati ||
pravālapadmapatrābhaṃ maṃḍalaṃ śoṇitātmakaṃ ||29||

29||

dṛṣṭirāgo bha⸤vec citro liṃganāśe tridoṣaje ||
yathāsvaṃ doṣa=liṃgāni sarveṣv eva bhavaṃ hi ||30||

todādīni ||30||

tathā naraḥ pittavidagdha⸤dṛṣṭiḥ kaphena cānyas tv atha dhūmadarśī ||
yo hrasva=jātyo nakulāṃdhatā ca gaṃbhīrasaṃjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ ||31
⸤

pittaje liṃganāśe yo hrasvajātyo nāma vikāro bhavati | tena vikāreṇa ||31||32||33||

ṣaṭ liṃganāśā ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣad ca ṣaḍ eva ca ... ||
pittena duṣṭena gatena vṛdhiṃ pītā bhave⸤d yasya narasya dṛṣṭiḥ ||32||
pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ sa mānavaḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ ||
prāpte tṛ⸤tīyaṃ paṭalaṃpa tu doṣe divā na paśyen niśi vīkṣyate ca ||33||
ra... sa= śītānugrahītadṛṣṭi pittālpa⸤bhāvādapi tāni paśyet ||
naraḥs tathā śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu ||34||
tri⸤ṣu sthitolpaḥ paṭaleṣu doṣo naktāṃdhyamāpādayati prasahya ||
divā sa sūryānugṛhītacakṣurīkṣeta rū⸤pāṇi kaphālpabhāvāt ||35||

|| saḥ puruṣaḥ ||34||35||

L
śophajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ ||
sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṃstaṃ-⸤ dhūmadarśīti vadaṃti rogaṃ ||36

||36||

yo hrasva=jātyo divaseṣu kṛcchrāt hra...svāni rūpāṇi ca tena paśyet⸤||
rātrau sa= śītānuigṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet ||37||

pittaje liṃganāśe yo hrasvajātyo nāma vikāro bhavati tena vikāreṇa || puruṣaḥ ||37||

vidyotate yasya nararasya⸤ dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat ||
citrā=ṇi rūpāṇi divā= sa paśyet sa vai vikāro nakulāṃdhasaṃ⸤jñaḥ ||38||
dṛṣṭirvirūpā śvasa=nopasṛṣṭā saṃkucyate 'bhyaṃtarataḥ prayāti ||

nānā rūpāṇi || rātrau napaśyete ||38|| vātodbhūte liṃganāśe vātopasṛṣṭāḥ ||39||

rujāvagāḍhā ca tamakṣaro⸤gaṃ gaṃbhīraketi pravadaṃti tajjñāḥ ||39||
bā=hyau punarvāviha saṃpradiṣṭau nimittataś cāpy animittata⸤ś ca ||
nimittatas tastra manobhitāpānjñeyastvabhisyaṃdanida=rśanaiś ca ||40
surarṣigaṃdharvamahorugāṇāṃ⸤ saṃdarśanenā-pi ca bhāskarāṇāṃ ||

āgaṃtukau ||40|| rūpaiḥ ||41||

hanyeta dṛṣṭirmanu'jasya yasya sa liṃganāśastvanimittasaṃjñaḥ 41 L
tatrā=kṣi vispaṣṭamivātibhāti|| vaiḍūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭi ||
vidīryate śīryate hīyate vā nṛ⸤ṇāmabhīghātahatā tu dṛṣṭiḥ ||42||

animittasaṃjñe liṃganāśe ||42||

ityete nayanagatā mayā vikārāḥ saṃkhyātāḥ pṛthagiha ṣaṭ⸤ sa saptatiś ca ||
teṣāṃ te= pṛthagiha vistareṇa sarvaṃ vakṣyante haṃ tadanu cikitsitaṃ yathāvat ||43||
⸤

te tava ||43||

ityuttare saptamo 'dhyāyaḥ ||7||

ityuity uttare saptamo 'dhyāyaḥ || ||

L

athātaś cikitsāpravibhāgavijñānīyam adhyāyaṃ vyā⸤khyāsyāmaḥ ||
ṣaṭsaptatirye 'bhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ ||
cikitsitamidaṃ teṣāṃ sa⸤māsādyāsataḥ śṛṇuḥ ||
cchedyāsteṣu daśaika nava lekhyāḥ prakīrttitāḥ ||1||
bhedyāḥ paṃca vikārāḥ⸤ syurvyadhyāḥ paṃcadaśaiva tu ||
dvādaśāśastrakṛtyās tu yāpyāḥ sapta bhavaṃti hi ||2||
rogā varjayi⸤tavyāḥ syurdaśa paṃca ca jānatā ||
asādhyau vā bhavetāṃ tu yāpyau vāgaṃtu=saṃjñikau ||3||

atha||1||2||3||

||animittataḥ | animittataḥ ||3||

L
arśo 'nvitaṃ bhavati vartma tu yattathārśaḥ śuṣkaṃ tathārbudamatho piḍikāḥ sarājyaḥ ||
jālaṃ śirājam api⸤ paṃcavidhaṃ tathārma cchedyā bhavaṃti saha parvaṇikāmayena ||4||
utsaṃginī bahulakardamavartmanī ca⸤ śyāvaṃ ca yac ca paṭhitaṃ tvi baddhavartma ||
kliṣṭaṃ ca pothakiyutaṃ khalu vartma yac ca || kubhīnikī ca saha⸤ śarkarayā ca lekhyāḥ 5

||4||5||

śleṣmopanāhalagaṇau ca biṣaṃ ca bhedyā granthiś ca yaḥ kṛmikṛto 'ṃjananā⸤mikā ca ||
ādau śirā nigaditās tu ya=yoḥ prayoge pā=kau ca yau nayanayoḥ pavano nya=tas tu-⸤ ||6||
pūyālasānilaviparyayamaṃdasaṃjñāḥ syaṃdās tu yāṃtyapaśamaṃ hi śirāvyadhena ||
śuṣkākṣi⸤pākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākṣiśukranicayārjunapiṣṭaekeṣu ||7||

śirāharṣaśirotpātayoḥ || saśophapākaḥ aśophapākaḥ || anyatovātaḥ ||6||7||

aklinnavartmahuta⸤bhukdhva=jadarśaśuktipraklinnavartmasu tathaiva balāsasaṃjñe ||
āgaṃtunāmayayuge=na ca dū⸤ṣitāyāṃ dṛṣṭau na śastrapatanaṃ pravadaṃti tajjñāḥ ||8||

dhūmadarśī || nimittataḥ amininimittataḥ || 8

L
saṃpaśya=taḥ ṣaḍapi ye bhihitāsu kācāste pakṣmyakopasahitās tu bhavaṃti yāpyāḥ ||
catvāra eva pavana⸤prabhavāstvasādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva ||9||
aṣṭārdhakā rudhirajāś ca gadāstridoṣā⸤stāvaṃta eva gaditāvapi bāhyajau dvau ||

doṣalākācā ||9||

ity uttare aṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8||

iti ity uttare aṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8|| ||

L
athāto vātābhi⸤ṣyaṃdapratiṣe=dhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

atha pratiṣedhaṃ cikitisitaṃ ||

purā=ṇasarpiṣā snigdhau syaṃdābhisyaṃdpīḍitau |
śvedayitvā⸤ yathānyāyaṃ śirāmokṣeṇa jojayet ||1||

varṣoṣitapāsarpiṣāṃ pānasnigdhau ||1||

saṃpādapādayed ba=stibhiś ca samya=k sne=havirecitau ||
tarpa⸤ṇaiḥ puṭapākaiś ca dhūmairāś cotanais tathā ||2||

nirūhyanuvāsanaiḥ || kṛtasaṃsarjacakramauḥ ||tlvakādibhisnehaviracanaiḥḥ ||2||

nasyaiḥsnehavirekaiś ca śirobastibhir eva ca ||
vā=taghnānūpa⸤jalajamāṃsāmlakvāthasecanaiḥ ||3||

bhadradārvādi ||3||

L
snehaiś catu=rbhir ruṣṇaiś ca tatpī=tāṃbaradhāraṇaiḥ ||
payobhir vesavāraiś ca śālvalaiḥ pāyasais tathāḥ ||4||

sarppistailavasāmajjabhiḥ || tair bhāvitānāṃ vastrāṇāṃ dhāraṇaiḥ ||4||

bhi⸤ṣak saṃpādayed etāvupanāhaiś ca pūjitaiḥ ||
grā=myānūpodakaraiḥ snigdhaiḥ phala=rasānvitaiḥ ||5||

athāhāram āha || dāḍimāmalakaprabhṛtibhiḥ 5||

susaṃ⸤skṛ=taiḥ pa=yobhiś ca tayor āhāra iṣyate ||
tathā copari bhaktasya sarpiḥpānaṃ praśasyate ||6||

vastratuḥ snehapītaṃ vastraṃ ...kṣṇārupari doṣāpe...yādhāraṇīyaṃ || payobhir iti bahurvacanaṃ bhūyobhūyaḥ prā paṇārthaṃ ||6||

triphalā⸤kvāthasaṃsiddhaṃ kevalaṃ jī=rṇam eva vā ||
siddhaṃ vāta=haraiḥ kṣīraṃ prathame=na gaṇena vā ||7||

kālāṃtareṇāpi saṃskārāpattiḥ || bhadradārvādibhiḥ || vidārigaṃdhādyena ||7 ||

snehāstailādvi⸤nā siddhā vātaghnais tarppaṇe hitāḥ ||
sne=hikaḥ puṭapākaś ca dhūmo nasyaṃ ca tadvidhaṃ ||8|| || || ||

kriyākalpoktaḥ || snaiaihikaṃ ||8|| ||rāmacaṃdrāya namaḥ || ||

L
nasyādiṣu sthirākṣīrama=dhuraiḥ kṣīramiṣyate ||
e=raṇḍapallave mūle tvaci vājaṃ payaḥ sṛtaṃ || 9||

kākolyādibhiḥ || idānīmāṃtaraṃ kramamabhidhāya bāhyamāha ||9||

kaṃṭakāryāś ca⸤ mūleṣu sukhoṣṇaṃ secane hitaṃ ||
saiṃdhavo=dīcyayaṣṭyāhvapippalībhiḥ sṛtaṃ payaḥ ||10||

bālakṃ ||10||

hitamardvodakaṃ seke ta⸤thāś cotanam eva ca ||
hrīberavakra=maṃjiṣṭoduṃbarutvakṣu sādhitaṃ ||11||
sāmbhaś chāgaṃ payo vāpi śūlāś co⸤tanam uttamaṃ ||
mudhukaṃ rajanīṃ pathyāṃ devadāru ca peṣayet ||12||
ājena payasā śreṣṭamabhiṣyande tad aṃja⸤naṃ ||
gairikaṃ saiṃdhavaṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ ca yathottaraṃ ||13||
dviguṇaṃ piṣṭam adbhis tu guṭikāṃjanam iṣyate ||-⸤
snehāṃjanaṃ hitaṃ cātra vakṣyate tad yathāvidhi ||14||

tagara ||11||12||13||14||-

rogo yaś cānyato vāto yaś ca mārutaparyayaḥ ||⸤
anenaiva vidhānena bhiṣak tāvapi sādhayet ||15||
pūrvabhaktaṃ hitaṃ sarpiḥ kṣīraṃ vāpy atha bhojane ||⸤
vṛkṣād anyāṃ kapitthe ca paṃcamūle mahaty api ||16||

||15||16|| rāmakṛṣṇa || ||

L
sakṣīraṃ ka=rkaṭarase siddhaṃ cātra ghṛtaṃ pibet |
siddhaṃ ca hitamatrāhuḥ pattūrārttagalāgni=kaiḥ ||167 ||

kuracīrālārase || javāni ||17||

sa⸤kṣīraṃ māṣa=śṛṃgyāṃ vā sarpivītaratarepi vā ||
saidhavaṃ dāru śuṃṭhī ca mātuluṃgaraso ghṛtaṃ ||18||

kākaḍāsīṃga ||18||

sta⸤nyo=dakāṃbhyāṃ karttavyaṃ śuṣkapāke tad aṃjanaṃ ||
pūjitaṃ sarppiṣaś cātra pānamakṣṇoś ca tarpaṇaṃ ||⸤19||
ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena cāṇunā ||
pariṣeke hitaṃ cātra payaḥ śītaṃ sasaiṃdhavaṃ ||⸤20||

strīṇāṃ ||19||20||

rajanīdārusi=ddhaṃ vā saiṃdhavena samāyutaṃ |
sarppiryutaṃ stanyaghṛṣṭam aṃja=naṃ vā mahauṣadhaṃ ||21⸤
vasā vānūpajalajāḥ saiṃdhavena samāyutāḥ ||
nāgaronmiśritāḥ kiṃcit śuṣkapāke tad aṃjanaṃ ||⸤22||

payaḥ || aṃjanaṃ kāryaṃ ||21||22||

raktābhisyaṃde 'ṃjane ca vakṣyate tac ca yojayet ||
pavanaprabhavā rogā ye= kecid dṛṣṭināśa⸤nāḥ ||
bījenānena medhāvī teṣu karmma prayojayet ||23||

timirādayaḥ ||23||

ity uttare navamo 'dhyāyaḥ ||9||

ity uttare navamo 'dhyāyaḥ ||9|| ||

L

athātaḥ pittābhiṣyaṃdapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

athaathātaḥ pittābhiṣyaṃdapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

pittasyaṃde paittike cādhimaṃthe raktāśrāvaṃ⸤ śraṃsa=naṃ cāpi kāryaṃ ||
akṣṇoḥ sekālepanaṃsyāṃjanāni paitte ca syādyadvisarppe= vidhānaṃ ||1||

virecanaṃ || uśiralāmajjakacaṃ dattānītyādikaṃ ||1||

guṃ-⸤drāṃ śāliṃ śaivalaṃ śailabhe=daṃ dārvīmelāmutpalaṃ rodhramabhraṃ ||
padmātpatraṃ śarkarāṃ darbhamikṣu nālaṃ ro⸤dhraṃ vetasaṃ padmakaṃ ca ||2

pāṣāṇabhedaṃ ||2||

drākṣā kṣaudraṃ caṃdanaṃ yaṣṭikāhvaṃ yoṣitkṣīraṃ dhātrya=naṃte ca piṣṭvā ||
sarppi⸤siddhaṃ nā=vane tarpaṇe ca siddhaṃ kṣīraṃ śastrameteṣu vājaṃ ||3||

utpalasāri vā ||3|| nasye ||3||

yojyo vargro vyasta eṣo nyathā= vā samyagnasyo= 'ṣṭārddhasaṃkhye pi nityaṃ ||
śastāśeṣā pittahaṃtrī kriyā ca ṣaḍrātrā=rdvātkṣīrasa=rppiś ca nasyaṃ ||4||

aṣṭārdha saṃkhye śirovirekāvapīḍapratimarśanasyādibhedena catuḥsaṃkhye | api śabdaḥ saṃbhāvanāyāṃ |samasto vā anyathā ity arthaḥ || trirātrād ūrdhvaṃ || guṃdrādibhiḥ saṃskṛtāt kṣīrāt utthitaṃ sarppiḥ ||4|| ||rāma||

L
pā=lāśaṃ syāc choṇitaṃ cāṃjanārthe śa...lla=kyā vā śarkarākṣaudrayuktaṃ ||

kiṃśukarajaṃ || śallakṣīraṃ vā 'ṃjanārthaṃ ||5||

tadvat phenastoyadheḥ pauṃḍarīkaṃ dhātrībījāny utpalaṃ śarkarā ca ||5||
rasakriyāṃ vā śarkarākṣaudrayuktāṃ pāliṃ=dyāṃ vā mādhu⸤ke cāpi kuryāt ||
mustāṃ phenaṃ sāgarasyotpalaṃ ca || jaṃtu=ghnailādhātrībījādrasaś ca ||6||
tālī-⸤sailāgairikośīraśaṃ...khair evaṃ yuṃjyād aṃjanaṃ stanyapiāṣṭaiḥ ||

pūrṇāṃjanamāhatṛvṛ... || kvāthe || viḍaṃgaḥ ||6||

cūrṇaṃ kuryād aṃjanārthe rasao vā stae-nyopetao dhātakīsyaṃda=nābhyāṃ ||7||
yoṣitstanye śāta=kumbhe vighṛṣṭaṃ kṣaudropetaṃ kaiśukaṃ vāpi⸤ puṣpaṃ ||

ti....... ||7||

rodhraṃ drākṣāṃ śarkarāṃ votpalaṃ ca nāryāḥ kṣīraṃ yaṣṭisā=hvāṃ vacāṃ ca ||8||
piṣṭvā kṣīre va=rṇa⸤kasya tvaga=smiṃs toyonmiśre caṃdanoduṃbare ca ||

suvarṇakhallī || jeṭīṭhīmadhu ||8

sauvarṇapātre || abhisyaṃde ||9|| rāmakṛṣṇa

kāryaḥ phenaḥ sāgarasyāṃjanārthe nārīstanye mākṣī⸤ke vāpi ghṛṣṭaḥ ||9|| L
yo=ṣitstanye sthāpitaṃ yaṣṭikāhvaṃ rodhraṃ drākṣāṃ śarkarām utpalaṃ ca || ...

āścotanadvayam āha || kṣaumā anadvam eva ||9||

kṣaumābaddhaṃ pathyamāś cota⸤ne vā sarppirbhṛṣṭaṃ yaṣṭikāhvaṃ saro=dhram ||...
toyonmiśrāḥ kāśmarīdhātripathyās tadvaccā=huḥ kaṭphalaṃ cāṃbunaiva || 10
eṣo mlāsthe 'nukra=maś cātha śuktau kāryaḥ sarvaḥ syācchirāmokṣyavarjyaḥ ||10

āścotanaṃ || saṃdanādhimaṃthaharaḥ ||10||

sarppi=ḥ peyaṃ⸤ traiphalaṃ tailvakaṃ vā peyaṃ vā syāt kevalaṃ yat purāṇam ||11
do=ṣe 'dhaḥ syāstāc chuktikāyām apā=ste-⸤ śītairdravyair aṃjanaṃ kāryamā...śu 11

viśeṣam āha || śuktikāyāṃ viśeṣamāha || virekena niraste ||11||

vaiḍū=ryaṃ syāt sphāṭikaṃ vai drumaṃ ca mauktā śāṃkhaṃ rājataṃ śātakuṃbhaṃ ||12⸤
cūrṇaṃ śūkṣmaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyād aṃjanaṃ caitad āśu || 12
yuṃjyāt sarpirdhūmadarśī naras tu śe⸤ṣaṃ kuryād raktapaittaṃ vidhānaṃ ||13||
yac caivānyat pittahṛt tac ca sarvaṃ yad vīsarpi paittike tad vidhānaṃ ||13

ścotojamuktāvaiḍūryādīni ||12||13||

ity uttare daśamo 'dhyāyaḥ ||10 ||

L

athātaḥ śleṣmābhiṣyaṃdapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
syaṃdādhimaṃthau kaphajau pravṛddhau jayec chi⸤rāṇāmatha mokṣaṇena ||
śvedāvapīḍāṃjanadhūmasekapralepayogaiḥ kavalagrahaiś ca ||1||

||1||

rūkṣais tathā⸤ś cotanasaṃvidhānais tathaiva nasyaiḥ puṭapākayogaiḥ ||
trya=hāt tryahāc cāpy apatarppaṇāṃte prātasta⸤yo=stiktaghṛṃtaṃ praśastaṃ ||2||

ekāṃtareṇa || ṣyaṃdādhimaṃthayoḥ ||2||

tad annapānaṃ ca samācared vi ya chleṣmaṇo naiva karoti vṛddhiṃ ||
kuṭaṃ⸤na=ṭāsphotaphaṇijjabilvapa=ttūrapīlvarkakapitthabhaṃ=gaiḥ ||3||

...garaḥ ||sitavirekaḥ || pallavaiḥ ||

śvedaṃ vidadhyād athavānulepaṃ⸤ ba=rhiṣṭasuṃṭhīsurakāṣṭakuṣṭhaiḥ ||
siṃdhūtthahiṃgutriphalāmadhūkaprapauṃḍarīkāṃjanatutthāgraiḥ ||4

...lakaṃ || ślokārddhavyavachinnāvarttārāh ||4||

L
piṣṭairjalenāṃjanavarttayaḥ syuḥ pathyāharidrāmadhukāṃjanair vā ||
trīṇyūṣaṇāni triphalā haridrā viḍaṃ⸤gasāraś ca samāni ca syuḥ || 5

||5||

barhiṣṭakuṣṭāmarakāṣṭaśaṃkhapāṭhānakhavyoṣamanaḥśilāś ca ||
piṣṭāṃ⸤bunā vā kusumāni jātīkaraṃjaśo=bhāṃjanajāni yuṃjyāt ||6||

rktasi rasa ||6||

phalaṃ pra=kīryāstvathavāpi śigroḥ⸤ puṣpaṃ ca tulyaṃ bṛhatīdvayasya ||
rasāṃjanaṃ saiṃdhavacaṃdanaṃ ca manaḥśilāle lasunaṃ ca tulyaṃ ||7||

cirabilvaḥ ||7||

pi-⸤ṣṭvāṃjanārthe kaphajeṣu dhīmān varttiṃ vidadhyānnayanāmayeṣu ||
roge balāsagrathiteṃ 'janaṃ ca kartta⸤vyametat suviśu=ddhakāye ||8||

śirāvydhavirekaśirovirekaiḥ suviśuddhakāye ||8||

nīlā=n yavānā yyapa=yo nupītān śilā=kinaḥ śuṣkatanū vidahya ||⸤
tathārjakāsphotakapitthabilvanirguṃḍījātīkusumāni caiva ||9||

haritān yavān||tripaṃcāhaṃ ||9|| rāma ||

L
tatkṣā=rayatsaiṃdhavavyoṣatutthaṃ pa=kvaṃ vidadhyādatha veṇunājyāṃ ||
etadbalāsagrathite ṃjanaṃ syādeṣo nu⸤kalpas tu phaṇijja=kādau 10 ||
mahauṣadhaṃ māgadhikāṃ ca mukhyāṃ sasaiṃdhavaṃ yanmaricaṃ ca śuklaṃ ||
tanmātu⸤luṃgasvarasena miśraṃ netrāṃjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt ||11||

...ḍhakaṃ dvi droṇenāṃ ...pacet kṣāravat ba...ḥ pariśṛtaṃ || prativāpaṃ dārvīlepaṃ || ...digaṇamadhye ...jjakā aṃtagataḥ ||10||11

phale bṛhatyā magadhodbhavānā mādhā⸤ya kalkaṃ phalapākakā=le ||
śro=tojayuktaṃ tata uddhṛtaṃ tu tadvat tu pa=thyaṃ vidhir eṣa cāpi ||12

bṛhtyāḥ phalasya pākakāle bījānyupddhṛtya pippalīkalkena pūrayet śrotoja yuktaṃ śuṣkāvacchāyāṃ taduddhṛtya tamaṃjane prayojyaṃ ||| pūrvavat pi2ṣṭake hitaṃ |||| sauvī1rāṃjanaṃ |||| ||12||

vārttāka-⸤sphigviṃdrasa=rāpi...lakirātatiktāmalakīphaleṣu ||
kāsīsasāmudrarasāṃjanāni jātyā⸤s tathā kṣā=rakam eva cāpi ||13||

iṃdravāruṇi || jātīkalikā ||13||

rāmacaṃdrāya namaḥ ||

L
praklinnavartmanyupadiśyate tu yogāṃjanaṃ tanmadhunāvaghṛṣṭaṃ ||
nā=deyamagryaṃ maricaṃ= ca śu=klaṃ nepā⸤lajā=tā ca samapramāṇā ||14||
samātuluṃgadrava eṣa yogaḥ kaṃḍūṃ nihanyāt sakṛdaṃjanena ||
sa⸤śṛṃgaveraṃ suradāru mustaṃ siṃdhuprasutaṃ makulāni jātyāḥ ||15||

||sauvīrāṃjanaṃ nā deyaṃ || śobhājanabījaṃ || raktaśigruḥ || manaḥśilā ||14||15||16||

sarāprapiṣṭaṃ tv idam aṃjanaṃ hi kaṃḍvāṃ⸤ ca śophe ca hitaṃ vadaṃti ||
syaṃdādhimaṃthakramam ācarec ca sarveṣu caiteṣu sadāpraśastaḥ ||16||
⸤

ity uttare ekādaśo 'dhyāyaḥ ||11 ||

itiitiity uttare ekādaśo 'dhyāyaḥ ||11 || ||

L

athāto raktābhiṣyaṃdapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
⸤

athaathaathāto raktābhiṣyaṃdapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ||1||

maṃthaṃ syaṃdaṃ śirotpātaṃ śirāharṣaṃ ca raktajaṃ ||
ekenaiva vidhānena cikitsec caturo gadān ||1||
L
vyādhyā=rttāṃś caturo pyetān snigdhānkauṃ=tena sarpiṣā ||
rasai=r udārair athavā śiromokṣeṇa yojayet ||2
⸤

|| prāk kepāś cotanādiśamanaṃ pravṛddhānāṃ snehaśirāvyadhādi ata ārttagrahaṇaṃ kṛtaṃ || koṣṇena | pāṭḥāṃtaraṃ || māṃsarasaiḥ ||2||

viriktānāṃ pra=kāmaṃ ca śi=rāṃsy eṣāṃ virecayet ||
vaireca=nikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā ||3|| ma⸤jñā= vā tena dvipakvena medasā tasyacchṛtena vā ||

pragāḍhaṃ || pratirogāpekṣayā bahuvacanaṃ || pittaraktaprasādanāni vairecanadravyāṇi taiḥ siddhena sarpiṣā ||3||

tataḥ pradehāḥ pariṣecanāni nasyāni dhūmāś ca yathā=⸤svam eva ||
āś cotanābhyaṃjanatarppaṇāni snigdhāś ca kāryāḥ puṭapākayogāḥ ||4||

majjā || doṣānatikrameṇa ||4||

nīlo=tpalo-⸤śīrakaṭaṃ=kaṭerīkālīyayaṣṭīmadhumustarodhraiḥ ||
sapadmakairdhūtaghṛta=pradigdhairakṣṇoḥ pradeyaṃ pari⸤taḥ pra kuryāt ||5||
rujāyāṃ vāpy atibhṛśaṃ śvedāś ca mudavo hitāḥ ||
akṣṇoḥ samaṃtataḥ kāryaṃ pātanaṃ⸤ ca jalaukasāṃ ||6||

athapradehamāha || dāruharidrā || miśraiḥ ||5||6||

L
ghṛtasya mahatīṃ mātrāṃ pītā cārttiṃ niyacchati ||
pittābhis yaṃ daśamanaṃ vidhiṃ cāpy upayojayet ||7||
⸤

||7||

kaserumadhukābhyāṃ vā cūrṇam aṃbarasaṃbhṛ=taṃ ||
nyastamasptāṃtarikṣāṃ=su hitamāś cotanaṃ bhavet ||8||
pā⸤ṭalārjunaśrīparṇīdhātakīdhātribilvataḥ ||
puṣpāṇy atha bṛhatyoś ca biṃbīlodhrāc ca tulyaśaḥ ||9||
⸤
maṃjiṣṭāṃ cāpi madhunā piṣṭām īkṣurasena vā ||
raktābhis yaṃdaśāṃtartham etad aṃjanam iṣyate ||10||
caṃ⸤danaṃ kumudaṃ patraṃ śilājatuṃ sakuṃkumaṃ ||
ayastāmrarasaṃ tutthaṃ niṃbaniryāsam aṃjanaṃ ||11||

vastradhṛutaṃ || tāsām apām abhāve guṇavad bhūmipatitā upādesyā ||8||9||10||11||

trapukāṃ⸤syamalaṃ cāpi piṣṭvā puṣpa=rasena tu ||
vaṃjlā yāḥ kṛtā varttyaḥ pūjitāś cāṃjane sadā ||12||

madhunā ||12||

syādaṃ⸤janaṃ ghṛ=taṃ kṣaudraṃ śirotpātasya bheṣajaṃ ||
tadvatsaiṃdhavakāsīsaṃ stanyaghṛṣṭaṃ ca pūjitaṃ ||13||

caturṇāṃ rogāṇāṃ sāmānyaṃ cikitsitamabhidhāya vai|śeṣikaṃ śirotpātādīnāṃ cikitsitamāha ||13||

L
madhunā śaṃkhanepā=lītutthadārvyaḥ sasaiṃdhavāḥ ||
rasaḥ śirīṣapuṣpād vā surāmaricamākṣikaiḥ ||14||
⸤
yuktaṃ ca madhunā vāpi gairikaṃ hitamaṃjanaṃ ||
śirāharṣe ṃjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaṃyutaṃ ||15||

|| manaḥśilā ||14||15||

madhu⸤nā tārkṣyajaṃ cāpi kāsīsaṃ ca sasaiṃdhavaṃ ||
vetrā=mlas tasya saṃyuktaṃ phāṇitaṃ tu sasaiṃdhavaṃ ||16|||

amlavetasa ||16||

pai=ttaṃ⸤ vidhimaśeṣeṇa kuryād arjunaśāṃtaye ||
ikṣukṣaudrasitāstanyadārvīmadhukasaidhavaiḥ ||17||

pittābhisayṃdoktaṃ ||17||

sekāṃja⸤naṃ cātra hitam amlair āśotanaṃ tathā ||
sitāmadhukaka=ṭvaṃgamas tu kṣaudrāmlasaiṃdhavaiḥ ||18||
bījapūra⸤kakolāmladāḍimāmlaiś ca yuktitaḥ ||
ekaśo vā dviśo vāpi yojitaṃ vā tribhis tribhiḥ ||19||
sphaṭi⸤kaṃ vidrumaṃ śaṃkho madhukaṃ madhu caiva hi ||
śaṃkhakṣaudrāsitāyuktaḥ sāmudraḥ phena eva vā ||20||

aralu ||18||19||20||

dvāvi-⸤mau vihitau yogāvaṃjane 'rjunanāśanau ||
saiṃdhavakṣaudrakatakāḥ sakṣaudraṃ vā rasāṃjanaṃ ||21||

ślokārdhavihitau ||21||

L
kāsīsaṃ madhunā vāpi yojyamatrāṃjane sadā ||
lohacūrṇāni sarvāṇi dhā=tavo lavaṇāni ca⸤ ||22||
ratnāni daṃtāḥ śṛṃrvāṇi gaṇaś cāpy avasādanaḥ ||
kukuṭāṃḍakapālāni lasunaṃ kaṭukatrayaṃ⸤ ||23||

haritālādi ||22||23||

karaṃjabījamelāś ca mekhyāṃjanam iti smṛtaṃ ||
pu=ṭapākā=vasānena raktaviśrāvaṇādinā⸤24 ||

śukragatasya cikitsitamāhapuṭakāka | pāko 'vasāne yasya ||24||

saṃpāditasya vidhinā kṛtsnena syaṃdaghātinā ||
anenāpaharec chukramavraṇaṃ ku=śalo bhiṣak⸤ ||25||

bāhyāvasthāvaśenopakramituṃ jānāti sakuśalaḥ || 25||

uttā=namavagā=ḍhaṃ vā karkaśaṃ vāpi savraṇaṃ ||
śirīṣabījamaricapippalīsaiṃdhavaiḥ api ||⸤26||
śukrasya gharṣaṇaṃ kāryamathavā saiṃdhavena tu ||
kuryāt tāmrarajaḥśaṃkhaśilāmaricasaiṃdhavaiḥ 27

atha savraṇacikitsitamāha | uttānaṃ ekapaṭalāśritaṃ || dvipaṭlā-śritaṃ ||26||27|| rāmakṛṣṇa ||

L
aṃtyādviguṇitairebhir aṃjanaṃ śukranāśanaṃ ||
kuryād aṃjanayogau vā samyak ślokādvikāvimau ||⸤28||

28||

śaṃkhako=lāsthikatakadrāksāmadhukamākṣikaiḥ ||
kṣaudradaṃtā=rṇavamalaśirīṣakusumair a⸤pi ||29||
kṣārāṃjanaṃ vā vitaredbalāsagrathitāpahaṃ ||
mudgān vā nistuṣān bhraṣṭān śaṃkhakṣaudrasi⸤tāyutān ||30||

badaramajjā || godaṃtā ||29||30||

madhuka=sāraṃ madhunā yojayeccāṃjane sadā= ||
bibhītakāsthimajjā vā sakṣau⸤dra śukranāśanaḥ ||31||

muhūsāraṃ || dvitīyo yogaḥ ||31||

śaṃkhaśma=tamadhudrākṣāmadhukaṃ kanakaṃ tathā ||
dvitvagga=te saśūle vā-⸤ vātaghnaṃ tarpaṇaṃ hitaṃ ||32||

āsuṃ draṭha|| tvak śabdo 'tra paṭale varttate tena paṭala dvitīye paṭale iti ||32||

vaṃśa=jāsaruṣkarau tāla nāḍikeraṃ ca dāpayet ||
viśrāvya ksāravaccu⸤rṇaṃ bhā=vayetkarabhā=sthijaṃ ||33||
bahuśo 'ṃjanametatsyācchukravaivarṇyanāśanaṃ ||
ajakāṃ pārśvato⸤ vidhvā śucyā visrāvya codakaṃ ||34||

vaṃśakarīrā || sapta vārān bhāvayet || uṣṭrāsthijaṃ ||33||34||

L
vrarṇaṃ gomāṃsacūrṇena pūrayet sarpiṣā saha ||
bahuśo 'valikhec cāsya vartmanyapagataṃ bhiṣak= ||35||
⸤

||niminādyuktaṃ|

saśophaś cāpy aśophaś ca yau pākau dvau prakīrttitau ||
snehaśvedopapannasya tatra vidhvā śi=rāṃ bhiṣak⸤ ||36 ||

apāṃgyoḥ sānunāsikyo lalātaśaṃkhasaṃdhijāḥ || snigdhasvinnasyatāḥ sarvāḥ śirāvyadhyet tu de-dehināṃ ||36||

sekāś cotananasyāni puṭapākāṃś ca kārayet ||
sarvataś cāpi śuddha=sya karttavyam idam aṃja⸤naṃ ||37||

aṃjanaṃ kāryaṃ kaphasyaṃdādanyatra ||37||

tā=mrapātrasthitaṃ māsaṃ sarpiḥ saiṃdhavasaṃyutaṃ ||
maireyaṃ vāni dhāyaivaṃ dadhyuttarakam eva vā⸤ ||38||
ghṛtaṃ kāṃsyamalopetaṃ stanyaṃ vāpi sasaiṃdhavaṃ ||
madhukasāraṃ madhunā tulyāṃśaṃ gairikeṇa vā⸤ ||39||

athāṃjanāni upadiśaṃti ||38||39||

rāmacaṃdra ||

sarpiḥsaiṃdhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā ||
dāḍimārevatāśmaṃtakolāmlamadhu saiṃdhavaiḥ L
rasakriyāṃ cā vitaretsamyakpākajighāṃsayā ||
māsaṃ saiṃdhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarppiṣi nāgaraṃ ||40⸤
āś cotanāṃjane yojyamabalākṣīrasaṃyutaṃ ||
jātyāḥ puṣpaṃ saiṃdhavaṃ śṛṃgaveraṃ kṛṣṇā=bījaṃ kīṭaśa=⸤troś ca sāraṃ ||
etat piṣṭvā netrapāke 'ṃjanārthaṃ kṣaudropetaṃ nirviśeṃṣekaiḥ prayojyaṃ ||41||

|| pippalī | viḍaṃgataṃdulaṃ ||41||

pūyālase⸤ śoṇi=tamokṣa eva hitaṃ tathaivāpyapanā=hanaṃ ca ||
kṛtsno vidhiś cekṣaṇapākaghātī yathāvidhā⸤naṃ bhiṣajā prayojyaḥ ||42||

punaḥ śoṇitamokṣagrahaṇaṃ atra pradhānopakramatvāt || doṣapratyanīkaṃ kalkaṃdatvā ||42||

kāsīsasiṃdhu=prabhavārdrakaistu hitaṃ bhaved aṃjanam eva cā=tra ||
kṣaudrānvi⸤tair ebhir athopayuṃjyād anyat tu tāmrāyasacūrṇayuktaiḥ ||43||
snehādinā samyag apāsya doṣāstṛptiṃ⸤ vihāyaiva yathāsvam enaṃ ||
praklinnavartmānam upakrameta sekāṃjanāś cotanadhūmanasyaiḥ ||44||

lavaṇaṃ || atra pūyālase ||43||44||

L
mustāharidrāmadhukapriyaṃgusiddhārtharodhrotpalasārivābhiḥ ||
kṣuṇṇāṣṇābhir āś rotanam eva-⸤ kāryamatrāṃjanaṃ cāṃjanamā=kṣikaṃ syāt ||45||

sauvīrāṃjanaṃ ||45||

patraṃ phalaṃ cāmalakasya paktvā kri=yāṃ vida⸤dhyādathavāṃjanārthe ||
vaṃśasya vā mūlarasakriyāṃ tu varttīkṛtāṃ tāṃmra=kapālapakvāṃ ||46 ⸤ ||

rasakriyāṃ || tāmrapātre ||46||

rasakriyāṃ vā triphalāvipakvāṃ palāśapuṣpaiḥ || khara=maṃjarair vā ||
piṣṭvā chagalyāḥ payasā⸤ ma=laṃ vā saṃkāṃsya dadhgvā saha tāṃtavena ||47||
pratyaṃjanaṃ tan maricair upetaṃ cūrṇena tāmrasya sa⸤hopayojyam ||
samudraphenaṃ lavaṇottamaṃ vā śaṃkho tha mudgā maricaṃ ca śuklaṃ ||48||
cūrṇāṃja⸤naṃ vrājāḍyam athāpi kaṃḍuṃ praklinnavartmāny upahaṃti sarvaṃ ||
praklinnavartmany api caita eva⸤ yogāḥ prayojyāś ca samīkṣya doṣān ||
sakajjalaṃ tāṃmraghaṭe ca ghṛṣṭaṃ sarpiryutaṃ tuthakam aṃja⸤naṃ ca ||49||

apāmārgraḥ || āmalakaṃḥ ||47||48||49||

ity uttare dvādaśo dhyāyaḥ ||12 ||

itiitiity uttare dvādaśo dhyāyaḥ ||12 || ||

L

athāto lekhyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
nava ye 'bhihitā lekhyā sāmānyastesv ayaṃ vidhiḥ⸤ ||1||
snigdhavāṃtaviriktasya nivātātapasadmani ||1||
āptair dṛḍhaṃ gṛhītasya veśmany uttānaśāyi⸤naṃ ||
sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ ||2||
śvedayed vartma nirbha=jya vāmāṃguṣṭāṃgulisthitaṃ⸤ ||

||1||2||

plotāṃtarikṣaṃ taṃ naiva calati śraṃsatena vā ||3||

unnāmya unnataṃ kṛtvā ||3||

tataḥ pramṛjya plotena vartma śastrapadāṃtikaṃ ||
likhe⸤c= chastreṇa patrair vā tato rakte sthite punaḥ ||4||

prasthitaṃ |śephālīkādīnāṃ ||4||

śvinnaṃ ma=nohvākāsīsavyoṣāṃjanasaiṃdhavaiḥ ||
śla-⸤kṣṇapiṣṭaiḥ samākṣīkaiḥ prati=sāryoṣṇavāriṇā ||5||

manaḥśilā || avaghṛyya ||5||

prakṣālya sarpiṣā siktaṃ vraṇa=vat samupācare⸤t ||
śvedāvapīprabhṛtīṃs tryahād ūrdhvaṃ prayojayet ||6||
vyāsataste samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ lekhyakarmma-⸤ṇi ||
asṛgāśrāvarahitaṃ kaṃḍuśophavivarjitaṃ ||7||

baṃdhanādibhiḥ ||6||7||

L
samaṃ nakhanibhaṃ vartma likhitaṃ samyag iṣyate ||
raktam akṣi śravet skvannaṃ kṣatāc chastrakṛtāt dhruvaṃ || ⸤ ||8||

||8||

rāgaśophapariśrāva timira vyādhyanirjayaḥ= |
vartma śyāvaṃ guru stadhvaṃ kaṃḍuharṣopadehavat ||9||
⸤
netrapākam udīrṇaṃ vā kurvītāpratikāriṇaḥ ||
etad durlikhitaṃ jñeyaṃ snehayitvā punar likhet ||10||
⸤
vyāvarttate vartma yadā pakṣma vāpi vimuṃcati ||
sraṃ siruk śrāvabhūyiṣṭaṃ tadatiśrāvitaṃ vidu ||11
⸤
snehaśvedādiriṣṭaḥ syāt kramas tatrānilāpahaḥ ||
vartmāvabaṃdhaṃ kliṣṭaṃ ca bahalaṃ yat prakīrttitaṃ ||12||
⸤
pothakīś cāpy avalikhet prasthayitvāgrataḥ śanaiḥ ||
samaṃ likhet tu medhāvī śyāvakarddamavartmaniī ||⸤ 13 ||
kuṃbhīkinīṃ śarkarāṃ ca tathaivotsaṃginīm api ||
kalpayitvā tu śastreṇa likhet paścād ataṃdritaḥ ⸤ ḥ||14||
bhaveyu vartmasu ca yāḥ piḍikāḥ kaṭhinā bhṛśaṃ ||
hṛsvās tāṃmrāś ca sā pakvāḥ bhiṃdyād bhinnā li⸤khed api ||15||

bhavati || 9||10||11||12||13||14||15||

taruṇā vālpa=saṃraṃbhāḥ piḍīkā bāhyavartmajāḥ ||
viditvaitāḥ praśamayec chedālepanaśo⸤dhanaiḥ ||16||

alpaśophāḥ ||16||

ity uttare trayodaśo 'dhyāyaḥ ||13 ||

itiitiity uttare adhyāyaḥ 13 ||

L

athāto bhedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

atāto bhedyarogaathāto bhedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

śvedayitvā biśagraṃthiṃ chidrāṇyasya nirāśrayaṃ ⸤ ||
pakvaṃ bhittvā tu śastreṇa siṃdhavenāvacū=rṇayet ||1||

pratisārayet ||1||

māgadhīpuṣpakāsīsanepā=lyelāyutena ca ||
⸤
tataḥ kṣaudraghṛtaṃ dattvā samya=g baṃdhamathācaret ||2||

manaḥśilā || samyak grahaṇāt baṃdhasyāpi śitithilatākhyāyitā ||2||

rocanākṣāratutthāni pippalyaḥ kṣaudram eva ca ||⸤
pratisā=raṇamekaikaṃ bhinne lavaṇa iṣyate ||3||
yuṃjyāda śamyati sati kṣārāgnī vidhikovidaḥ ||
⸤
śvinnāṃ bhitvā viniḥpīḍya bhiṣagaṃjananāmikāṃ ||4||
śilailānatasiṃdhūtthaiḥ sakṣaudraiḥ pratisāraṇaṃ⸤ ||
rasāmjanamadhubhyāṃ vā bhinnāṃ vā śastrakarmavit ||5||

gharṣaṇaṃ ||4||5||

pratisāryāṃja=nair yuṃjyā duṣṇair dīpanaśikho⸤dbhavaiḥ ||
samyakśvinne kṛmigraṃthau bhinne syāt pratisā=raṇaṃ ||6||

kajjalaiḥ || aṃjananāmikoktaṃ || 6||

bhagavate vāsudevāya namaḥ ||

L
triphalāmūtrakāsīsasaiṃdhavais tu rasakriyāṃ ||
bhinvo=panāhaṃ saṃśvedya pippalīmadhusaiṃdhavaiḥ ||7||
lekhaye⸤n maṃḍalāgreṇa samaṃtāt pracchayed api ||
saṃsnehya patrabhaṃgaiś ca śvedayitvā yathāsukhaṃ ||8||

saṃśvedya bhitvā maṃḍalāgreṇa lekhayet pracchyec ca pippalīmadhusaiṃdhavaiḥ pratisārayet ||7||8||

āpākād vidhi⸤noktena paṃcabhedyānupācaret ||
sarveṣveteṣu vihitaṃ vidhānaṃ sneha=pūrvakaṃ ||
saṃyak ca prayato bhūtvā ku⸤rvīta vraṇaropaṇaṃ ||9||

snehapūrvovidhir yasya ||9||

ity uttare caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14 ||

itiitiity uttare caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14 ||

L

athātaḥ chedyarogapratiṣedhaṃ⸤ vyākhyāsyāmaḥ ||

atha athaathātaḥ chedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

snigdhaṃ bhuktavato hy annam upaviṣṭasya yatna=taḥ ||
saṃroṣayet tu nayanaṃ bhiṣak cūrṇai⸤s tu lāvaṇaiḥ ||1||
tatauḥ saṃroṣitaṃ cūturṇaṃ suśvinnaṃ parighaṭṭitaṃ ||
arma yatra valījātaṃ tatraital lagayed bhi⸤ṣak ||2||

yathā nātipīḍā bhavati ||1||2||

apāṃgaṃ prekṣyamāṇasya biḍaśena samāhitaḥ ||
mu=cuṃṭyāgṛhya medhāvī śucyā sūtreṇa vā pu⸤naḥ ||3||

mucuṃṭṭī śūkṣmadaṃtarju.......cakabhūṣaṇāni gaṃbhīra... māṃsāṃtāś carmaṇaḥ śoṣī...sya ca ||3||

rāma ||

L
na cotthāpayitā kṣipraṃ kāryama hy unnataṃ tu tat ||
śastrābādhabhayāc cāsya vartmanī grāhayed dṛḍhaṃ ||4||
⸤

||4||

tataḥ praśi=thilībhūtaṃ tribhir eva vilaṃbitaṃ ||
ullikhyamaṃḍalāgreṇa tīkṣṇena pariśodhayet ||5||
⸤

muktasaṃśleṣaṃ ||5||

vimuktaṃ sarvataś cāpi kṛṣṇāc chuklāc ca maṃḍālāt ||
nītvā kanīnako=pāṃtaṃ chiṃdyān nātikanī⸤nakaṃ ||6||
caturbhāgasthite māṃse nākṣivyāpattim arhati ||
kanīnakavadhādaśru nāḍī vāpy upajā⸤yate ||7||
hīnacchedāt punar vṛddhiṃ śīgram evādhigacchati ||
armma cej jālavad vāpi tad eṣyonmārjya laṃ⸤bitaṃ ||8||

nāsāsamīpastho 'kṣasaṃdhiḥ ||6||7||8||

chiṃdyād vakreṇa śastreṇa vartmaśuklāṃ tam āśritaṃ ||
pratisāraṇam akṣṇoḥ stu tataḥ kāryam a=⸤naṃtaraṃ ||9||

anaṃtaroktaṃ ||9||

yāvanā=lasya cūrṇena trikaṭor lavaṇasya ca ||
śvedayitvā tataḥ paścād badhnīyāt kuśalo⸤ bhiṣak ||10||

yavakṣārasya ||10||

doṣa=rttubalakālajñaḥ snehaṃ dattvā yathāhitaṃ ||
vraṇavat saṃvidhānaṃ tu tasya kuryād ataḥ⸤ paraṃ ||11||

chedanavedanopaśamārtham uttarakālavidhim āha || 11||

L
tryahān muktā karaśvedaṃ dattvā śodhanam ācaret ||
karaṃjabījāmalakamadhukaiḥ sādhitaṃ payaḥ ||12||

||12||

hi⸤tamāś cotanaṃ śūle dvira=hnaḥ kṣaudrasaṃyutaṃ ||
madhukotpalakiṃjalkadurvākalkaiś ca mūrdhani ||13||

sāyaṃ prātaḥ ||

prale⸤paḥ saghṛta kṣaudra kṣīrapiṣṭaḥ praśasyate ||
le=khyāṃjanair apaharetd armaśeṣo bhaved yadi ||14

sāvaśeṣasya amapaṭayālāpanayām āha || śukrādiṣu nirddiṣṭaiḥ ||14||

arma cālpaṃ dadhini⸤bhaṃ nīlaṃ raktam athāpi vā ||
dhūsaraṃ tanu yac cāpi śu=kravat tad upācaret ||15||

lekhyāmjanādibhiḥ ||15||

carmābhaṃ bahulaṃ yattu snāyumāṃ⸤saśirāvṛtaṃ ||
cchedyam eva tad armma syāt kṛṣṇa=maṃḍalagaṃ ca yat ||16||

dṛṣṭimārgrāvaraṇakāri ||16||

viśuddhavavarṇam akli=ṣṭaṃ kriyā=sv akṣi⸤ gataklamaṃ ||
chinne 'rmaṇi bhavet samyag yathā=svam anupadravaṃ ||17||

nirdoṣaṃ || unmeṣādiṣu || yathāpūrvaṃ ||17||

śrīrāmacaṃdrāya namaḥ ||

L
śirājāle śirā yāś ca kaṭhināstāś ca buddhimān ||
u=llikhen maṃḍalāgreṇa biḍiśenāva=laṃbitāḥ || 18
⸤
śirāsu piḍikā jātā yā na sidhyaṃti bheṣajaiḥ ||
armmavan maṃḍalāgreṇa tāsāṃ chedyadanam iṣyate ||19
⸤

urddhaṃ chiṃdyāt || apakṛṣya ||18||19||

rogayoś caitayoḥ kāryam armoktaṃ prati=sāraṇaṃ ||
vidhi=ś cāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasaṃbhṛtaḥ ||20
⸤

armavat snigdhaśvinnādiko vidhikāryaḥ || yavanālādikaṃ ||20||

saṃdhau saṃśvedya= śastreṇa parvaṇīkāṃ vicakṣaṇaḥ ||
utta=re ca tribhāge ca biḍiśena vi=laṃbitāṃ ||21||
chiṃ⸤dyāt tatto rdvam agre syād aśrunāḍī hy ato 'nyathā ||
pratisāraṇam atrāpi saidhavakṣaudram iṣyate ||22||
le⸤khanīyāni cūrṇāni vyādhiśeṣasya bheṣajaṃ ||
śaṃkhaṃ samudraphenaṃ ca maṃḍūkīṃ ca samudrajāṃ ||23||

śvedayitvā || ūrdhabhāge || apakṛṣya ||21||22||23||

spha⸤ṭikaṃ kuruviṃdaṃ ca pravālāśmaṃnakau tathā ||
vaiḍūryo palakaṃ mu=stā=mayas tāṃmrarajāṃsi ca ||24

muktā iti pāṭhaḥ ||24||

L
samabhāgāni saṃpīṣya sārdhaṃ śrotāṃjaṃnena tu ||
cūrṇāṃjanaṃ kārayitvā bhājane meṣaśṛṃgaje ||25||
saṃsthā⸤pyobhayataḥ kālam aṃjayet satataṃ budhaḥ ||
armāṇi piḍikāṃ hanyāt chirājālāni tena vai ||26||

||25||26||

a=rśa⸤s tathā yac ca nāmnā śuṣkārśo rbudam eva ca ||
abhyaṃtaraṃ vartmamayā vidhānaṃ teṣu vakṣyate ||27||

athārśovartmādīnāṃ pratīkāramāha ||27||

vartmopaśvedya⸤ ni=rbhujya śucyotkṣi=pya prayatnataḥ ||
maṃḍalāgreṇa tīkṣṇena mūle chiṃdyād bhiṣagvaraḥ ||28||
tataḥ saiṃidhava⸤kāsīsakṛṣṇābhiḥ pratisārayet ||
sthite ca rudhire vartma dahet samyak śilākayā ||29||

uttānaṃ kṛtvā || bidiśena ||28||29||

kṣāre=ṇā⸤valikhec cāpi vyādhiśeṣo bhaved yadi ||
tīkṣṇair ubhayato bhāgais tato doṣam apakṣipet ||30||
yathādo⸤ṣam ca vitared abhiṣyaṃdakriyāvidhi ||
māsaṃ suyaṃtrito rogī syādaṃte śastrakarmmaṇaḥ ||31||

yavakṣāreña ||30||31||

ity u⸤ttare paṃcadaśo 'dhyāyaḥ ||15||

L

athātaḥ pakṣmagatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

athātaathātaathātaḥ pakṣmagatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

yāpyas tu yo vartmabhavo vikāraḥ pa-⸤kṣmaprakopo bhihitaḥ purastāt ||
tatropaviṣṭasya narasya vartmacarmopariṣṭād anutiryag eva ||1||

||1||

bhru⸤vor adhastāt parimucya bhāgau pakṣmāśrutaṃ caikam ato vakṛṃtet ||
kanīnikāpāṃgasa=maṃ samaṃtād ya⸤vākṛtiṃ snigdhatanor narasya ||2||

madhye ||2||

utkṛtya śastreṇa yavapramāṇaṃ bālena sīvyedbhiṣagapra=mattaḥ ||
da⸤ttvā tu sarppimadhucāvaśeṣaṃ kuryād vidhiṃ yo bhihito vra=ṇena ||3||

yathā vrtmatruṭanaṃ bhavati || sadyo vraṇe || 3||

lalāṭadeśe ca nibadhyapaṭṭaṃ prāk⸤ sūtram a=trāpy a=paraṃ ca badhvā ||
sthairyaṃ ga=te cāpy atha śastramārgre bā=lān vimuṃcet kuśalo 'bhivīkṣya ||4||
⸤
evaṃ na cec chāmyati tasya vartma nirbhujya doṣopahatāṃ valiṃ tu ||
tato gninā vā pratisārayet tat kṣā⸤reṇa vā samyag avekṣya dhīraḥ ||5||

paṭṭe ||bālaṃ || prāpte || bālān karttayitvā||4||5||

rāmacaṃdrāya namaḥ ||

L
chittvā sa=maṃ cāpy upapakṣma=mālāṃ samyak grahītvā biḍiśaistribhis tu ||
pathyāphalena pratisāraye⸤t tu piṣṭena vā tauvara=kenaṇa samyak ||6||
catvāra ete vidhayo vihaṃtuṃ pakṣmopadharo pṛthageva śastāḥ⸤ ||
virecanāś cotana eva nasyadhūmalepāṃjanasneharasakriyāś ca ||7||

|| eka kālaṃ || paḍvālā || timirī āphalaṃ ||6||7||

ity uttareity uttare ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ

ity uttare ṣoḍaśo 'dhyā⸤yaḥ ||16 ||

L

athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

athātoathātodṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

trayaḥ sādhyās trayo 'sādhyā⸤ yāpyā ṣaṭ ca bhavaṃti hi ||
rogādṛṣṭigatā nṝṇāṃ teṣu sādhyās trays tu ye ||1||
tatraikasya pratī⸤kāraḥ kīrttito dhūmadarśinaḥ ||
dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca ||2||
pittaśleṣmā⸤haraṃ kuryāt dvidhiṃ śastrakṣatād ṛte ||

||1||2||3||

nasyasekāṃjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ ||3|| L
ā=dye tu traipha=laṃ deyaṃ sarpis traivṛ=tam utta=re ||
tailva=kaṃ cobhayoḥ peyaṃ kevalaṃ jīrṇam eva vā= ||4||

pittavidagadhadṛṣṭau ||triphalā saṃskṛtaṃ traiphalaṃ | athavā vaidehoktaṃ | traiphalāyā rasaprasthaṃ prasthaṃ bhṛṃgarasayetyādikaṃ traiphalaṃ || trivṛtayā saṃskṛtaṃ traivṛtaṃ | napunarapatāvakoktaṃ | tasyā yogitvāt || śleṣmavidagadhadṛṣṭau || paṭṭīkā rodhreṇa saṃskṛtaṃ tailvakaṃ || vā śabdena snehapānavamanādikaṃ śodhanaṃ kathitaṃ ||4||

tato 'ṃja⸤nāni kurvīta ato vakṣyāmi yāni tu ||
gairikaṃ saiṃdhavaṃ kṛṣṇāṃ go=dasyata maṣīṃ tathā ||5||
gomāṃsaṃ⸤ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilāṃ ||
vṛtaṃ kapitthān madhunā svayaṃguptāphalāni ca ||6||
catvāra ete yo⸤gāḥ syur ubhayor aṃjane hitāḥ ||
kuśakāśokaśālāmrapriyaṃgunalinotpalaiḥ ||7||

harī āla ||5||6||7||

puṣphair hareṇukṛ-⸤ṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ ||
sarpirmadhuryutaiś cūrṇair veṇu=nāḍyām avasthitaiḥ ||8||
aṃjaye dvāv api⸤ bhiṣak pittaśleṣmavibhāvitau ||
āṃmrajaṃbubha vaiḥ puṣpais tadrasena hareṇukāṃ ||9||

prabhāvadguṇāṃtarotpattiḥ ||8||9||

L
piṣṭvā kṣaudrājyasaṃyuktāṃ prayojyam athavāṃjanaṃ ||
nalinotpalakiṃjalkagairikaiḥ saya=kṛdrasaiḥ ||10||
⸤

goyakṛto rasena ||10||

guṭikāṃjanam etad vā dinarātryaṃdhayor hitaṃ ||
rasāṃjanara=sakṣaudratālīsasvarṇagairikaṃ ||11||

bolu ||11||

gośakṛ⸤drasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye ||
sīta= sau=vīrakaṃ vāpi piṣṭvātha ra=sabhāvitaṃ ||12||
kūrmapittena ma⸤timā dbhāvayed rohitena vā ||
cūrṇāṃjanam idaṃ yuktaṃ prayojyaṃ pittaśāṃtaye ||13||

śrotāṃjanaṃ || kṛṣṇasauvīrāṃjanaṃ || goyakṛudrasabhāvitaṃ || 12||13||

kāśmarīmadhukaṃ⸤dārvīrodhramastūrasāṃjanaiḥ ||
sakṣaudram aṃjanaṃ tadvad dhitam atrā=maye sadā ||14||

pittavidagdhāyām eva dṛṣṭau ||14||

śrotojaṃ saiṃdhavaṃ kṛ-⸤ṣṇāṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet ||
ajāmūtreṇa tā varttyaḥ kṣaṇa=dāṃdhyāṃjane hitā ||15||

kaphavidagdhāyām eva ||15||

kālānusārī⸤vāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā ||
tālīsapatraṃ kṣaṇa=de gāṃge=yaṃ ca yakṛdrasaiḥ ||16||

haridre dve ||motha ||16||

L
kṛtās tā varttayaḥ piṣṭāḥ chāyāśuṣkāḥ sukhāvahāḥ ||
manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusāri⸤vā ||17||
saphe=nā varttayaḥ piṣṭāḥ chāgakṣīrasamanvitāḥ |
gomūtrapittamadirāyakṛdvātrīrase pace⸤t ||18||

kaphavidagdhāyāṃ hitāḥ ||18||

kṣudrāṃjanaṃ rasenā=nyadyakṛtastraiphale pi vā ||
gomūtrādyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ⸤ ||19||
saiṃdhavopahitaṃ yujyān nihitaṃ veṇugahvare ||
medo yakṛt ghṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saiṃdhavaṃ madhu ||20 ⸤||

kṣudrāṃjanaṃ nāsa ||19||20||

rasam āmalakaṃ cāpi pakvaṃ samyag nidhāpayet ||
ko=śe khadiranirmāṇe tadva=t kṣu=drāṃja=naṃ hitaṃ ||21
⸤

kūṃpalī || śleṣmavidagdhāyāṃ dṛṣṭau || kśaudrāṃjanaṃ saṃjñārasakriyā || yakṛdrasena guṭikāraktacaṃdanenayuktā ||21||

hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitaṃ ||
ya=kṛdrasenāṃjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||22||
vipā⸤cya godhāyakṛd ardhapāṭitaṃ
supūritaṃ māgadhikābhir agninā ||
niṣevitaṃ tad yakṛd aṃjanena vā
nihaṃ⸤ti naktāṃdhyam asaṃśayaṃ khalu ||23||

ekākinā ||22||23||

L
ta=thā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane
vipācya samyagmadhuanāsamanvitam ||
prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ⸤
jayet kṣa=pāṃdhyaṃ sakṛdaṃjanānnṛṇāṃ ||24||

godhāyakṛdvat ||kaphapittavidagdhaṃjanaṃ || ekavarāṃjanāt || 24 ||

plīhā yakṛc cāpy upabhākṣite py ubhe
prakṛkalpya śūle ghṛ⸤tatailasaṃyute ||
te= sārṣapasnehasamāyute 'janena=
ktāṃdhyam āśveva hataḥ prayojite ||25||

godhāchāgabhave || te ubhe || kaphapittavidagdhaprabha....... ||25||

na=dīja⸤ siṃdhu= trikaṭūny athāṃja=naṃ
manaḥśilā dve ca niśe yakṛ=drase ||
sacaṃdanai yaṃ guṭikāthavāṃjanaṃ
praśasya⸤te vai divaseṣv apaśyataḥ ||26||

śvetaṃ sayvīraṃjanaṃ || saiṃdhavaṃ || kṛṣṇasauvīrāṃjanaṃ || yakdrasena guṭikāracaṃdanena yukta|| 26||

bha=vaṃti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā
hared asṛkteṣu śirāvimokṣaṇaiḥ
⸤
virecayec cāpi purāṇasarpiṣā
virecanāṃgo=pahitena sarvadā ||27||

atha timiracikitsitamāha || kṛtasnehaś vedeṣu || vairecanadravyasaṃskṛtena ||27||

L L
pa=yovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ...
vadaṃti paṃcāṃ=gulatailam eva tu ||
bhaved ghṛtaṃ traiphalam eva śo⸤dhanaṃ
viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ ||28||

ētat sāmānyamuktāvātādibhedena sarvatimirāṇāmarāgaprāptānāṃ citsitamāha || eraṃḍatailaṃ ||28||

trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate
tridoṣa⸤ tailam uśaṃti saṃskṛ=taṃ ||
purāṇasarpis timireṣu sarvaśo
hitaṃ bhaved āyasabhājane...⸤ sthitaṃ ||29||

pānābhyaṃganasya tarpaṇādiṣu | athavā sarvaśaḥ vātādikeṣu sarveṣu vikāreśu ||29||

hitaṃ ca vidyāt triphalāyutaṃ sadā
ghṛtaṃ ca yan meṣaviṣā=ṇanāmabhiḥ ||
sa⸤dāvalihyāt triphalāṃ vicūrṇitāṃ
ghṛtāpragāḍhāṃ timire ca pittaje ||30||
samīraṇe tailayu⸤tāṃ kaphātmake
madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ ||
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvam uttamaṃ
hitaṃ tu⸤ tailaṃ timireṣu nāvanaṃ ||31||

mīṃḍhī āuli ||30||31||

L
hitaṃ ghṛtaṃ kevalaṃ eva paittike
hy ajāvijaṃ yan madhurair vipācitaṃ ||
tailaṃ sthirā=dau madhu=re ca ya⸤dgaṇe
tathāṇu=tailaṃ pavanāsṛgutthathoḥ ||32||

vidārigaṃdhādau || kākolyādyai || tilapīḍanopakaraṇakāṣṭelyādinā vātavyādhāvuktaṃ ||32||

sa=hāśvagaṃdhātiba=lāva=rīśṛtaṃ
hitaṃ ca nasye⸤tṛ=vṛtaṃ yadīritaṃ ||3
jalodbhavāmūpajamāṃsa saṃskṛtān
ghṛtaṃ vidheyaṃ payasā yad utthitaṃ ||33||
⸤

mudgaparṇī || kāṃkasī || śatāvarī || tair eva vātapittakaphajidbhiḥ saṃskṛtaṃ ||33||

sa...saiṃdhavaḥ kravya=mṛge=ṇa māṃsayor
hitaḥ sasarppiḥ samadhuḥ puṭāhva=yaḥ ||
vasātha gṛdhroragatāṃ⸤mracūḍajāḥ
sadā praśastā madhukānvitā 'ṃjane ||34||

kravyagṛdhrādayaḥ || kṛṣṇamṛgaḥ|| puṭapākaḥ || kukkuṭaḥ ||34||

pratyaṃjane śrotasi yat satthitaṃ
kramā⸤d rasakṣīraghṛteṣu bhāvitaṃ ||
sthitaṃ daśāhaṃ tra=yam eva jāṃjanaṃ
kṛṣṇora=gāsye kuśasaṃpraveṣṭi⸤te ||35||

prathamaṃ māṃsarase paścāt kṣīre paścād ghṛte eva kramāt || māṃsam ity arthaḥ || kālasarppasukhe...śaveṣṭitaṃ ||35||

L
tan=mālatīkṣā=rakasaiṃdhavāyutaṃ
sadāṃjanaṃ syāt ti=mire 'tha rogiṇi ||
subhāvitaṃ vā payasā di⸤natrayaṃ
kācāpahaṃ śāstravidaḥ praśacakṣate ||36||

tat aṃjanaṃ udhṛtya ||jātīmukulāni ||vātāprāpte timire ||36||

havir hitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike
vadaṃti nasyaṃ⸤ madhurau=ṣadhaiḥ kṛtam ||
saṃ tarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ
sajāṃgalasteṣu ca yaḥ puṭā=hvayaḥ ||37||

kākolyādibhiḥ saṃskṛtaṃ ||madhuradravyeṣu || puṭapākaḥ 37 ||

ra⸤sā=ṃjanaṃ kṣaudrasatāmanaḥśilā kṣudrāṃjanaṃ tanma=dhukena yojitaṃ ||
sa=māṃjanaṃ vā kana=kāka⸤rodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭam u=śaṃti tadvidaḥ= ||38||

rasakriyocyate || paittike hitaṃ || samaṃ aṃjanaṃ āto 'ṃjanaṃ yasmin || tutthakaṃ kakanakākaraṃ || pratyaṃjane || śalākyavidaḥ ||28||

bhilloṭagaṃdhodakasekasecitaṃ pratyaṃjane cātra=⸤ hitaṃ tu tutthakaṃ ||
sameṣaśṛṃgāṃjana=bhāgasaṃmitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati ||39||

paittike || karkaṭaśṛuṃgasauvīrakā... bhāgatulyaṃ ||39||

L
palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣudreṇa yuktā madirāsupe=...māḥ ||
uśīrarodhratriphalā⸤priyaṃgubhiḥ paceta= nasyaṃ kapha=rogaśāṃtaye ||40
viḍaṃgapāṭhākiṇahīṃgudītvacaḥ
prayojayed dhūma⸤m uśīrasaṃyutaṃ ||
vanaspatikvā=thavipācitaṃ ghṛtaṃ
hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇe ||41||

aṃjanāt kācamalaṃ vyapohtyanuvarttanīyaṃ || tailaṃ paceta kaphaghnatvāt || kaphodbhave kāce ||41||

samāga⸤dhi mākṣikasaiṃdhavāsya= vā
tsajāṃgalaḥ syāt puṭapāka eva ca ||
manaḥśilātryūṣaṇasaṃkhamākṣi⸤kaiḥ
sā=siṃdhukāsīsarasāṃjanaiḥ kriyāḥ= ||42||

kṣīravṛkṣāṇāṃ kvāthe haridrānalade kalkīkṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ tarpaṇe saśyate || ghṛtavān ||saiṃdhavaḥ | rasakriyā ||42||

hite ca kāsīsarasāṃjane 'ṃja=ne
vadaṃti pathyā gu⸤ḍa=nāgarā yute ||
ya=d aṃja=naṃ vā bahu=śo niṣe=citaṃ
samū=travargre tripha=lodake= sṛte ||43||

rasakriyāṃjane || jīrṇaguḍaḥ || sannipātodbhavasya timirasya cikitsitam āha|| ...to 'ṃjanaṃ || bahun vārān || dvāṃtaṃ dhvāṃtaṃ ||mūtrāṣṭake || triphalākvāthe|| āṃtrikṣe ||43||

L
niśā=carāsthisthitam etad aṃjanaṃ kṣipec ca māsaṃ sali=le sthire punaḥ ||
meṣasya puṣpair madhuke⸤na saṃyutaṃ tad aṃjanaṃ sarvakṛ=te prayojayet ||44||

jalokāsthi || taduddhṛtya śoṣayitvā || sannipātakṛte ||44||

krama=ś ca sarvaḥ kṛtajodbhaveś ca hitaḥ
pa=raṃ⸤ parimlāyini vāpi pittahṛt ||
doṣān vibhajyātha mukhapralepanaṃ ||45
kuryāc ca sarveṣu yathānu⸤yogataḥ ||45||

kriyāś ca | pāṭhāṃtaraṃ 1 rasakriyāḥ sarvavātādyuktāḥ sarvaje hitāḥ || vividhatāṃ gate ||45||

kramo hitaḥ syaṃ=dahitaḥ prayojitaḥ
samīkṣya doṣeṣu yathāsvam eva ca ||
doṣoda⸤ye naiva ca viplute gade dravyāṇi nasyādiṣu yojayet punaḥ ||46||
punaś ca ka=lpe 'ṃjanavistaraḥ śu⸤bhaḥ pravakṣyate 'nyastam apīha yojayet ||

vātābhisyaṃdādīnāṃ cikitsitaṃ vātādiṣu timireṣu hitaṃ ||46||

kriyākalpe || itaraḥ || āhāramāha ||47||

ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ ta=thaiva mudgāmalakaṃ ya⸤vān api ||47||L
niṣecamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorāttimirān na vidyate ||
śatāvarīpāyasa eva kevalaḥ⸤ kṛto thavā cāmalakeṣu pāyasaḥ ||48||
prabhūtasarppistriphalodakottaraṃ yavo=danaṃ vā timiraṃ vya⸤pohati ||

||48||

jīvaṃtiśākaṃ suniṣarṇakaṃ ca satuṃdulīyaṃ varavāstukaṃ ca ||49||
cillī tathā mūla⸤kapotikā ca daṣṭerhitaṃ śākam ajāṃ galaṃ ca ||

yavānāṃ khaṃ...ḍitānāṃ pūtānāmodanakalpena pakvānāṃ pariśrutānāṃ grahaṇaṃ na tu piṣṭānāṃ ||49||

paṭolakarkoṭakakāravellavārttākatarkārika⸤rīrajāni ||50||
śākāni snigdhārttagalāni caiva hitāni dṛṣṭerghṛtasādhitāni ||50||

||50||

vi⸤varjaye sthirāmokṣaṃ timire rāgamāgate ||
yaṃtreṇotpī=ḍito doṣo nihanyādāśu darśanaṃ ||51||
⸤
arāgi timiraṃ sādhyam ādyaṃ paṭalamāśritaṃ ||
kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāt tṛtīye yāpyam ucyate ||52||

ūrdvapīḍitaḥ ||51||52||

L
rāgaprāpteṣv api hitāstimireṣu kriyā yathā=||
yāpanārthaṃ yatho=ddiṣṭāḥ sayyā vāpi jalauka⸤saḥ ||53||
śleṣmike liṃganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye ||
na ced ardheṃdugharmābhrabiṃdumuktākṛti⸤-sthiraḥ ||54||

arogeṣu timireṣu kriyāhitāḥ tathā rāgaprāpteṣv api yāpanārthaṃ yaethoddiṣṭāḥ kriyāhitāḥ ||53||54||

viṣamo vā tanur madhye rājimān vā bahuprabhaḥ |
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo⸤ vā sa=lohitaḥ ||55||
snigdhaśvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale ||
yaṃtritasyopaviṣṭa⸤sya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samaṃ ||56||

etallakṣaṇaṃ vyatirekeṇānyovyādhyaḥ ||55||56||

matimān śuklabhāgau dvau kṛṣṇā muktvā tva=pāṃgataḥ ||
u-⸤nmīlya nayanaṃ samyak sirājālavivarjite ||57||

apāṃgapakṣe ekaṃ bhāgaṃ muktā ||57||

rāmacaṃdra||

L
nādho= nordhaṃ na pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte tataḥ ||
śilākayā prayatnena viśva=staṃ yavavakrayā ||58
⸤

śleṣmaṇa udakarūpatvāt ||58||asatrastaṃ ||58||

madhya=pradeśinyaṃguṣṭasthirahastagṛtahitayā ||
da=kṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetaran 59
⸤
vāribimdvāgamaḥ samyak bhavec chabdas tathā vyadhe ||
saṃsecya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ ||⸤60 ||

madhyamā || hastena || netraṃ ||59||60||

...śalākāgreṇa tato nirlikhed dṛṣṭi=maṃḍalaṃ ||
vidhyato yo nyapārśve 'kṣṇastaṃ rudhā nāsi⸤kāpuṭaṃ ||61||

madhye likhet kaphasaṃhativiśleṣārthaṃ ||61||

ucchaṃghanena karttavyo dṛṣṭimaṃḍalajaḥ kaphaḥ ||
nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ pra⸤kāsate ||62||
tadāsau likhitā samyak jñeyā yā| cāpi nirvyathā ||

paścāt saśleṣmā ||62||63||

sthāne doṣe bale cāpi⸤ svedayed akṣi bāhyataḥ ||63||L
samyaksedaṃ avasthāpya...gair anilanāśanaiḥ ||
tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākām āharec chanaiḥ ||⸤64||
ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet ||
tato grahe nirābādhe śayītottāna seeva ca ||⸤65||
udgārakāsakṣavathuṣṭīvanotkaṃpanāni ca ||
tatkālaṃ nācared ūrdhvaṃ yaṃtraṇā snehapītavat⸤ ||66||
tryahāt tryahā dvāvayec ca kaś cāt kaṣāyair anilāpahaiḥ ||
vāyor bhayāt tryahād ūrdhaṃ śvedayed akṣi⸤ pū=rvavat ||67||

mṛdu yathā bhavati ||67||

daśāham evaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ ||
paścāt ka=rma ca seveta laghvannaṃ vā⸤pi mātrayā ||68||
śirāvyadhaṃ vidhau pūrvaṃ narā ye ...ca vivarjitāḥ ||
na teṣāṃ nīlikāṃ vi⸤dhyed anyatrābhihitā...bhiṣak ||70||

paścāt karma nāvanāś cotarppaṇapuṭapākaśirostyaṃjanaprabhṛtikaṃ ||68||69||70||

L
pū=ryate śoṇi=tenākṣi na cirād viśirā vyadhe ||
tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ eke hitaṃ ghṛtaṃ ||71||

atha vyāpacckitsāmāha || tatkālam eva || 71||

a⸤pāṃ=gāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatā ||
ratatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāc coṣṇājyasecanaṃ ||72||
⸤

samīpe ||72||

vyadhen āsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca pīḍyate |
tatrādhaḥ=śodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇaṃ⸤ ||73||
athābhy upari vidve tu kaṣṭā ruk sapravarttate ||
tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśa⸤syate ||74||

snigdhaśvinnasya virecanaṃ ||73||74||

śūlāsrurā=gās tv atyarthaṃ vyadhenādhaś ca pichalaḥ ||
śalākāmanu cāś ca śrāvas tatra⸤ pū=rvaṃ cikitsitaṃ ||75||

nayanajalarāgaḥ ||strīstanyaṃ yaṣṭyāhvelipūrvaṃ ||75||

rāgāsravedanāstaṃbhaharṣāś cātivigha=ṭṭite ||
snehaśvedau hitau tatra hi⸤taṃ cāpy anuvāsanaṃ ||76||

aticalite ||76||

|| rāma ||

L
doṣastvadho pakṛṣṭo 'pi taruṇaḥ punarurdhagaḥ ||
kuryāc chulkāruṇaṃ netraṃ tīvraru...ṣṭadarśanaṃ || ⸤||77||

||77||

ma=dhurais tatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ prasecanaṃ ||
sirobastiṃ ca tenaiva dadyāmāṃsaiś ca bhojanaṃ⸤ ||78||
doṣas tu saṃjātabalo ghanaḥ saṃpūrṇamaṃḍalaḥ ||
prāpya naśye chalākāgraṃ tanvabhram iva māru⸤tam ||79||

...ṣṭīmadhukādibhiḥ ||78||79||

mū=rdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrchanaiḥ ||
doṣaḥ pratyeti kopāc ca viddho titaru⸤ṇaś ca yaḥ ||80||

nanu kiṃ taruṇa... viddho doṣapratyeti |uttānyaipi hetubhiḥ tān hetūnāha||80||

śalākā ka=rkaśā śūlaṃ kṛśā doṣāpariplutiṃ ||
vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā tī-⸤kṣṇā hiṃsyād ane=kadhā ||81||

kharakharikā || anekaprakāraṃ kṛtaṃ bhavati ||81||

jalāśrāvaṃ su viṣamā kriyāsaṃgam athāsthirā ||
karoti varjitā⸤ doṣais tasmād ebhir hi=tā bhavet ||82||

kāryakarī ||82||

L
aṣṭāṃgu=lāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā |
aṃguṣṭa=parvasamitā vaktrayo mukulākṛtiḥ ||83⸤||

dīrghā || aṃguṣṭaparvakrameṇā ||83||

tāmrāyasī śātakauṃbhī śalākā syād aninditā ||
rāgaḥ śopho 'rbudaṃ coṣo bu=dbudaṃ śūka=rākṣitā⸤ ||84||

kutsitā || budbudākāro māṃsanirgamaṃ || śukarasyāodhodṛṣṭitvaṃ ||84||

adhimaṃthādayaś cānye rogā syur vyadhadoṣa=jāḥ ||
ahitācārato vāpi yathāsvaṃ tān upāca⸤ret ||85||
rujāyām akṣikerāge vā yogān bhūyo nibodha me ||
gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ⸤ ghṛtaṃ payaḥ ||86||
mukhālepaḥ prayojyo yaṃ vedanārāgaśāṃtaye ||
mṛdubhraṣṭais tilair vāpi siddhāortha⸤kasamāyutaiḥ ||87||
mātuluṃgarasopetair mukhālepastadarthakṛt ||
payasyāsārivāpatramaṃjiṣṭā⸤madhukair api ||88||

te sarve ...lākākṛtā ||85||86||87||88||

rāmacaṃdrāya namaḥ ||

L
ajākṣīrānvitair lepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate ||
dārupadmakasuṃṭhībhir evam eva kṛto 'pi vā⸤ ||89||
drākṣāmadhukakuṣṭair vā tadvat saiṃdhavasaṃyutaiḥ ||
rodhrasaiṃdhavamṛdvīkāmadhukair vāpy ajā⸤payaḥ ||90||
śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāganivāraṇaṃ ||
madhukotpalakuṣṭair vā drākṣālākṣā⸤sitāyutaiḥ ||91||
sasaiṃdhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganivāraṇaṃ ||
śatāvarīmudgavaparṇīmustāmu⸤dhukapadmakaiḥ ||92||
sājakṣīraiḥ sṛtaṃ sarpi dāhaśūlanivarttanaṃ ||
vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sa⸤rppiś caturguṇe ||93||
kākolyādimratīvāpaṃ taṃ yuṃjyāt sarvakarmmasu ||
śāmyaty evaṃ na ce chūlaṃ⸤ snigdhasvinnasya mokṣayet ||94|| ||89||90||91||92||93||94||
tataḥ śirāṃ dahed vāpi matimān= kīrttitaṃ yathā ||
dṛṣṭer a⸤taḥ prasādārtham aṃjane śṛṇu me śubhe ||95||lalāṭaśaṃkhapradeśeṣu ||95|| śrīkṛṣṇāya namaḥ || L
meṣaśṛṃgasya puṣpāṇi śiriṣadhavayor api ||
sumanāyāś ca puṣpāṇi mustā vaiḍūryam eva ca ||96 ⸤
ajākṣīreṇa saṃpiṣya tāmre saptāham āvapet ||
pravidhāya ca tadvarttīr yojayec cāṃjane bhi⸤ṣak ||97||
srotojaṃ vidrumaṃ phenaeṃ sāgarasya manaḥsilāṃ ||
maricāni ca tā varttīḥ kāraye-⸤d vāpi pū=rvavat ||98||
dṛṣṭisthairyāpyam ete tu vidadhyād aṃjane hite ||

tāmre saptāham āvapediti ||98||

bhūyo vakṣyāmi mukhyāni⸤ vistareṇāṃjanāni ca |
kalpe= nānāprakārāṇi tānyapīha prayojayet ||99||

kriyākalpena ||99|| iti ||

ity u⸤ttare saptadaśo 'dhyāyaḥ ||17|| ||
L

athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

athaathaathātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

sarvaśā⸤strārthatattvajñaos taporāśir udāradhīḥ ||
vaiśvāmitraṃ śasāsātha śiṣyaṃ kāśipatir muniḥ ||1||
⸤
tarpaṇaṃ puṭapākāṃ caś ca sekān āścotanāṃjane ||
ta=tra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me⸤ ||2||

vātābhiṣyaṃdādiṣu ||2||

L
saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dīne ||
pūrvāhne vāparāhne vā kāryam akṣṇos ca tarpaṇaṃ ||3||
⸤

||3||

vātātaparajohīne veśmany uttānaśāyinaḥ ||
ādhārau mākhacūrṇena kli=nnena parimaṃḍalau ||4
⸤

uṣṇodakena klinnena ||4||

samau dṛḍhāvasaṃbādhau karttavyau netrakośayoḥ ||
pūrayed ghṛtamaṃḍasya viṣaptāsya sukhodake ||5||

uparyasthasya || vilinasya ||5||

ā⸤pakṣmā=grāt tataḥ sthāpyaṃ paṃca tadvākśatāni tu ||
svasthe kaphe ṣaṭ pitte 'ṣṭau daṃśa vāte śatāni tu⸤ ||6||

pūrṇam iti saṃbaṃdhanīyaṃ ||6||

rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pracakṣyate ||
yathākra=mopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ paṃca sapta ca ⸤||7||
daśa dṛṣṭyām athāṣṭau vā vākśatāni vibhāvayet ||
tataś cāpāṃgataḥ snehaṃ śrāvayitvākṣi śodhayet 8

.........avartmasu śukle kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭirogeṣu yathākramaṃ trīṇī vartmasu ekaṃ śuklepaṃcakṛṣṇe sapta sarvatra dasadṛṣṭyāṃ daśāṣṭau vākśatāni ||7||8||

L
śvinnena ya=vapiṣṭena sne=havīryeritaṃ tataḥ ||
yathāsvaṃ dhū=mapānena kapham asya viśodhayet ||9||

yavalāpasikayā || snehaśaktyā iritaṃ preritaṃ kaphaṃ || viḍaṃgapāthākiṇahīraṃgudītva ca uśīrādikaṃ śirovirecanīyaṃ dhūmaṃ ||9||

e=kāhaṃ⸤ vā tryahaṃ vāpi paṃcāhaṃ ceṣyate paraṃ ||
tarppaṇe tṛptiliṃgāni netrasyemāni lakṣayet ||10||

kiyataṃ kālaṃ tarpaṇaprayoga ity āha ||10||

sukhasva=pnā⸤vabodhatvaṃ vaiśa=dyaṃ vartmapāṭavaṃ ||
ni=rvṛtir vyādhisaṃśāṃtiḥ kriyā=lāghavam eva ca ||11||

upalepādyabhāvaḥ || sukhaṃ || naitrasya puruṣasya vā || nimeṣonmeṣādīnāṃ lāghavaṃ ||11||

gu=rvāvila=m atisnigdha⸤m aśrukaṃḍupadehavat ||
jñeyaṃ doṣasamukliṣṭaṃ netram atyarthatarpitaṃ ||12||

bhārikaṃ || aśrubahulaṃ ||12||

rūkṣa=m āvilam aśrāvyam asahaṃ⸤ rūpadarśane ||
vyādhivṛddhiś ca tatjñeyaṃ hīnatarpitamakṣyatha ||13||
anayor doṣabāhulyāt prayateta ci⸤kitsitaṃ ||
dhūmanasyāṃjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiś ca yogavit ||14||

snigdhatvavīhinaṃ ||13||14||

tāmya=tyativiśu=ṣkaṃ yadrukṣaṃ yaccātidā=ruṇaṃ ||
śīrṇapakṣmāvilaṃ ji=hmaṃ rogakliṣṭaṃ tu yad bhṛśaṃ ||15||
⸤

kriyāsu apravṛtti || aśru...hitaṃ || kaṭhinaṃ || kriyāsu jaḍaṃ ||15||

tadakṣi tarpaṇādeva labheto '=rjāmasaṃśayaṃ ||
durdinātyuṣṇaśīteṣu nasyaṃ yeṣu= ca ga|rhitaṃ ||16||

balaṃ ||bhuktavān ity ādi ||16||

ta⸤rpaṇārhā na te proktāḥ snehapānākṣa=māś ca ye ||
ta=taḥ praśāṃtadoṣeṣu puṭapākaḥ kṣameṣu ca ||17||
pu⸤ṭapākaḥ prayoktavyo netre tu bhiṣajā bhavet ||
snehano lekhanīyaś ca ropaṇaś caiva sa tridhā ||18||
⸤
hitaṃ snigdho tirūkṣaś ca snigdhasyāpi ca lekhanaḥ ||
puṭapākas tu dhāryo dve dṛṣṭau balārtham itaraḥ pi⸤ttāsṛgvraṇavātanut ||19||

vivarjayet snehapānam ajīrṇītaruṇajvarī ity ādīn || kutaḥ snehapāneṣu ||17||18||19||

sa=rppirmāṃsavasāmajjamedaḥsyādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ ||
snehanaḥ puṭapākas tu dhā⸤ryo dve vācchate tu saḥ ||20||

atha snehanapuṭapākamāha || snigdha.......grāhyaṃ ||20||

jāṃgalānāṃ ya=kṛnmāṃsailekhanadravyasaṃbhṛtaiḥ ||
kṛṣṇaloharastāṃmraśaṃkhavidrumasiṃdhujaiḥ ||21||
⸤
samudraphenakāsīsaśrotojadadhimastubhiḥ |
lekhano vāchataṃ tasya paraṃ dhāraṇamucyate ||22||

samīpasthitaṃ māṃsaṃ yakṣkṛnmāṃsaṃ yakṛtsamīpamāṃsaṃsya prabhāvāllekhanatvaṃ ||21||22||

sta⸤nya=jāṃgalamadhvājya=tikta=dravyavipācitaḥ ||
lekhanāt trigu=ṇaṃ dhāryaḥ puṭapākas tu ropaṇaḥ ||23
⸤
vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam ||
snehasvedau tathā kāryau kāryau naiva va tu ropaṇe ||24||
⸤

stanyaṃ strīṇām eva || gvyam eva|| paṭolaniṃbakākamā...kirātatiktakādīni || kālaṃ ||23||24||

ekāhaṃ vā dvyahaṃ vāpi tryahaṃ vāpy avacāraṇaṃ ||
yaṃtraṇā tu kriyākālāt dvirgu=ṇaṃ kāryam iṣyate ⸤||25||
tejasyajalamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca ||
nekṣeta tarpite netre puṭupākakṛte tathā||26|| ||

snehapānā...rasya yaḥ kālas tasmād dviguṇaṃ na punaḥs tarpaṇakālāt | kriyākālāt ||25||26||

L
mithyopacārād= anayo yor vyādhirupajāyate ||
aṃjanāś cotanāśvedairyathā=svaṃ tamupācaret ||27
⸤
prasannavarṇaṃ viśadaṃ vātātapasahaṃ laghu ||
sukhasvapnāvabodhākṣi puṭapākaguṇānvitam ||28||
a⸤tiyogādrujaḥ śophaḥ piḍikāmirodgamaḥ ||
pāko 'śru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamas tathā ||29||
⸤

tarpaṇapuṭapākayoḥ|| vyādhidoṣasya yasya yadātmīyaṃ ||27||28||29||

ata urdhaṃ pravakṣyāmi puṭapākaṃ prasādhanaṃ ||
dvau bilva=mātrau ślakṣṇasya piṃḍau māṃsasya peśitau ||30⸤

palapramāṇau ||30||

dravyā=ṇāṃ bilvamā=traṃ tu dravyāṇāṃ ku=ḍavo mataḥ ||
tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitaṃ ||31||⸤

triṣū pa...pākeṣu yathoddiṣṭānāṃ || palaṃ || catvāri palāni ||31||

kāśmarīkumudairiṃdupadminīkadalībhavaiḥ ||
mṛdāvaliptamaṃgāraiḥ khadirairavaku=layet ||32||
ka⸤takāṃśmaṃtakairaṃḍapāṭalāvṛṣabādaraiḥ ||
sakṣīradrumakāṣṭhair vā gomayair vāpi yuktitaḥ ||33||

paced ity arthaḥ ||32||33||

L
śvinnamuddhṛtya niḥpīḍya rasamādāya taṃ nṛṇāṃ ||
tarppaṇoktena vidhinā yathāvadavacācārayet ||34
⸤

||34||

ka=nīnike niṣecyaḥ syān nityam uttānaśāyinaḥ ||
raktapitte ca tau= śītau koṣṇau vātakaphāpa⸤hau ||35||
atyuṣṇatīkṣṇau satataṃ dāhapākakarau smṛtau ||
aplutau śītalau vāsrastaṃbharuggharrṣa⸤ṣa=kārakau ||36||

nāsāsamīpagavaḥ saṃdhiḥ || tarparṇapuṭapākau ||35||36||

atimātrau kaṣā=yatvasaṃkocasphuraṇāvahau ||
hīnapramāṇau doṣāṇām u⸤tkleśajananau bhṛśaṃ ||37||

kaḍakaḍai ||37||

yuktau kṛtau dādyaśopharuggha=rṣaśrāvanāśanau ||
kaṃḍūpadehadū=ṣī-⸤kāraktarājivināśanau ||38||
tasmāt pariha...ran doṣān vidadhyāttau sukhāvahau ||
vyāpada⸤ś ca yathādoṣaṃ nasyadhūmāṃjanairjayet ||39||

pī...||38||39||

ā=dyaṃtayoś cāpy ana=yoḥ śveda ś coṣṇāṃbucaili=kaḥ ||⸤
tathā hito vasāne ca dhūmaḥ śleṣma=samuddhatau ||40||

śleṣmādhikye pūrvapaścāc ca || tarpaṇapuṭapākayoḥ || uṣṇāṃbusiktavastreṇa || śleṣmādhikau ||40||

L
yathādoṣaṃ prayuktaṃ tu nātipra=balam oja=sā ||
rogamāś cotanaṃ haṃti sekas tu balavattaraṃ ||41⸤||

madhyamaṃ || śaktyā ||41||

tau tridhācopayu=jyete rogeṣu puṭapākavat ||
lekhane sapta cāṣṭau vā biṃdavaḥ snaihike daśaḥ ||⸤42||

sekāś cotane uttpannamātrāvarogena yujyate kiṃ caturthe 'hnihani ||42||

āś cotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe ||
sekasya kāle dviguṇaḥ puṭa=pākāt paro ma⸤taḥ ||43||

snehanalekhanaropaṇabhedena mātrāvadhāraṇaṃ ||43||

athavā kāryani=rvṛtter upayogo yathākramaṃ ||
pūrvāpa=rāhna madhyā.......jākāleṣu⸤ vātayoḥ ||44||

rogopaśāṃtiṃ yāvat || pūrvāhne madhyāhne ||44||

yogāyogau sneha=seke tarpaṇoktau pracakṣyate ||
rogā=n śirasi saṃbhutān ha⸤tvātiprabalān guṇān ||45||

snehaviṣaye || śirobastimāha ||45||

karoti śiraso bastir ya ukto mūrdhnitailikāḥ ||
śuddhadehasya sāyā⸤hne yathāvyādhya=śitasya tu ||46||

...manādibhir athavā śīrasa eva śuddhi|| yaathā vyādhipratyanīkaṃ bhuktavataḥ ||46 ||

L
rujvāśīnasya badhnīyāt ba.......stikośaṃ tato dṛḍhaṃ ||
yathāvyādhisṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet || ⸤||47||

||47||

tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ vidhiṃ kuryad viśā=radaḥ || vyaktarūpeṣu roṣeṣu śuddhakāyasya kevale || 48⸤

śālākyataṃtrakovidaḥ||48||

ne=traṃte bastite doṣe prāpta=m aṃjanam ācaret ||
lekhanaṃ ropaṇaṃ vāpi prasādanam athāpi vā ||49||

pakṣmavartmākṣipuṭāpāṃganiyukte || doṣadūṣyādhiṣṭānaprasanīkaṃ ||49||

tatra⸤ paṃca= rasāny astānāḍyaikara=savarjitān ||
paṃcadhā lekhanaṃ kār yuṃjyād yathādo=ṣam ataṃdritaḥ ||50||

rasaśabdena dravyāṇyucyate || madhurarasavarjitān || vātapitakaphaśoṇita...nnipātabhedena ||50||

netra⸤vartmaśiraḥkośaśrotraśṛṃgāṭakāśritaṃ ||
mukhanāsākṣibhir doṣam oj=asā śrā=vayet tu taṃ ||51||
kaṣā⸤yaṃ tiktakaṃ vāpi sasnehaṃ ropaṇaṃ mataṃ ||
tat snehaśaityād vraṇaṃ syād dṛṣṭeś ca balavarddhanaṃ ||52||

aṃjanaṃ svabhāvena śrāvayed iti śeṣaḥ ||51||52||

L
madhuraṃ snehasaṃpannam aṃjanaṃ prasādanaṃ ||
dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ ca taddhitaṃ ||53||

53

yathā⸤doṣaṃ ca yojyāni tāni rogaviśāradaiḥ ||
aṃjanāni yathoktāni prāhuḥ sā=yāhnarātriṣu ||54
⸤

pūrvāhnaparāhnarātriṣu ||54||

guṭikānira=sacūrṇāni trividhānyaṃjanāni tu ||
yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ śreṣṭam āhur manīṣi⸤ṇaḥ ||55||

rasakriyā ||55|| adhikaṃ ardhaṃ vidyate yāsāṃ sā adhyarddhā sārdhā ||55||

hareṇumātrā varttiḥ syāl lekhanasya pramāṇannātaḥ ||
prasādanasya vā=dhyardhā dviguṇā⸤ ropaṇasya ca ||55||
rasā=ṃjanasya mātrā tu piṣṭāvarttimitā matā ||
dvitriś catuḥśalākāś ca cū⸤rṇasyāpyanupū=rvaśaḥ ||56||

rasakriyāyāḥ pramāṇaṃ āha || rasaāṃjansyakriyāṃjanasya yathā piṣṭayāvarttyāsamitālpamātrāmitā ||56||

teṣāṃ tulyaguṇānyeva vidadhyādbhojanānyapi ||
sauvarṇaṃ rājataṃ śā=rṅgaṃ tāṃ⸤mraṃ vaiḍūryakāṃsyajaṃ ||57||

meṣaśṛṃgamayaṃ ||57||

L
āyasāni ca yojyāni śalākāś ca yathākramaṃ ||
vaktrayor mukulākārā kalāyaparimaṃ⸤ḍalā ||58||

||58||

aṣṭāṃgulā ta=nurmadhye sukṛtā sādhu=nigrahā ||
auduṃbaryaśmajā vāpi śārīrī⸤ vā hitā bhavet ||59||

karkaśādidoṣarahitā || sukhagrahā || aṃgulī ||59||

vā=menākṣi vinirbhujya hastena tu samāhitaḥ ||
śalākayā dakṣiṇe=na-⸤ kṣipet kā=īnam aṃjanaṃ ||60||
āpāṃgaṃ vā yathāyogaṃ kuryād vāpi gatāgataṃ ||
vartmāvalepī vā⸤ yattadaṃgulyaiva prayojayet ||61||

hastena || dakṣiṇena kuṃḍalīkṛtya || kanīnakādapāṃgaṃ yat nīyate tat kānīnaṃ ||60||61||

akṣi nātyaṃtayor aṃjyādbādhamāno pi vā bhiṣak ||
na cā⸤nirvāṃtadoṣe 'kṣṇi dhā=vanaṃ saṃprayojayet ||62||
doṣa pratinivṛttaḥ san hanyāt dṛṣṭibalaṃ⸤ tathā ||
śrāṃte bhīte prarudite madyapīte navajvare ||63||

aṃtayoḥ kanīnakāpāṃgayo rogādidoṣa bhavet || yāvad doṣo 'śrudūṣikādirūpeṇa vāṃto na bhavati tāvat prāṃkṣālanaṃ kāryaṃ ||62||63||

L
vegāghātaśirodoṣaiś cārtānāṃ neṣyate 'ñjanam |
uṣṇevegavidhāte ca na aṃjanaṃ saṃpraśasyate ||
rāgaruktimirāśrāvaśūlasaṃraṃbhasaṃbhavāt ||64||

64

ni⸤drākṣaye kriyāśaktiḥ pravāte dagdhalakṣayaṃā ||
rajodhū=mahate rāgaśrāvādhīmaṃthasaṃbhavaṃ ||65||
saṃraṃ⸤bhaśūlau nasyāṃte śiroruji śirārujaṃ ||
śiraḥsnāte ca śīte ca ravāv anudite pi ca ||66||

kṛte dhūṃmapāne||65||66||

doṣasyai⸤ryād apā=rthaṃ syād doṣotkleśaṃ karoti ca ||
ajīrṇe py evam etat syāt chrotomārgrāvarodhanāt ||67||

nirarthakaṃ||67||

do⸤ṣavego=dbhave dattaṃ kuryā stāṃstāṃnupadravān ||
tasmāt pariharan doṣān aṃjanaṃ sādhyadhu= sādhayet || ⸤6868||

udaye || doṣakālāvasthāpekṣaṃ ||68||

lekhanasya viśeṣeṇa kāla eṣa prakīrttitaḥ ||
vyā=padaś ca jayed etāḥ= sekāś cetetana nāvanaiḥ || ⸤69||
yathāsvaṃ dhūmakavalair nasyaiś cāpi samusthitāḥ ||
viśadaṃ laghucāsrāvaṃ kriyāpaṭu sunirmalaṃ ||70||

vyāpadaḥ pratikāramāha || etā rāgarupāgā... ||69||70||

rāmacaṃdrāya namaḥ ||

L
saṃśāṃtopadravaṃ netraṃ viriktaṃ samyag ādiśet ||
jihma dāruṇadurvarṇaṃ srasta pakṣma tathaiva ca ||71||
netraṃ virekā⸤tiyoge syaṃdane cātimātraśaḥ ||
tatra saṃtarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpahaṃ ||72||

||71||72||

akṣi maṃdaviriktaṃ⸤ syād uda=grataradoṣavat ||
dhūrmai rnasyāṃjanālepair hitaṃ doṣāvasecanaṃ ||73||

utkaṭadoṣavat||73||

snehavarṇapabalopetaṃ pra⸤sannaṃ doṣavaṣirjatiṃ ||
jñeyaṃ prasādane samya...k praupayukte 'kṣi vinirrmivṛtaṃ ||74||

sarvakriyākṣamaṃ| upaśāṃtopadravaṃ ||74||

kiṃcid vinavikā⸤raṃ syāt tta=rpaṇād vi kṛ=tādati ||
tatra doṣa=haraṃ rūkṣaṃ bheṣajaṃ śasyate mṛdu ||75||

atikṛtāt ||prasādanām aṃjanāt||ka phaharaṃ rūkṣabheṣajopadeśāt ||75||

rāmacaṃdra||

L
sādhā=raṇam api jñeyam etad ropaṇalakṣaṇaṃ ||
prasādanavadācaṣṭe ta=smin yukte tibheṣaje ||76
⸤
snehanaṃ ropaṇaṃ vāpi hīnayuktamapārthakaṃ ||
karttavyaṃ mātrayā tasmād aṃjanaṃ siddhim ichatā ||77||

||...danāṃ janalakṣaṇena snehavarṇabalopetādināsamaṃ ||atiyukte ropaṇe prasādanaevaddoṣahaṃ rūkṣam ity ādikaṃ kathayati || 76||77||

dhū⸤mair nasyām aṃjanair vāpi doṣaśeṣaṃ samaṃ nayet ||
puṭa=pākaṃkriyā...su kriyāsv eṣaiva kalpanā ||78||
saha⸤sraśa=ś cāṃjaneṣu bījenoktena pūji=tā ||

puṭapākasekāś cotanaśirobastiṣu hīnāti yoge eṣaiva trividhasya lekhanādi raṃjanasya anaṃroktā yā cikitsā saiva kāryā nānyā ||78||

gata=doṣamapetāśrupaśyaṃtaṃ samyag aṃbhasā ||79||
prakṣā⸤lyākṣi yathādoṣaṃ kāryāṃ pratyam aṃjanaṃ tataḥ ||

hīnāti yukteṣu || uktā kalpanā pūjitā ||kasyām avasthāyāṃ dhāvanaṃ kāryaṃ tāmāha ||79||80||

dṛṣṭer balaviśudyarthaṃ yāymarogakṣayāya ca ||80||L
rājārhyāṇyaṃjanāgryā=ṇi nibodhemānyataḥ paraṃ ||
aṣṭau bhāgān aṃja=...nasya nīlotpalasugaṃdhinaḥ ||81⸤
au=daṃbaraṃ śā=takauṃbhaṃ rāja=taṃ tu samāṃśataḥ ||

||śreṣṭāni ||sauvīrāṃjanasya ||81||

ekādaśaitān bhāgāṃs tu yojayet kuśalo bhiṣak ||82⸤
mū=ṣākṣiptaṃ tu taddhmātamā=vṛtaṃ jātavedasi ||

tāmraṃ ||sauvarṇyaṃ raupyaṃ ||82||

khadīrāśmaṃtakāgārairgośakṛdbhir athāpi vā ||83||
ga⸤vāṃ śakṛdrase mūtre dadhni sarppiṣi mākṣike ||
tailamajjavasāmadyasarvagaṃdhodakeṣu ca ||84||
drākṣā⸤rakṣekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu|| ca ||
sārivādikaāṣāye ca kaṣāye cotpalāodike ||85||
ni⸤ṣecayet pṛthak tvainaṃ dhvāṃtaṃ dhvāṃtaṃ punaḥ punaḥ ||

muṃsi gālanasthānaṃ ||vilīnagalitam ity arthaḥ ||83||84||85||86||

tato 'ṃtarīkṣe saptāhaṃ plotabaddhaṃ sthitaṃ jale ||86|| L
viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā ||
kālānusārivāṃ cāpi śucirāvāpya yogataḥ ||⸤87||
etac cūrṇāṃjanaṃ śreṣṭaaṃ nihitaṃ bhājane śubhe ||
daṃtasphaṭikavaiḍūryaśaṃkhaśailāsanodbhave ||88⸤
śātakuṃbhe 'thavā śārṅgre rājate vā susaṃskṛte ||
sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet ||⸤||89||
tenāṃjitākṣo nṛpati bhavet sarvajanapriyaḥ ||
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ ⸤90 ||

||87||88||89||90||

kuṣṭaṃ caṃdanamelāś ca patraṃ madhukam aṃjanaṃ ||
meṣauśṛṃgasya puṣpāṇi va=kraṃ ratnā=ni sapta ca ||91⸤

tagaraṃ ||marakata padmarāgeṃ dranīla muktā vaiḍūrya suvarṇa pravālāni saptaratnāni ||91||

utpala=sya vṛhatyo=ś ca padmasyāpi ca kesaraṃ ||
nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tutcham uttamaṃ ||92||⸤

nīlotpalasya ||rīṃgaṇīdvayoḥ ||masūragrīvaṃ ||92||

kukuṭāṃḍakapālāni dārvīṃ pathyāṃ sarocanāṃ ||
maricānyakṣama=jjānaṃ tulyāṃ ca gṛhagoli=kāṃ ||⸤93||

bibhītakamajjānaṃ || gṛhakārikāṃ ||93||

L
kṛtvā śūcikṣmaṃ śu=ciś cūrṇaṃ nyased abhyarcya pū=rvavat ||
etad bhadrodayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaṃ ||94
⸤

||vaidyaḥ ||śaṃkhadaṃdubhinirghoṣabhājanāni ||94||

va=ktraṃ ca maricaṃ caiva māṃsī śīleyam eva ca ||95||
tulyāṃśāni samā caiva samagraiś ca manaḥśilā || ⸤96||

tagaraṃ ||95|||96||

patrasya bhāgāś catvāro dviguṇaṃ sarvato= 'ṃja=naṃ ||
tāvac ca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavac caitad aṃjanaṃ ||97⸤||
dṛṣṭirogeṣu sarveṣu timirādiṣu pūjitaṃ ||
vināśanārthaṃ rogārtheṇāṃ yaśaskaram anuttamaṃ⸤||98||

sarvebhyaḥ ||śroto 'ṃjanaṃ ||97||98||

manaḥśilā devakāṣṭaṃ rajanyau triphaloṣa=ṇaṃ ||
lākṣārasonamaṃjiṣṭāḥ saiṃdhavailāḥ sa⸤mākṣikāḥ ||99||

maricaṃ ||99||

rodhraṃ sābarakaṃ cūrṇaṃ māyasaṃ tāmram eva ca ||
kālānusārivāṃ caiva kukuṭāṃḍada⸤lāni tu ||100||
tulyāni payasā piṣṭvā guṭikā kārayed budhaḥ ||
kaṃḍūtimiraśukrārmaraktarājyu⸤paśāṃtaye ||101||

||100||101||

L
kāṃsyāpamārjanamaṣīṃ madhukaṃ saiṃdhavaṃ tathā ||
eraṃḍamūlaṃ ca samaṃ bṛhatyaṃśadvayānvitaṃ ||102||

||102||103||

āje⸤na payasā piṣṭvā tāmrapātraṃ pralepayet ||
saptakṛtvas tu tā vartyac chāyāśuṣkā rujāpahā ||103||
pa⸤thyātutchakayaṣṭyāhvaistulyairmarica=ṣoḍaśaiḥ ||
pathyā= sarvavikāreṣu varttiḥ śītāṃbupeṣitāḥ ||104
⸤
rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ ||
piṃḍāṃjanāni kurvīta yathāyogamataṃdritaḥ ||5
⸤

maricasya ṣoḍaśabhābhāgāḥ ||104||105||iti||

ity uttare 'ṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||18 ||